Halvparten av Noregs energiforbruk er framleis fossilt. Om arbeidsplassane skal skapast, og om landet vårt skal lykkast, treng vi meir kraft. Det handlar òg om beredskap. Då kjem vi ikkje utanom at vi treng å produsere meir fornybar energi. Så veit alle som har jobba med dette, anten på Stortinget eller ute i kommunane, at det å byggje ut fornybar energi, er ei seriøs avveging mellom ulike omsyn. Det finst ingen snarveg rundt det. For Arbeidarpartiet er det viktig både at vi klarer å byggje meir kraft, og at vi ivaretek dei fundamentale lokaldemokratiske prosessane. Det gjer at eg er veldig glad for at det har blitt eit veldig sterkt fleirtal i Stortinget om fleire viktige forslag. Eg synest det har vore eit solid samarbeid mellom MDG, Arbeidarpartiet, Venstre og Høgre – eg trur òg i Senterpartiet – i potensielt alle sakene. Det synest eg er ein styrke i ei sak som elles har vore litt betent og av og til kan vere litt splittande. Her ber ein regjeringa prøve å finne ut korleis dei lokale avgjerdene til fornybarprosjekt kan byggjast på eit tilstrekkeleg relevant og nøytralt kunnskapsgrunnlag på ein god nok måte. Det trur eg er viktig: å få fakta på bordet før tommelen går opp eller ned på vegen vidare. Det òg eit ønske om å få naturrekneskap, finne ut korleis ein klarer å ivareta den totale balansen. Til sist er det òg eit punkt vi har fleirtal på, om å sjå korleis kommunane kan få større føreseielegheit i kva pengar dei får tilbake for det når dei set lokal jord til dispensasjon for fornybar kraftproduksjon. Det handlar ikkje berre om tall i eit budsjett, det handlar om føreseielegheit for eldreomsorg, skule og tenester i kvardagen til folk som bur der. Med det håpar eg òg at vi etter kvart kan prøve å ta energidebatten i eit litt rolegare spor, med litt meir innestemme. Ja, det skal engasjere med både energi og natur. Det skulle berre mangle. Men vi kjem lengst når vi snakkar om kvarandre som at vi vil få til noko bra, og ikkje som fiendar, som ein gjer i mange andre land. Det håper eg at vi kan bidra til med desse vedtaka. Eg synest samarbeidet har vore godt. Eg håper vi saman no kan leggje til rette for at det i Noreg blir bygd meir energi som er fornybar, for sanninga er at halvparten av energiforbruket i Noreg framleis er fossilt.

Landet vårt treng meir kraft, kysten vår treng meir industri. Frå Agder til Vestland står verft, leverandørindustri, fagarbeidarar og lokalsamfunn klare til å satse på havvind. I dag skapar Høgre usikkerheit om den satsinga, usikkerheit om kraft og usikkerheit om arbeidsplassar. 30 aktørar frå næringslivet, frå fagrørsla og frå maritime miljø varslar at Høgre med deira forslag i dag kan velte heile Utsira Nord, at dominoeffekten kan bli alvorleg langs heile kysten. Eg trur ein skal tenkje litt på det når ein har eit forslag som i all hovudsak berre blir tilflokka og tiljubla av parti som ønskjer å stikke kniven inn i havvindsatsinga. Er det verkeleg då ei sikring, eller er det ein dolk? Påskotet til at Høgre har vore så usynleg det siste halvåret, har vore at dei har reist rundt for å lytte. Har dei lytta til næring og industri? Har dei lytta til sin eigen Høgre-ordførar, Monika Lindanger i Tysvær, som seier at dette vil skape usikkerheit og i verste fall kan velte heile det flytande havvindprosjektet Utsira Nord, og setje satsinga utanfor Rogaland i sin heilskap i spel? Har dei lytta til ho? Stortinget har allereie behandla støtteordninga for Utsira Nord. Vi har vedteke rammene, ESA har godkjent ordninga, konkurransen er i gang, området er tildelt og Noreg har bedt næringane om å satse. Då blir det litt useriøst å kome i runde to og spenne krokfot. Vi har levd av havet før – av fisk, av frakt og energi. No ser vi vinden inn frå sør gjev oss arbeid og ny industri. La oss byggje havvind og la oss satse, er rop frå næring og arbeidsfolk, men med Høgres forslag kan det kollapse, dei kallar det for sikring, men hold ein dolk. Noreg treng meir kraft, kysten vår treng meir industri. I dag er ein mørk dag for begge delar.

For ein som har røtene sine frå både Vestlandet og Finnmark, har det vore ein tradisjon for meg å bruke sommaren på moltemyra – midnattssola og det å kjenne lukta av bjørk og lyng. På vinteren har det vore scooter, bål og nordlys. Den opplevinga med ikkje berre å ta vare på naturen, men òg med å bruke naturen – vere der ute, lage bål, ta imot folk ein ikkje kjenner, ved bålet, preike, fiske saman og utveksle ei lita røvarhistorie – er noko heilt unikt, ikkje berre for ei lita gruppe av folk som bur i nord, men ei stor gruppe. Det som har blitt gjort no, er noko som tek vare på både naturen og den kulturen. Eg synest det er interessant at det er to fraksjonar her, forutan fleirtalet. Den eine sida meiner at det originale forslaget frå Arbeidarpartiet er det beste, og den andre fraksjonen meiner at grovutkastet til FrP var det aller beste. Dei to partia har sett seg samen og sett korleis summen av intensjonane, på tvers av partifargane, kan bli gode, kan forene dei ulike omsyna og stå seg over tid. Det er på høg tid at vi fekk ordna opp i noko som eigentleg har vore eit lappeteppe med mange blindsoner, og at vi no klarer å dra scooterkøyring og motorferdsel inn i eit nytt spor for framtida. Eg synest det har vore imponerande å sjå korleis representantar for både Arbeidarpartiet og FrP har jobba, ikkje primært for å framheve eige parti og slikt, men at dei har jobba for saka, og at dei har jobba konstruktivt for å finne ut korleis dette kan bli eit fellesarbeid og eit fellesresultat som står seg i framtida, og som vil gjere motorferdsel i Noreg meir moderne, og på ein måte som vil ta vare på både kultur og natur. Så til alle dei som har jobbe med dette og som har gjort eit grundig arbeid: Bra jobba! Til dei som berre i hemmelegheit synest at dette er eit bra arbeid, men som skulle ønskt at det var dei sjølve som stod på podiet: Det er ikkje for seint. Bli med og stem for dette, så er vi samla.

Eg hadde eigentleg skrive ned på blokka mi det infamøst store antalet energiministrar som var i Solberg-perioden, og kor lite som skjedde på dette feltet i den perioden. Eg hadde òg nokre artigheitar som eg i all beskjedenheit syntest var ganske morosame. Heilt ærleg trur eg at denne debatten er tent med at vi heller roar litt ned. Viss denne debatten skal gå vidare på ein ordentleg måte, er han tent med at vi senkar ned dei mest tabloide ordvala og dei mest lettvinte framstillingane. Eg trur at viss ein er pro kjernekraft og vil ha det så fort som mogleg, vil ein stå seg godt på å vere ærleg om at det er dyrt. Ein kan framsnakke at det er volumpotensial, men vere ærleg på at det er dyrt, på at det har store konsekvensar for kva som trengst av infrastruktur og lagring, og på at det er massevis av komplekse problemstillingar som er komplekse, i staden for å late som om at alt det der er lettvint. Eg trur den ærlege og nøkterne innfallsvinkelen til denne debatten er ein betre versjon av debatten. Eg gjentek – og det meiner eg velmeint – at viss no FrP og KrF kan svelgje stoltheita si og vere med på vedtaket om stortingsmelding, er det, etter det eg klarer å rekne meg fram til, eit samla storting som peikar dette vidare. Ønskjer vi at vi skal ha denne debatten på ein ordentleg måte? Ja, så følg utviklinga med stortingsmeldinga, og ver ærlege om både pluss og minus, men gode kollegaar: La oss droppe det litt i overkant forenkla språket i dette. Dette er komplisert, kjernekraft er alvorleg, og då må vi også ta debatten på ein seriøs og ryddig måte.

