Gratulerer til alle som har vore med og signert denne avtala. Eg er glad for den store einigheita frå fleirtalet i næringskomiteen som støttar opp om desse viktige prinsippa som òg næringa sjølv tydeleg ber om. Likevel vil altså FrP og Høgre stemme imot avtala. Eg forundrar meg over det – det høyrest ut som om dei meiner at dei veit betre enn det partane sjølve formidlar og ber om. Dei vil stemme imot tollvernet, og dei vil stemme imot marknadsreguleringa, som begge er vesentlege prinsipp for norsk matproduksjon. Det skremmer mange, og det skremmer òg meg. Korleis kan bønder i dette landet ha føreseielege vilkår for satsing, for investeringsvilje og for tru på framtida som matprodusent då? Kva er eg så glad for? Eg er glad for at ein no jobbar for å tetta inntektsgapet og styrkja inntektsmoglegheitene. Eg er veldig glad for dei viktige velferdsgrepa som vert gjorde for at yngre bønder og kvinner rett og slett kan ha ein tryggare kvardag, at det vert sikra velferdsgode som gjer at ein ikkje vert trekt i frådrag frå anna inntekt ved bl.a. svangerskap og fødsel. Eg er òg glad for at fjellandbruket og satsinga på grovforproduksjon, og beitebrukstilskotet, vert prioritert. Det er viktig for sjølvforsyningsmålet på 50 pst., og det er viktig for stølsdrift her i landet og for å ta vare på kultur- og naturlandskapet. Stølsdrifta er jo òg prioritert gjennom UNESCO, og det seier litt. Det er òg eit solid løft for kornproduksjon og beredskapslagring av såkorn, noko som er enormt viktig. I tillegg kjem ei satsing på frukt og grønt, og det betyr mykje for Buskerud – alt eg har sagt, gjer det, for Buskerud er eit Noreg i miniatyr. Me har alt dette. Me har fjellandbruk i Numedal og Hallingdal, me har korn på Ringerike, og me har frukt og grønt på Eiker og i Lier. Matberedskap i norsk målestokk er avhengig av politisk vilje og samarbeid med bransjen. Matprodusentane gjennom faglaga treng tydelege politiske signal og vedtak som gjev dei tru på framtid og investering i gardsdrifta. Forhandlingsretten i seg sjølv er så enormt viktig, og heldigvis er det framleis eit fleirtal i denne salen som sørgjer for at norsk matproduksjon vert prioritert ut frå premissa her i landet. Det er viktig for bøndene, men det er endå viktigare for oss som ikkje har sauer i fjøset eller potet i åkeren sjølv.

Det er interessant å følgja denne debatten. Det er mykje fokus på at dette samfunnet og kommunane i Noreg ikkje fungerer, det er ei misere som vert presentert, og det er ganske trist å høyra. Dessutan vert det framstilt, eller formulert, ting her frå talarstolen som heller ikkje er riktig. Kompetansekrava innan helse og omsorg, lærarnorm – alt dette skal ut på høyring, rett og slett for å få meir fakta på bordet. Byggenæringa har ikkje fått nokon nye krav etter at Arbeidarpartiet og Senterpartiet gjekk i regjering frå 2021. Ryddesjauen, som vart omtalt av representanten Borgli, er allereie i gang. Mange av forslaga er altså til behandling, men det er faktisk slik at nokre gonger kan hastverk vera lastverk. Det må gjerast skikkeleg. Til Senterpartiet: Kompetanse, kvalifikasjonar og ressursar, dei må parast, det er eg eining i – og det vert gjort, som også Fasteraune la fram i stad. I distrikta er interkommunalt samarbeid ofte et veldig godt svar, og det kan styrkja generalistkommunane, som både Senterpartiet og Arbeidarpartiet er for. Det er mange i dag som har vore opptekne av beredskap, og fleire av oss har bakgrunn frå kommunepolitikk og fylkeskommunepolitikk. Det er klart at sårbarheit, kompetanse og planverk er ei utfordring i vår tid, men det er også krevjande for heile landet. Eigenberedskapen har det ikkje vorte snakka om, og det er kanskje noko av det som dei aller fleste må ta med. Interkommunalt samarbeid er ofte svaret på det som går på beredskapsutfordringar. Så til FrP: Dei snakkar veldig varmt om lokalt sjølvstyre, men dei er heller ikkje konsekvente. Kva meiner eigentleg FrP vil vera svaret når KS, på vegner av kommunane, ønskjer at fylkeskommunane skal fortsetja, at kommunane skal ha eigedomsskatt, der dei treng og vil det, og at kommunane skal fortsetja å ha styring med eldreomsorga? Kommunane leverer svært godt – på velferdstenester, på livskvalitet, på vatn og avløp, på byggforvaltning, på natur, kultur og fritidsstilbod, på integrering – og Kommune-Noreg er gode, og debatten er prega av ei misere som ikkje tener fortellinga om Noreg.