Arbeidarpartiet tar kjernekraftdebatten på alvor. Det her fortener ein seriøs debatt som omfattar både fordelar og ulemper. Når eg les ein del av desse forslaga her, tenkjer eg at det er greitt å vere framoverlent, men det er òg greitt å vite om det er vatn i bassenget før ein stuper uti med hovudet først. Nettopp difor maner vi til eit sterkt fleirtal i Stortinget no, for å få ei stortingsmelding, sånn at vi kan få eit litt betre kunnskapsgrunnlag om teknologiutvikling, om korleis vi skal styre med dette, og om korleis ansvarsfordelinga skal vere, og bli tryggare på uavklarte spørsmål, sånn at vi kan gå vidare på ein nøktern og kunnskapsbasert måte. Det meiner eg vi treng. La oss vere ærlege: Vi har ei energikrise framfor oss. Halvparten av det norske energiforbruket er framleis fossilt. Det må vi erstatte med ny kraft, og det betyr at vi må ha ein ordentleg samtale om alle potensielle energiproduksjonar som kan vere med og erstatte det. Ja, moderne reaktorar har blitt tryggare, men no er det faktisk prisen som er det store problemet. Det kostar mykje, det er store investeringar, men det kostar òg veldig mykje i etterarbeidet. Der har vi eit eksempel frå USA, der det sidan 1989 har blitt brukt 2 000 mrd. kr av det offentlege pengebudsjettet på å rydde opp atomavfall. Det er – for dei som synest det er interessant –, ei remse med tusenlappar jorda rundt sju gonger. Ganske mykje pengar. Eg er jo eigentleg teknologioptimist, Arbeidarpartiet er bygd på å vere teknologioptimistar. Det er fullt mogleg at det finst ein betre og billegare måte å løyse denne typen problem på i framtida, men då er det greitt å vite i staden for å måtte håpe. Det er noko heilt grunnleggjande her, som førre talar var inne på. Dette er store, alvorlege spørsmål. Då meiner eg at politikken ikkje kan skifte side eller retning kvar einaste gong det blir litt temperatur i eit kommentarfelt. I det siste har det vore trøbbel med både bensindans, havvind og alt mogleg rart ute på høgresida. Heile poenget er at førre talar understreka at dei vil byggje opp alt dette og putte inn alle milliardar i alt av infrastruktur og kva det måtte vere, men at dei stoppar på målstreken om det går ei krone til subsidiar. Då blir eg litt bekymra for kva gjennomføringsevne vi eigentleg har framfor oss. Kjernekraft er ingen sommarflørt, det er ei generasjonsforplikting. Det fordrar òg at vi tar dette på alvor. Eg maner Stortinget til å samle seg om ei stortingsmelding og til at vi kan gå vidare på den måten i staden for å drive med bajaspolitikk.

Eigentleg var det førre innlegget så godt at eg nesten kunne ha fråfalle. Eg synest det nesten er på sin plass å få fram kor hopp-og-sprett FrP er i retorikken på dette med olje. Éin ting er den fenomenalt presise og gode historieforteljinga vi akkurat hadde om kva retning FrP ville hatt, men når ein samanliknar med andre land som på ein måte har hatt ei meir FrP-tilnærming på privat velferd og fri flyt innanfor olje, er Russland og Nigeria nærare partiboka til FrP enn det kanskje Noreg er. Eg trur ein skal passe seg litt før ein proklamerer at det er FrP som høyrer mest på dei som jobbar i næringa. Mens vi er inne på det, trur eg kanskje òg ein skal lytte til mange av dei som er i leverandørindustrien, som stadig vekk byrjar å lure på – ja, Sivertsen sa det sjølv – kva politikk ein får i morgon viss FrP skal kome og avlyse satsingar dei er avhengige av. Vi ser det igjen og igjen. Det er populistiske overskrifter som er laga og designa for å tene nokre veljarar og applaus i augeblikket, men som kanskje ikkje fyrst og fremst har blitt utforma og etterspurt av dei som jobbar i næringa det gjeld. Eg tenkjer at når vi snakkar om ei så seriøs og avgjerande næring som gass og olje i Noreg – heile petroleumssektoren vår, med alle dei vanvitig mange arbeidsplassane som høyrer til– må ein òg vise litt alvor når ein tek debatten etter å ha kome med forslag. Å vidareformidle ting ein tilsynelatande har fått i ein flaskepost, frå ein ukjend adressat – eg trur vi kan betre enn det.

Tilstrekkeleg og rimeleg kraft er eit nødvendig grunnlag for både velferd og verdiskaping. Det eg skal seie no, sømer det seg kanskje ikkje å seie som ein parlamentarikar med ansvar i Energi- og miljøkomiteen, men: Eg er ein ganske enkel type – når eg går i butikken og plastposane kostar masse, blir eg litt sur for det og endar opp med å bere varene på trass, sjølv om eg er med og vedtar systemet. Det same skjer viss eg opplever å få ei straumrekning som er for dyr, då blir eg òg forarga. At mange i ein periode kjende litt på dette, er veldig relaterbart for denne parlamentarikaren. Det gjer jo òg at eg meiner det var veldig bra at regjeringa, som den første regjeringa i historia, fekk på plass ein straumstønad i 2021, og at ein etter kvart gjorde han sterkare og betre, før ein spedde på igjen på nytt i 2025 med noregspris, som òg skapte meir føreseielegheit. Det å kunne sleppe å rasjonere på pengane og sørgje for overkomelege prisar òg når vinteren kjem og du treng meir kraft i støpselet, det er utruleg bra politikk. Eg vil òg seie, når vi snakkar om straumrekninga, at dette ikkje har vore gratis. Berre fram til no i 2026 er det brukt 11 mrd. kr. Vi ser i tillegg til det at det på nettleiga har blitt tatt ned med betydelege summar. 10 mrd. kr på flaskehalsinntektene sidan 2022 har blitt brukte til det. Så er det berre å erkjenne at ulik topografi, fjord, fjell og dalar – mange av dei same elementa som der vi hentar ein del av vasskrafta vår frå – saman med ulik folkesetnad gir ujamn nettleige. Det er ein debatt vi er obs på, og som vi kjem til å følgje vidare. Men dei tiltaka som er gjort allereie, har ført til at ein kan gå frå å vere forarga og overraska når ein får straumrekninga, til at ein endeleg, for første gong i historia, har litt meir føreseielegheit for kva ein betalar for å få energien trygt fram i hus. Det er eg stolt av som arbeidarpartimedlem, og som medlem av eit storting som etter kvart har slutta seg til dette.

Som saksordførar må eg berre seie at eg synest dette er litt spesielt. Dette er ei sak der ein på tvers av partifargar har jobba konstruktivt saman, funne saman både til problembeskrivinga og løysinga. Det tenkjer eg er utruleg bra, det å framsnakke det litt særnorske med at ein kan jobbe konstruktivt saman i staden for at alt må koke ned til polemikk som minner litt om amerikanske tilstandar. Eg meiner at det som er blitt sagt i talar rundt omkring på grunnlovsdagen vår, på 17. mai, er noko vi òg må hugse to dagar seinare. Då synest kanskje denne representanten det blir litt spesielt at når det blir snekra saman ei god scene her og bydd opp til pardans, så er den einaste dansen som blir framført av dei første to representantane frå Høgre og FrP, helikopterdansen, der ein liksom skal framheve seg sjølv mest mogleg. Eg synest det er litt spesielt. No når eg har fått utløp for det, ønskjer eg å bringe sporet tilbake til det som er realitetane i saka, nemleg at det nettopp er blitt gjort noko saman her – ikkje på trass av eller som eit motstykke til statsråden, men òg i delte ambisjonar med sikkert både statsråd Aasland og andre, på tvers av partifargar, som ønskjer at vi får bygd nett raskare, for vi veit at viss det ikkje skjer, slit vi i tida framover. Nettopp difor, i motsetning til helikopteropplegget til Høgre og FrP, ønskjer eg heller å seie at ja, det er utruleg bra at vi no samlar oss med eit breitt fleirtal om å få endå meir effektivisering på digitale system, få den statistikken, setje ned behandlingstida, få kortare leietider, sjå på korleis vi kan få ned byråkratiet, og sjå på korleis vi kan endre kødynamikken – masse av det konkrete som blir lagt der. Kom igjen – kan ein ikkje samle seg om det før ein går til lettvinte flosklar og svart-kvitt-bilde som minner oss om andre land? Her er det ei sak som har blitt applaudert på tvers av partifargane og i mange av kraftmiljøa vi har. La oss leve opp til det, og la oss fortsetje det gode arbeidet i staden for å stå aleine i helikopterdansen.

Torbjørn Vereide (A) [13:26:46] (ordførar for saka): Eg er veldig glad for å vere her som ordførar for denne saka. Det er kutyme som saksordførar å begynne med å takke komiteen for eit godt og grundig arbeid. I denne saka er det verkeleg tilfelle. Dette er ei sak der ein har samla seg på tvers av partifargar om ulike problemstillingar, og der det er veldig breie fleirtal som går inn for å prøve å finne løysingar, i staden for at ein berre sit på kvar si tue og fremjar sitt eige bodskap. Det synest eg det står stor respekt av på tvers av heile partispekteret. Ein av dei grunnleggjande utfordringane som ligg her, er at vi treng kraft for å ha arbeidsplassar, velferd og beredskap. I dag er halvparten av all energi som vi brukar i Noreg, framleis fossil. Vi veit at berre med dagens behov kjem vi til å måtte elektrifisera meir. Litt av poenget er då at det hjelper ikkje med fleire bilar viss det ikkje er nok veg til å transportere dei fram – akkurat sånn er det no med straumnettet. Eg har lyst til å gå gjennom litt av bakteppet – og her er det som er litt interessant: Fordi leietida, altså konsesjonsbehandlingstida, på straumnettet vårt har vore så lang, har det meir eller mindre vore slik at det alltid er arbeidet til den førre regjeringa som blir gjennomført av kvar ei sitjande regjering. Det betyr at det går så treigt at ein hoppar bukk. Det vi gjennomfører no, har i stor grad vore gjort av Solberg-regjeringa, og ein god del av det som Solberg-regjeringa gjennomførte, blei tidlegare gjort av Stoltenberg-regjeringa. Med det bakteppet har det heldigvis blitt gjort mykje med avbyråkratisering, digitalisering og parallell behandling, altså måtar for å drive fram desse prosessane raskare. Frå bransjane sjølv har det blitt applaudert mykje, men det er nettopp her eit samla – rimeleg samla, iallfall – politisk fleirtal frå Stortinget er einige om at sjølv om det som er gjort, er bra, må vi kome lenger. Nettopp difor vil eg i mitt neste innlegg i større grad gjere greie for mange av forslaga vi har. Dei handlar om alt frå å få kontroll på saksbehandlingstida til bruk av digitale verktøy, fjerne byråkrati, sørgje for at prosessar som blir starta opp, raskare kjem i gang. Dette skal eg kome tilbake til, men la det vere sagt: Løyser vi ikkje desse problemstillingane, blir det verken velferd, tryggleik eller utvikling i landet vårt. Det er eg glad for at eit samla – rimeleg samla – politisk fleirtal i komiteen no tek på alvor.

Noreg treng datakraft, men la oss vere ærlege og seie at det kanskje ikkje er all bruk av data og lagring av data som er like samfunnsnyttig. Først litt fakta: Per 5. januar 2026 hadde vi ifølgje Nasjonal kommunikasjonsmyndigheit, Nkom, 88 registrerte datasenter. 34 dei var interne, i ulike organisasjonar. 54 av dei var kommersielle. Nkom seier òg at i åtte av datasentera er det mellom 30 og 100 pst. av straumforbruket som går til kryptoutvinning. Her ser vi litt av kompleksiteten i denne saka, for vi har på ei og same tid både avgjerande infrastruktur i vår nye digitale kvardag og òg ein del kraftbruk som ikkje fører til så veldig mykje nytte. La oss snakke om det som har med nytte å gjere, for det er ikkje så enkelt som enkelte vil ha det til. Å ha kontroll på data er avgjerande for helseberedskap, militær beredskap, verdiskaping og ein del grunnleggjande tenester. Det er viktig å ha kontroll på det, i alle fall i den krevjande situasjonen vi står i internasjonalt. Så kjem spørsmålet: Er løysinga no at vi skal lage eit heilt nytt konsesjonssystem? Eg trur at det fort ville blitt meir byråkratisk enn ei løysing. Det finst klokare måtar å møte dette på. To parallelle løp, eit ulikt byråkrati, kan føre til at ein ikkje får ein einaste megawatt raskare fram til dei som treng energien. Det eg derimot synest er fornuftig, er at vi får ei grundig vurdering av den samfunnsmessige nytta av datasentera. Det handlar om sysselsetjing og verdiskaping. Eg ønskjer å gjere noko så sjeldan som å rette honnør på tvers av partifargane og til FrP, som har vore med på å forbetre forslaget vårt, slik at det òg omfattar beredskap og sikkerheit. Det synest eg er eit veldig godt tillegg, for det er noko av kjernen i dette, at vi må klare å skilje snørr og bart. Vi må klare å skilje det som er nyttig, og det som er unyttig. Energipolitikken vår må vere basert på kunnskap. Dette er eit område der vi treng å bli klokare. Eg ønskjer berre å vere krystallklar dette: Den digitale elefanten i det digitale rommet, kryptoutvinning, ønskjer vi å være ganske tydeleg på at må bort, men å hoppe inn i noko som potensielt berre blir byråkrati for næringslivet, vil vi ikkje vere med på.