I kommuneproposisjonen legg regjeringa fram viktige føringar for korleis me skal utvikla velferda i heile landet. Fleire av oss som sit i salen, har treft mange denne sesjonen som har delt bekymring og fortviling rundt ei særleg utfordring i vår tid – nemleg bustadsatsinga. Det er ei stor utfordring me står i, for stadig fleire opplever at det er vanskeleg å koma seg inn på bustadmarknaden. Prisane er høge, terskelen har vorte høgare, og dei som leiger, kjenner på utryggleik i ein leigemarknad som ikkje alltid fungerer godt nok. Dette råkar bl.a. unge folk, barnefamiliar og dei som står utsette til frå før. Byggebransjen opplever òg krevjande tider. Det må svara seg for entreprenøren å setja i gang med prosjekt, det må vera betalingsvilje, ein må ha tilstrekkeleg eigenkapital for å få lån, og tida frå plan til bygging tek for lang tid i mange saker – det kostar. Me kjem ingen veg med å få fart i bustadbygginga utan kommunane våre og byggebransjen. Ein aktiv bustadpolitikk handlar ikkje berre om lovvedtak her i salen eller om forskriftsendringar, motsegnspresiseringar eller andre grep regjeringa set i verk. Ein aktiv bustadpolitikk vert til og realisert i kommunane – ved hjelp av reguleringsplanar og ved tilgjengelege tomteareal, i byggjesaker, i samarbeid mellom privat og offentleg sektor – og på byggeplassar rundt om i landet. Bodskapen frå Arbeidarpartiet er tydeleg: Me ønskjer meir bygging, me ønskjer raskare prosessar, og me ønskjer fleire bustader som folk har råd til å kjøpa. Difor vert det jobba med mange grep parallelt. Dei fleste tiltaka har byggebransjen, KS og departementet jobba saman om å føreslå. I åra Arbeidarpartiet har styrt, saman med sine raud–grøne vener, har Husbanken vorte kraftig styrkt. Satsinga på Husbanken er ei bestilling til bransjen og til kommunane: Det må byggjast meir. Då må me òg frå nasjonalt hald gjera det me kan for at det faktisk lèt seg gjera. Til kommunane vil eg seia: De sit med nøkkelen. Me veit at mange prosjekt stoppar opp fordi planprosessar tek for lang tid, gjerne fordi kapasiteten er pressa. Difor jobbar me for å forenkla regelverk, korta ned tidsfristar og gjera prosessar, forskrifter og planverk meir føreseielege. Me digitaliserer plan- og byggjesaksprosessane, og me går gjennom motsegnsystemet for å få ned talet på motsegn som stoppar gode prosjekt. I arealpolitikken må det vera endå meir tydeleg kva som ligg i nasjonale føringar, kva betyr det når me seier «nasjonale og særleg regionale interesser», og – like viktig – kva er ikkje det. motsegnsprosjektet vil forhåpentlegvis gjera at me framover kan spara mykje tid og få meir lik praksis landet rundt. Men me treng òg at kommunane brukar handlingsrommet som allereie finst. Regelverket opnar i større grad enn før for å ta i bruk eksisterande bygg, for å gjera unntak der det er forsvarleg, og for å få fart på transformasjonen. Det finst mykje areal som allereie er nedbygd, og dette handlingsrommet må takast i bruk. Til byggebransjen vil eg seia: Me lyttar. De peikar på høge kostnader, komplisert regelverk og uvisse. Difor arbeider me no med å modernisera TEK17, gjera tilsyn og kontroll enklare og få betre kunnskap om kva som driv kostnadene. Me ønskjer òg eit tettare samarbeid med bransjen for å auka produktiviteten, for om me skal få ned prisane, må me byggja smartare. Samtidig må me halda fast på kvaliteten, for folk skal bu trygt og godt. Dette er krevjande og enormt viktig. Me står i ei tid der mange slit med å koma inn på bustadmarknaden. Meir enn ein million nordmenn bur i leigd bustad. Difor treng me fleire bustader både til å eige og til å leige. Gjennom nye grep i revidert nasjonalbudsjett legg me til rette for at kommunar kan kjøpa fleire burettslagsleilegheiter og bidra til trygge bumiljø for barnefamiliar. Samstundes ønskjer me å stimulera til at fleire prosjekt faktisk vert sette i gang. Dette handlar ikkje om at staten kan eller skal gjera alt. Dette må vera eit lagarbeid. Me legg til rette gjennom verkemiddel, regelverk og finansiering. Kommunane legg til rette gjennom planar og prioriteringar, og bransjen byggjer. Når me dreg i same retning, får me resultat. Det såg me i 2025 då det vart bygd fleire studentbustader enn på mange år. No må me vidare. Fram mot og i 2027 må me få opp tempoet. Me må byggja fleire bustader, og me må sørgja for at dei bustadene som vert bygde, er noko folk faktisk har råd til å kjøpa. Det er oppgåva vår – i fellesskap.