Noreg treng meir fornybar kraft. La det vere klart, og la det vere klart at Arbeidarpartiet har ein klar ambisjon om at det skal vi sørgje for at blir gjennomført. Då gjeld det både storkraft og småkraft. Noko av det som har vore peika på her, og som eg òg syntest statsråden gjorde god greie for, er at skattereglane av i dag ikkje alltid gjev best mogleg utnytting av ressursane. Litt av det dilemmaet som vi no står i her, er at vi over eit veldig kort tidsrom har sett at det er mange anlegg som har vorte skalerte ned. Det finst mange sider ved dette, men la oss òg vere ærlege om at det òg er tapt kraft som ein kunne hatt stor bruk for. Litt av denne svakheita har òg vorte peika på av kraftskatteutvalet og skatteutvalet, som har vore grunnlaget for at det høyringsforslaget som er lagt til grunn her, er kome. Det er òg heilt greitt og heilt forståeleg at det er folk som har andre meiningar, og at det er folk som gjerne skulle ønskje at dei ikkje måtte dele meir med fellesskapet. Eg har respekt for det. Regjeringa – og det gjentek jo òg statsråden her – har respekt for at fleirtalet held fast ved grensa av i dag. Det kjem òg ganske tydeleg fram at dette er noko som vi legg til side. Likevel har det vore eit veldig sterkt ønske for Arbeidarpartiet å gjennomføre den ordinære høyringa. Det handlar om å få meir kunnskap, uansett om nokon er ueinige eller einige. Den kunnskapen, dei faktaa og den tilbakemeldinga er etter vårt skjøn ei styrke å få på bordet. I den tida vi er i no, med sikkerheitspolitiske utfordringar og behov for omstilling, er det ingen tvil om at vi treng meir kraft, og vi er utolmodige etter at det må gå fortare. Noreg har ikkje råd til at prosessane skal gå for treigt. Likevel ønskjer eg å poengtere at om forslag nr. 2, frå Framstegspartiet, Høgre, Senterpartiet og Venstre, blir vedteke og det endar med å dytte større kraftprosjekt bakover i køen og treigare behandlingstid fordi ein prioriterer annleis, då kan det òg ha uheldige konsekvensar. I dag er det ei ganske klok og fornuftig prioritering. Vi har gjort at det er enklare å kome seg fram, med digitalisering og meir effektive system. Vi set pris på takhøgda i denne debatten og alt engasjementet, men for oss er det aller viktigaste meir kraft raskare.

45:49] (ordførar for saka): Som saksordførar ønskjer eg å begynne med å takke komiteen for eit godt og konstruktivt samarbeid i denne saka. Sjølv om det heilt objektivt er eit klart behov for meir fornybar kraft, er det berre å vere ærleg på at dette er eit tema som vekkjer mykje engasjement, og som har veldig mange sider ved seg. I forslaget i saka ligg det eit ønske om meir økonomisk bistand til behandling av søknader om kraftutbyggingsprosjekt. Det kan høyrast veldig flott ut, men sjølv om det kan vere gode intensjonar for framlegget, vurderer likevel Arbeidarpartiet – saman med eit fleirtal i komiteen – at det ikkje er behov for den føreslegne endringa. Det er eigentleg ganske positivt, for dagens regelverk har allereie ordningar som gjev klare prosessar og fleire moglegheiter til å få støtte for dei partane det vedkjem i energiutbyggingssakene. Den største kostnaden i konsesjonsprosessen er det som tek tid – meldingar, konsekvensutgreiingane, søknad, detaljplan. Dei tinga blir i dag dekte av tiltakshavarane, i både vindkraft- og andre energisaker. Det er viktig å merke seg. Fleire av dei gruppene som er nemnde i vassdragsreguleringslova § 13, har i dag rett til utgiftsdekking gjennom andre regelverk, f.eks. i oreigningslova eller i ekspropriasjonssaker der tiltakshavarane må dekkje motparten sine nødvendige kostnader til juridisk og sakkunnig bistand. Det som òg kan vere greitt å vite, og som kanskje ikkje er så godt kjent, er at kommunane kan ta gebyr for planbehandling etter plan- og bygningslova, slik at dei kan hente inn igjen dei pengane dei måtte trenge til å få sine eigne initiativ dekte på utgreiing ved planforslag for f.eks. vindkraft. Eg ønskjer berre å leggje til at reindriftsavtalen nettopp er styrkt for å betre kapasiteten i desse arealsakene. Det kan handle om driftstilskot, og det kan handle om rådgjevingstenester. I sum er politikken som ligg til grunn no, til stades for å lette arbeidsbyrda og for å sørgje for at ein får gode og grundige – og for den saks skuld òg demokratiske og involverande – prosessar utan at det blir økonomisk belastande. Det at det systemet er på plass i dag allereie, meiner Arbeidarpartiet er viktig, fordi vi treng meir kraft i tida som kjem. Då må systema fungere.

Først ei nyansering: Det er klart at sjølv om eg ønskjer å vere ganske ærleg på at eg er utolmodig etter å styrkje sjukehusøkonomien ytterlegare, og sjølv om eg kan vere litt sjølvpiskande å seie at heller ikkje dei 3,5 mrd. kr som vi har auka med, var nok, vil eg likevel minne om at ein av dei store skilnadene i denne valkampen var at partia på venstresida – desperat, faktisk – prøvde å få nettopp sjukehus på valkampagendaen. Det gjeld både Arbeidarpartiet, MDG, SV, Senterpartiet og Raudt, mens ein del av dei borgarlege partia desperat prøvde å få det til å handle mindre om det og meir om formuesskatt. Eg berre seier det, for når pengane blir brukte opp på å dele ut masse i formuesskatt, er det klart at enn så masse ein i opposisjon kan skryte om at det hadde vore nirvana og himmel med ein sjølv på sjukehusfronten, så er det neimen ikkje sikkert. Så til det andre: Det er litt viktig å ha med seg – og det synest eg har vore ei grei presisering frå fleire her – at det er heilt grunnleggjande at vi alle, på tvers av partifargane, er i dette fordi vi har lyst at vi skal ha nettopp eit trygt og godt helsetilbod. I stormen, der vi står på forskjellige sider, er det viktig at vi på ein måte ikkje stemplar kvarandre med vonde og dumme meiningar, men at vi er ærlege om at òg motstandarane våre har gode intensjonar, Så ønskjer eg å belyse ei utfordring når pengane no anten skal aukast éin plass eller kuttast ein annan plass. Viss vedtakspunktet som vil tvinge Helse Førde – det er punkt fem eller seks – til å byggje seks nye ambulansestasjonar i Sogn og Fjordane, blir vedteke, er det eit tilleggskutt som blir lagt til sjukehusa på opp mot 75 mill. kr ekstra. Eg berre seier det, for det er der ambulansen endar opp. Anten ein blir send med akutt fødsel eller ein krasjar bilen sin i Kaupanger, i Lotetunnelen eller i Hyllestad, og ein treng akutt hjelp, er det der ambulansen ender opp. Det er der vi rekrutterer fleire legar. Sjølv om eg tenkjer det kan vere ei ærleg sak å tenkje at det er riktig å auke med ein pengebruk på 75 mill. kr på seks nye ambulansestasjonar, sjølv om ein må kutte i akuttkirurgi og alle mogleg andre ting – sjølv om det er ei ærleg sak – er det i alle fall viktig å vere klar over at det vil ha konsekvensar. Så før ein stemmer over det, oppfordrar eg til å tenkje nøye på kva som er baksida av medaljen.

Det er få ting som er viktigare for oss enn at vi har eit helsetilbod som er trygt og godt. Som menneske er det ikkje det minste rart at ein er oppteken av det. Gjennom dette halvåret har det vore eit stort engasjement i lokalbefolkninga, blant ordførarane og blant fagfolk som har kjempa for helsetilbodet. La meg berre seie det heilt klart: Det er òg grunnen til at vi undervegs i dette halvåret har jobba for at det som blei presentert i haust, skulle bli betre enn det som låg til grunn. Det er grunnen til at vi har jobba for tilbod på lunge, hjarte og auge, og at poliklinisk arbeid òg blir jobba vidare med. Det som er utfordringa med det forslaget som skal vedtakast i dag, er at sjølv om ein skjermar noko, vedtek ein på same tid at sparekniven på 100 mill. kr i Sogn og Fjordane blir peika mot fødetilbodet, på akuttkirurgien der ambulansane endar, og på psykiatriske tilbod i Sogndal og i Nordfjord. Eg trur at om representanten Erling Sande som kommunalminister hadde føreslått at ein kommune i økonomisk krise ikkje hadde lov til å kutte noko som helst anna enn eldreomsorg, hadde ikkje folk blitt overraska om det kom kutt i eldreomsorga. Det forslaget som vi skal vedta i dag, har ikkje med seg ei einaste krone. Ein kan seie at det er null problem – berre kast barnet ut vindauget, og så håpar vi at det kjem eit sikkerheitsnett rett rundt hjørnet. Når situasjonen er så desperat som det han er, forstår eg alle og kvar ein som ønskjer å tru på dei politiske partia som lovar mest. Likevel: Sjølv om det er freistande å håpe at det stemmer, det dei seier, er det sjeldan sånn i praksis. Eg vil kjempe for kvar einaste krone vi kan få til helseberedskapen vår, og eg meiner sjølv at det blir for lite kompensert på dei områda som har færre pasientar, men veldig mange kilometer. Samtidig må vi prate sant. Eg erkjenner at dei 3,5 mrd. kr i auka midlar som Arbeidarpartiet la inn i statsbudsjettet, ikkje var nok. Då synest eg òg det er rart når andre prøver å framstille 500 mill. kr som eit nirvana. Dette er alvorleg for alle som er involverte. Det kan ein ikkje ta lett på, men å sende denne rekninga til barneklinikk, kreftavdeling, Vestlandslegen, akuttkirurgi og fødetilbod vil òg ha alvorlege konsekvensar, og eg håpar det er mogleg å ha forståing for at ein kan vere bekymra for det òg.

Få ting er meir alvorleg og viktigare enn eit godt og trygt helsetilbod. Ein skal få hjelp når ein treng det. Det blir i mange tilfelle utfordra av økonomiske problem. Vi veit at kreftmedisinar har blitt ekstremt mykje dyrare. Dei bergar fleire liv, og det er utruleg bra, men dei har blitt dyrare. For at vi skal vere sikre på at pasientjournalar ikkje blir hacka av framande makter, og for at vi skal sikre oss mot store konsekvensar som følgje av det, har det blitt dyre investeringsbehov når det gjeld IKT. Vi veit òg at mange sjukehus treng å oppdatere bygga sine, byggje nytt eller rehabilitere dei gamle bygga. I mine heimtrakter har dette vore eit grufullt halvår for heile regionen min. På grunn av innsparingskrava har vi fått konsekvensar i form av nedleggingar i Lærdal og i Nordfjord. I Høyanger og på Hyllestad lurer dei på om dei vil ha eit ambulansetilbod i framtida. Framleis er 75 pst. av kutta framfor oss. Mesteparten av dei kutta blir antakeleg tekne ved sentralsjukehuset i Førde. Eg vil berre minne Senterpartiet, som om 14 dagar skal ha eit forslag til behandling om at 100 pst. av kutta skal skje ved sentralsjukehuset i Førde, om at det er fødetilbodet til Nordfjord, Sunnfjord og Sogn. Viss ein hamnar i ei bilulykke i Sogn og Fjordane, er det mest sannsynleg Førde eller Haukeland ein blir sendt av garde til. Så det å kome med eit politisk over bordet-forslag som potensielt kan kutte tryggleiken til dei kirurgiske avdelingane, eller som kan kutte talet på jordmødrer, er ikkje «berre berre». Eg er glad for at Arbeidarpartiet får fleirtal for eit forslag om å finne ein ny og heilskapleg finansieringsmodell. Eit poeng som er viktig å understreke her – det gjeld òg forslaget Senterpartiet hadde – er at det å skilje drift og investeringar, og å ta ut eit kakestykke frå den store kaka, ikkje betyr at det blir meir kake. Det betyr ikkje at det blir meir pengar. Det kan bli ei slags «NTP-kø», det kan bli meir marmor og mindre jordmor, det kan bli overskridingar, og det kan bli venting. Det eg håpar på, er at Stortinget vil sørgje for at det blir meir pengar når statsbudsjettet skal bli vedteke. Dette er ikkje ein kvikkfiks, og det er det viktig å vere ærleg på. Men la det vere sagt: Eg er villig til å kjempe for kvar einaste krone når statsbudsjettet kjem, men det håpar eg at dei andre partia òg tek ansvar for – og ikkje berre i festtalar.

Krigen på kontinentet er eit faktum. Viss Europa skal kunne kome seg ut av kloa og jerngrepet til Russland, treng vi norsk gass. Eg høyrde ein annan representant stille seg spørsmålet om representanten Listhaug hadde forsove seg. Sjølv lurer eg på om ho har gøymt seg under denne debatten, for når ein ser at FrP går saman med MDG i eit forslag som i praksis set ein politisk sluttdato for utvikling av norsk gass på det feltet, kan ein lure på kva som har skjedd. Er den leiande representanten for FrP eigna til å vere statsminister, til å ta ansvar for den alvorlege situasjonen vi står i? Og er ho eigna til å vere ansvarleg for dei 200 000 som jobbar i næringa? Det er allereie blitt gjort enorme investeringar. Det er langt forbi halvvegs ferdig. Ein kan stille seg spørsmål om dei snakkar med næringslivet, som seier at det dei held på med, er vanvit. Ein kan lure på om dei har snakka med sin eigen energipolitiske talsperson, som trass i at han no har snudd kappa rundt, har uttala at dette er bortimot sprøtt å stanse, etter at ein har kome så langt. Ein kan òg lure på om dei har snakka med arbeidstakarane som jobbar der, og som har levebrødet sitt der. Noko som kanskje òg er litt interessant å stille spørsmål om, er kvar dei meiner at energien skal gå. Har FrP tatt seg bryet med å sjekke kven som står som nestemann på lista i køen om den krafta? Det er datasenter og ammoniakk. Ja, det er greitt å vere klar over at dei synest at det er viktigare enn den norske petroleumsnæringa. No har allereie FrP vingla om EØS i tidlegare debattar. I denne saka er dei med og set sluttdato på eit viktig utvinningsområde. Eg lurer på kva leverandørindustrien i heimtraktene mine kan forvente seg i tida som kjem. Kan ein risikera at ein er halvvegs i mål med eit garantert prosjekt som så mistar støtta i neste runde? Nei, veit du kva, eg trur ikkje at det er eit spesielt trygt alternativ. Då vil eg iallfall seie at for Arbeidarpartiet er den tryggleiken og føreseielegheita ein hjørnestein som vi har tenkt til å ta vare på.

La det bli lys – og så temde vestlendingen krafta frå fossefallet og skapte lys. I Sogn og Fjordane er energi og industri ikkje berre ein grunnstein, for oss er det levebrødet. I haust hadde eg gleda av å reise saman med utanriksministeren vår, Espen Barth Eide, på eit industribesøk til Elkem i Bremanger. Der fekk vi sjå gløden frå tonnevis av smelta metall som blei tømt frå ein stor jernbehaldar til ein annan, og det var så sterkt lys at vi måtte sjå det gjennom ei sveisemaske. Så er det kanskje nokon av dykk som lurer: Men industribesøk, Torbjørn, kvifor tok du med utanriksministeren dit? Jo, det kan eg svare dykk på. Ja, vi treng meir kraft og nett for å sikre industrien vår, men utan handelsavtalen vår – utan EØS – er det kroken på døra, og folk der var livredde for kva som kunne skje etter valet. Det var fordi dei var bekymra for både enkeltparti på venstresida og ein del haldningar som òg kom til uttrykk i FrP, og kva konsekvens det ville gje for framtida deira. Dette har vore ein kjenningsmelodi i heile denne valkampen som har kome frå nokre parti på venstresida, men eg har òg lagt merke til at FrP og Høgre har understreka ein bodskap som får grøn industri til å verke som noko som er sløsing i samfunnet vårt. Då lurer eg litt på om dei same representantane – ein av dei var faktisk ein partileiar – har lagt merke til kor stor verdiskaping vi faktisk har i det som er grøn industri langs vestlandskysten. Det er her vi skapar verdiane. Eg har ein hypotese om at dersom vi hadde putta ei glaskule – det kan vere litt flåsete å seie – over hovudstaden, hadde det vore fleire kloremerke på innsida enn på utsida. Eg trur det er viktig å hugse kvar verdiane blir skapte. Det er over heile landet, men vi kan ikkje gløyme industrien vår. Eg meiner heilt klart at vi må ta fleire grep for å straumlinjeforme både nettutbygging og kraftutbygging, elles har vi ingen sjanse. Likevel, viss vi i dette arbeidet ikkje klarer å ta vare på dei grunnleggjande føreseielege vilkåra – som veldig mange parti har etterlyst – for industrien vår, nemleg handelsavtalane for eksporten, då er det meiningslaust. Her i salen har vi faktisk noko til felles med månelandaren som var på Mars. Vi har silisium frå Elkem Bremanger i lomma vår. Det treng vi at vi òg har i framtida, vi treng aluminium frå Hydro i både Årdal og Høyanger, men utan føreseielege rammevilkår for industrien vår vil det ikkje bere. Der treng vi at partia strammar seg opp og blir med Arbeidarpartiet.

Torbjørn Vereide (A) [15:04:25] (frå salen): Ikkje eg heller.

Eg har tenkt å fatte meg kort. Det er viktig at vi held ein god balansegang mellom kontroll og tillit i heile velferdssystemet vårt. Det er fordi det er viktig at pengane kjem fram til alle dei som treng det, men òg fordi det er viktig for oss alle at vi ikkje får ein type misbruk som gjer at folk blir unødvendig mistenkjeleggjorde og føler seg stigmatiserte når vi veit at dei aller, aller fleste følgjer reglane til punkt og prikke. Det forslaget som Framstegspartiet og Senterpartiet står for her, ivaretek ikkje den balansegangen på ein god nok måte. Det er utfordringar, spesielt for folk som oppheld seg i andre EØS-land. Vi meiner det er eit unødvendig forslag, og vi vel difor å ikkje støtte det.

Torbjørn Vereide (A) [12:44:37] (ordførar for saka): Som ordførar for saka vil eg berre først få takke komiteen for eit godt arbeid. Dette er òg ei sak der vi stemmer imot forslaga, men der vi likevel meiner at tematikken er ufatteleg viktig. Er det noko vi veit, er det nemleg at sosial ulikskap kan gå i arv, ikkje berre i form av økonomi, men òg at ein ikkje får den oppfølginga og den starten på livet eller den starten på ungdomen som ein elles burde ha fått. Difor er det viktig at vi sørgjer for at det – kanskje spesielt i tryggleiksnettet vårt – òg blir teke omsyn til dei aller minste. Det som er gledeleg her, er at vi allereie har sett i gang ein del tiltak i form av tildelingsbrev, og i form av at det blir enklare og meir mogleg for dei som jobbar i velferdssystemet vårt i Nav, å utøve skjøn der det trengst. Eg har òg lyst til å understreke kor viktig det er i denne tematikken at vi har styrkt universelle ordningar, som at det no f.eks. er gratis kjernetid i SFO. Eg er sjølv ein av dei heldige som hadde foreldre som hadde råd til at eg fekk vere i SFO. På same tid opplevde eg at foreldra til mine nærmaste vener ikkje hadde råd til det, og at mine vener måtte reise heim til eit tomt hus. Det har noko å seie for ein barndom at ein har den tryggleiksarenaen å vere på etter skuletid i grunnskulen. Det same gjeld moglegheita til å få vere i barnehagen – i mine trakter har det blitt halv pris – og at vi gjer det enklare økonomisk sett å få delta i idrett og få vere ein del av det fellesskapet. I Nav er det gjort mykje bra som eg er stolt av: Feriepengar på dagpengar gjer det faktisk meir romsleg for folk som er utanfor arbeidslivet, slik at dei kan bruke sommaren sin, eller ferien sin, med familien på ein fin og verdig måte. Det at barnetrygda ikkje lenger blir trekt frå inntektsgrunnlaget, har utruleg masse å seie, og det at vi har fått auka barnetillegget for folk som er uføre, er òg utruleg viktig. Eg har lyst til å understreke, sjølv om eg tok det opp i ei tidlegare sak her, at innføring av karensåret var noko av det mest dramatiske den borgarlege regjeringa gjorde, og det gjorde at veldig mange aldri kom seg ut igjen i arbeid, og at veldig mange permanent hamna utanfor, mista hus, mista heim. Dei konsekvensane det hadde for det beste for barna, at det beste for barnet ikkje lenger blei ivareteke, skal vi aldri gløyme. Vi har fjerna heile karensåret, og det er eg veldig stolt av. Avslutningsvis vil eg seie at eg er veldig stolt av at det har blitt innført betre skjønsmoglegheiter i Nav, og eg gleder meg til å sjå effektane av det i tida som kjem.

Torbjørn Vereide (A) [11:26:27] (ordførar for saka): Først vil eg som saksordførar takke komiteen for eit godt arbeid. Sjølv om sakene ikkje har ført fram til eit vedtak, er intensjonen i dei heilt grunnleggjande, nemleg at ein skal kunne leve av arbeidsavklaringspengar når ein går på det. I det høvet føler underteikna det naturleg at vi seier noko om historikken i kva som har skjedd av positiv utvikling for denne gruppa. Etter at vi tok over etter Erna Solberg og den blå regjeringa, har vi stoppa karensåret i arbeidsavklaringspengane, noko som sende over 70 000 menneske utanfor både inntektssikring og oppfølging. Det har vi endra på fordi vi såg kva for konsekvensar den politikken hadde. Vi har gjeninnført feriepengar på dagpengar, så 100 000 arbeidsledige no får meir, alt ifrå ein tusenlapp til 40 000 kr ekstra. Eit sterkare Nav som gjev raskare svar, er vårt svar og vår motsetnad til ostehøvelkutta som vi har sett over fleire år. Nokon kan kalle dette for ei oppbygging av byråkrati. Eg er sikker på at det er fleire ytterleggåande folk på TikTok som vil seie det, men når det er fleire tilsette som kan gje hjelp raskare til folk som er i ein sårbar del av livet, betyr det noko. Barnetrygda tel ikkje lenger som ein del av inntekta i berekninga av sosialhjelpa. Det betyr at fleire barnefamiliar får opptil 46 000 kr meir i året. Det same gjeld endringa vår på barnetillegg for uføre, som gjer at 3 300 no får 50 000 kr meir å leve av kvart einaste år. Pensjon frå første krone gjeld over ein million arbeidstakarar. Og paradoksalt nok har regelen fram til vi innførte dette, vore at dei som tener aller minst, blir straffa dobbelt fordi dei på toppen av det heile endar opp med å gå glipp av ein viktig del av pensjonsoppteninga. Det endrar seg no. Minstesatsane har òg gått opp. Til slutt vil eg seie at ungdomsgarantien til denne regjeringa òg er i gang. Veldig mange av dei som går på arbeidsavklaringspengar, er i ein usikker situasjon i livet. Det er klart at alle som kan jobbe, ønskjer å jobbe, og då trengst det fleire verkemiddel. Det trengst fleire moglegheiter for dei folka og dei ungdomane til å vise kva dei er gode for, sånn at det kan bli mogleg for fleire å sikre si eiga inntekt, gripe meininga i kvardagen og få jobbe med noko dei trivst med. Det er eg utruleg stolt over at Arbeidarpartiet har fått til. Takk.

Torbjørn Vereide (A) [10:29:31] (ordførar for saka): Eg har først lyst til å takke komiteen for eit grundig arbeid i ei ekstremt vanskeleg sak. Eg har òg eit sterkt ønske om å takke Kielland-nettverket, Universitetet i Stavanger og Nasjonalt kunnskapssenter om vold og traumatisk stress spesielt for dialog og kunnskap undervegs. Alexander L. Kielland-ulykka var den mest dramatiske og mest dødelege ulykka som har skjedd sidan krigen. Eg trur det er vanskeleg å forstå kor dramatisk og traumatisk det er å sjå sine eigne vener bli drepne, og for etterlatne å sitje i fleire dagar i usikkerheit om ein nokon gong får sjå sine kjære i live igjen. Eg trur eg snakkar på vegner av alle i komiteen når eg seier at den høyringa vi hadde, var ekstremt gripande, sår og vanskeleg. Men det er viktig at vi hugsar denne historia, og det er viktig at ho fortset å vere på dagsordenen. Det som skjedde, var ein svikt, og komiteen er heilt tydeleg på at det var riktig med den tydelege orsakinga som kom frå Stortinget. Komiteen har òg vore heilt samstemd i kor nødvendig det har vore med dei påfølgjande studiane og det arbeidet som har skjedd i etterkant av Riksrevisjonens allereie gjennomførte arbeid, i tillegg til arbeidet til kontrollkomiteen. Stavanger Drilling og Philips Petroleum gjennomførte eit privatrettsleg oppgjer. Summane kjem eg ikkje til å gå inn på, for dei varierer ut frå skadeomfang og andre faktorar, og dei er òg differensierte mellom både overlevande og etterlatne. Den vanskelege prinsipielle avgjerda for vår del er på ein måte vansken med å velje ut nokre over eit forslag her og så leggje opp til eit erstatningsløp – og samtidig sjå i auga mange andre som har opplevd andre traumatiske ting i Noreg, og på ein måte avvise dei. Det å vedta det over bordet her er vanskeleg. Men vi ber om at Riksrevisjonen får tilbake den nye kunnskapen og gjer den vurderinga, sånn at vi kan få eit så godt grunnlag som vi kan, før vi vedtek noko endeleg.

Om det er éin ting som er sikkert, er det at det å avdekkje ting tidleg, det å førebyggje at små konfliktar blir store, og det å førebyggja at folk endar opp i langsiktig sjukefråvær, er utruleg viktig. Frå arbeidstakarorganisasjonane har det vore veldig tydeleg at det har vore behov for ei presisering i lovverket. No er det levert. Her presiserer ein både kva som er ansvaret og forventningane og etter kvart òg verktøya for å gjere eit førebyggjande arbeid på det psykososiale arbeidsmiljøet. Det er veldig viktig. Vi står i ei tid der det er mange som sklir ut i vedvarande sjukefråvær. Vi veit at det er fleire av dei som har som delgrunn at dei mistrivst på jobb, eller at dei ikkje får den rette oppfølginga. Eg opplever det som at Høgre sine representantar karikerer dette litt for masse. Det blir litt sånn: Skal vi no byrje å snakke om følelsar i arbeidslivet? Ja, det er ikkje maskiner som er ute på arbeidsplassane, det er folk, som i nokre tilfelle har bagasje, og som har behov for å få hjelp med bagasjen sin, sånn at dei kan vere effektive, produktive og gode medtilsette og kollegaer. Det er eit grundig arbeid som er lagt ned her av det partssamansette utvalet, som har funne saman til eit kompromiss. Når dette blir framstilt som eit ytterleggåande forslag som er heilt utan forarbeid, stemmer ikkje det. Arbeidarpartiet meiner at dette vil vere eit viktig løft, både for dei som er på jobb, og for dei som driv arbeidsplassane, fordi gode, produktive tilsette er bra for oss alle. Arbeidarpartiet tek dette på alvor. Det er synd at høgresida ikkje gjer det same, men vi aktar å få dette igjennom, for dette er ein siger som vi er stolte av.

Nokre gonger kan det vere farleg å gå på jobb. Eg er veldig stolt over at det norske arbeidslivet er såpass trygt som det er. Når ein ser til andre land der arbeidstakarar klatrar opp på tak utan sikring, der dei tek tunge løft utan hjelpemiddel, og der dei over linja belastar seg heilt til dei stryk med, har iallfall vi i Noreg, saman med partane, klart å lage eit arbeidsliv som er nokolunde trygt. Samtidig er det ikkje alltid det likevel. Det er fare for å få kreft dersom ein jobbar som brannmann, det er fare for å pådra seg ganske alvorlege belastningar dersom ein jobbar i delar av helsevesenet, og for nokre av desse yrkesskadesjukdommane som ein kan få, er det neimen ikkje enkelt å vise ein årsakssamanheng. Det som skjer i dag, er historisk. Det er over 50 år sidan ein har hatt eit tilsvarande løft for yrkesskaderegelverket for å hjelpe dei folka som slit, og som kjem til å slite store delar av livet, fordi dei har vore på jobb og gjort jobben sin. Eg er utruleg stolt av at ein samlar seg på tvers av partifargane og gjer det som er nødvendig for å sikre at det skal vere trygt å gå på jobb, og at dersom ein skulle vere så uheldig å bli skadd på jobb, skal vi i større grad klare å stille opp som eit fellesskap for folk – og gratulerer med dagen til alle saman!

Tommy i Luster, Ann Iren i Nordfjordeid og Sander i Florø. Dette handlar om dei: folk som ikkje alltid har hatt det like enkelt, og som har kjent på utanforskapet, men som ved hjelp av den rette oppfølginga no har kome seg inn i arbeidslivet og får vere ein del av eit arbeidsfellesskap. Då eg var på besøk til Origod i Nordfjordeid, møtte eg Bjørn Tore. På T-skjorta hans sto det: Kom arbeidslyst, her skal du motstand finne. Det kunne knapt vore ein sterkare ironi, for er det éin eg har sett som verkeleg har arbeidslyst, er det nettopp Bjørn Tore. Å få oppleve å gå frå å vere i leilegheita heime utan meining i kvardagen, til å kjenne på at ein har eit arbeidsfellesskap, at det er nokon som saknar ein om ein ikkje møter opp, og at ein kan bruke evnene sine til noko viktig, trur eg betyr ganske masse meir for folk enn det vi tenkjer og er klare over. Når vi snakkar om desse vanvitig høge tala på kor mange som er utanfor arbeidslivet mot sin eigen vilje, er det veldig fort gjort å gløyme at det er eit enkeltmenneske bak kvart einaste tal der. Det er vanskeleg å ta inn over seg kor store konsekvensar det har for sjølvbildet, for livskvaliteten, når ein blir dytta på utsida. Til gjengjeld er det vanskeleg å førestille seg kor mykje det betyr for den enkelte når ein endeleg får moglegheita til å vere med. I dag har eg slipset på meg, og eg står her på talarstolen i nasjonalforsamlinga. Det var aldri gjeve at eg skulle gjere det. Eg er ein mann med ADHD. Eg sleit masse på skulen, hadde store utfordringar og var på bakarste benk. Så fekk eg den hjelpa og oppfølginga eg trong. Det eg synest er så utruleg vondt, er at når eg reiser rundt omkring og møter ungdom, gjerne unge gutar, som har hamna utanfor, føler eg at det er mange av dei som var akkurat som meg, som var på bakarste rad, og som sleit med mange av dei same tinga som eg sleit med. Dei fekk ikkje den hjelpa. No er dei utanfor. Dei var like dyktige og hadde like masse bra å kome med. Å ta desse gruppene på større alvor og vise at vi kan setje handling bak orda våre – fleire tiltak for å hjelpe folk inn i arbeidslivet, sjølv om det berre er ein gradert brøk – betyr utruleg masse. La oss lytte til desse menneska. La oss gjennomføre meir god politikk.

Ja, takk. Får eg det, er det berre å starte tida. Tusen hjarteleg takk. Det er jo ei ypparleg anledning til berre å gjenta empirien for kva som fungerer og ikkje fungerer. Det er fint. Vi kan alle kome med ei anekdote om nokon vi har møtt eller ei enkelthistorie vi har sett, men det er klart at når forskinga slår fast at den politikken får fleire ut i permanent uføretrygd, er det noko som er vanskeleg å imøtegå. Nettopp difor betyr det at å spare inn dei 300 mill. kr som Venstre vil spare i den eine enden, fører til ei livslang, permanent utgift for staten og òg for mange av dei enkelte som gjerne skulle hatt meiningsfullt arbeid i kvardagen, og som ikkje hadde hatt lyst til å vere permanent uføre. Her må ein sjå på forskinga, ein må ta ho inn over seg, og så må ein justere kursen. Eg har vore veldig glad for å høyre Framstegsparti-representantar seie: Vel, vi var med på desse greiene i den borgarlege regjeringa, men no droppar vi heile greia, for vi har teke til fornuft. Til Venstre: Sjå til Framstegspartiet og kutt karensåret.

Eg trur eg berre ønskjer å gjere det klart at det som er Arbeidarpartiets metode, er at ein i større grad sikrar at ein får oppfølging over målstreken, at ein får hjelp og rettleiing av folk i Nav som har ressursar og tid til ein, at ein får tilbod om utdanning, at ein får ei moglegheit til å bli løfta opp. Det loddet som blir hengt på foten til folk når dei blir trua med økonomisk ruin – nokre sel huset for å få dekt inn tapet ved å ende opp på økonomisk sosialhjelp – er krise for veldig mange. Eg har møtt fleire som enda karensåret med å bli permanent uføretrygda som verkeleg hadde lyst til å vere med i arbeidslivet. Det er forskjellige måtar å gjere dette på, der ein kan bruke nettopp pisken eller gulrota. Det eg ønskjer å spørje representanten Rotevatn om, er: Når vi no ser fasiten og ser at den politikken ikkje fungerer, vil Venstre framleis prioritere karensår?

Eg kjenner at eg blir litt undrande på kva ein ønskjer å oppnå. No har konsekvensane av karensåret blitt forska på av Oslomet, ein har følgt dei som var i karensuføret over fleire år. Det klare forskingsfunnet er at andelen som kom seg i arbeid, var relativt uendra, men talet på dei som enda opp med permanent uføretrygd, blei berre større. Og det handlar litt om at folk som kunne kome seg inn i eit eller anna med litt hjelp, med litt tolmod, dei blei kappa med giljotinen idet sluttdatoen var ute. Og det er klart at viss konsekvensen blir at folk, for resten av livet kanskje, endar opp på uføretrygd, vil ikkje representanten Rotevatn erkjenne at det med karensår kanskje er ein dårleg idé?

Representanten Rotevatn nemnde i sitt innlegg at det er enkelte ting han ikkje ønskjer å snakke om. Underteikna har lurt litt på akkurat det, for det er ein ting som er heilt sentralt når det gjeld arbeidsinkludering og å få folk i arbeid, der det er eit veldig stort skilje mellom partia, og der Venstre har valt å kutte i staden for å bruke. Det er nemleg dei 312 mill. kr som Venstre har på sparing for å gjeninnføre karensåret, altså straffeåret i Nav, som sørgjer for at ein mister ikkje berre inntektssikringa, men òg oppfølginga og moglegheita til å kome tilbake i arbeid om ein brukar meir enn tre år i arbeidsavklaringsløpet. Det eg lurer på, er: Kvifor har ikkje Venstre understreka sitt engasjement for å gjeninnføre karensåret når ein har ei slik arbeidsmarknadsmelding på bordet?

Eg har lyst til å nytte trontaledebatten til å seie noko eg har kjent litt på ei stund, og som eg har lyst til å seie rett frå hjartet. Det heng saman med denne ekle følelsen eg av og til får når eg ser korleis det politiske ordskiftet er i USA, når ein høyrer om korleis folk snakkar om kvarandre, med merkelappar og nedsetjande ord om korleis dei ein er ueinig med, har skumle intensjonar og eigentleg ikkje vil folk sitt beste eller tenkjer på deira ve og vel. Eg kjenner det er vondt. I dag har eg hatt besøk av ungdomar frå Eikefjord barne- og ungdomsskule. Elevane fekk til og med møte Jonas. Det er mange politiske saker eg kan snakke om når dei spør meg, men det viktigaste eg føler eg kan seie til dei, er dette: Alle desse folka frå Sogn og Fjordane eller andre valdistrikt eg er ueinig med, dei frå dei andre partia, er fine folk. Det er fine folk. Vi er ueinige, men det er fine folk som har sine kampsaker, og som har lyst til å gjere kvardagen betre for folk der dei kjem frå. Eg kjenner berre litt på det no, i etterkant av innlegga til ein av leiarane i eit opposisjonsparti, at det blei litt masse av tankegangen om at Noreg er eit u-land, og at dei som er ueinige med det partiet, ikkje nødvendigvis har dei beste intensjonane. Eg har likevel lyst til å fortelje den opposisjonsleiaren at eg framleis kjem til å snakke bra om vedkomande. Når folk spør meg på tomannshand kva eg eigentleg meiner om vedkomande som politikar, vil eg seie kva vi er ueinige om, men eg vil òg seie at det mennesket er bra på botnen. Dette er det veldig fort gjort å gløyme, og eg òg kan bli riven med i augeblikket, men eg tenkjer at barn og ungdom som ser på oss, lærer av oss. Dei følgjer med på kva vi gjer, og tek etter oss. Eg håpar at vi alle etter beste evne kan prøve å halde på det prinsippet – at når veljarar kjem bort til oss og spør kva vi eigentleg meiner om desse folka vi kranglar med i debattar og i andre flater, kan vi seie til dei at vi er ueinige, men at dei er fine folk på botnen. Takk.

Representanten Moxnes' linje om at vi skal vere vår eiga øy og putle med vårt og forhåpentlegvis kunne krysse fingrane for at vårt eige forsvar er nok til å stå imot dei store kreftene i verda, er ei haldning som minner meg litt om nokre amerikanske tendensar der ein skal byggje murar, der ein skal halde seg for seg sjølv, og der ein skal kutte samarbeidet. Eg er veldig bekymra for at den linja og den politikken – viss Raudt hadde fått gjennomslag – hadde medført veldig stor utryggleik. Angrepsallianse, blir det hevda. I 75 år har NATO vore ein forsvarsallianse, og han har gjort eit utruleg viktig arbeid for å tryggje alle dei no 32 medlemslanda i alliansen. Korleis meiner Moxnes og Raudt at vi skal kunne vere i stand til å forsvare oss – Noreg aleine?

Representanten Moxnes hadde eit historisk tilbakeblikk på store delar av den nasjonale klassekampen som har føregått i Noreg. Det er ei historie som ein god Arbeidarparti-representant kjenner godt til. Ein ting som blir eit veldig naturleg bindeledd når ein snakkar om den klassekampen og trekkjer parallellen til eit internasjonalt blikk på det som skjer ute i verda og det truande verdsbildet som er no, er korleis manglande tryggleik òg vil kunne påverke manglande velferd og manglande føreseielegheit for ei framtid òg i eige land. Eit poeng som representanten Moxnes ikkje tøtsja innom, er korleis ein etter Raudts syn kan oppnå det utan å ha eit samarbeid, utan å ha alliansar. Nettopp difor har eg lyst til å utfordre representanten Moxnes på kvifor dei så kategorisk har vore motstandarar av NATO-samarbeidet både i Noreg og i utlandet?