Ja, Kommune-Noreg er variert, og det gjeld både i utstrekning og folketal. Me veit godt at Høgre vil ha større kommunar – det er for så vidt kjent stoff. Men ein viktig del av kommunane sitt ansvar ligg til plan- og bygningslova – arealansvaret. Det finst mange døme på kommunar i landet vårt som er enormt store i geografisk utstrekning, og mange er langt større enn f.eks. Vestfold fylke. Korleis tenkjer Høgre at ein skal ta ansvar for og ta vare på arealforvaltninga her i landet, når oppgåva vert så omfattande viss kommunane skulle verta større?

Det kunne vore freistande å kommentera mykje av det som vart sagt av representanten Njåstad, men eg må inn på dette med kommuneøkonomi og dette med auka sjølvstyre, og ikkje minst dette med meir frie midlar til kommunane, for det trur eg veldig mange her i salen er einige om. Det handlar også om auka inntekter til kommunen, men dette handlar altså ikkje om eigedomsskatten, som er den einaste skatten kommunen sjølv har rådvelde over. Det er store ambisjonar, det er store lovnader til kommunane: Korleis vil FrP auka finansieringa når skatte- og avgiftstrykket skal verta redusert? Kva tenkjer FrP når den einaste skatten kommunen sjølv kan påverke, skal takast vekk?

Denne debatten handla jo om ansvar, og han handla om sikkerheit. Det er interessante problemstillingar og overtydingar som vert fremja her. Trafikksikkerheit er noko som har fleire har teke opp som tema, men eg har også lyst til å understreka sikkerheit for beredskap og sikkerheit for digitale truslar. Kva meiner me eigentleg betyr mest samla sett? Teknologien går framover i ein vanvitig fart, og det er også sånn at Nkom riggar landet vårt mot digitale truslar. Det er heilt sikkert sånn at eCall framleis kan bety ein forskjell i trafikken, men dei aller fleste i dette landet har smarttelefon og andre løysingar som også gjev ei sikkerheit. Det betyr noko når trusselen ved digitale smotthol også er noko me må ta omsyn til.

Ordførar – nei, ikkje ordførar, det er faktisk president! Eg tenkte tilbake på mitt tiårige liv som ordførar og at det no i avslutninga på min første sesjon her på Stortinget er veldig fint å kunna ta ordet i akkurat denne saka, for det er noko eg har jobba mykje med heime. Denne debatten er interessant, for det handlar eigentleg om tiltru til, eller manglande tiltru til, lokale folkevalde. Eg vil takka Hagenborg og Strifeldt for på vegner av dei to partia å ha klart å verta einige. Det er heilt klart at lokale folkevalde kjenner veldig godt til verdien av den urørte naturen. Heime har me eit omgrep som gjerne vert nytta, og det er «gapakøyring». Eg vil tru alle her skjønar kva det betyr. Det har nemleg vore fortviling knytt til «gapakøyring», ulovleg køyring, og frustrasjon over manglande sanksjonar og ikkje minst at politiet ikkje har ressursar til å ta dei som driv med dette. Eit lovverk frå 1977 må fornyast. Reglane er ikkje i tråd med utfordringane no – eg tenkjer på ATV-ar og på rullestolar m.m. Lovforslaget her gjev kommunane større ansvar og større fleksibilitet – og innanfor dei nasjonale føringane, det er viktig å få sagt, for heime er det slik at villreinen framleis har eit nasjonalt vern. Det er viktig for oss lokalt, og det er viktig for oss nasjonalt. Det er ein fridom som er innanfor fastsette rammer. Eg er ikkje så veldig bekymra som enkelte andre er, for den lovgjevinga som no vil få fleirtal, gjev legitimitet ute blant folk. Folk forstår at dette ikkje er frislepp, dei forstår at her er det eit ansvar, ei styring ut frå lokal kjennskap. For mange betyr det mykje å køyra lovleg innanfor dei rammene som vert sette, og det er veldig bra at det er eit unntak for f.eks. Raudekrossen når det gjeld øvingskøyring. Eit anna moment her er at arealpolitikk kanskje er noko av det som engasjerer mest i lokalpolitikken, og eg trur òg at dette slik sett kan motivera fleire til å engasjera seg. Dette vil vera bra for naturen. Eg nikka då statsråden hadde ordet i replikkordskiftet i stad, for eg kjenner meg veldig att i det han seier. Dette vil leggja til rette for regulerte løyper, lovleg køyring, rekreasjonskøyring og folkehelse. Det handlar om livskvalitet, det handlar om trygg ferdsel og mindre ulovleg køyring der det ikkje er bra, f.eks. nær villreinen. Eg har tru på at mindre ulovleg køyring vil vera bra for den sårbare naturen og for dyrelivet. Så eg er glad i dag, og eg ynskjer kommunane masse lykke til med å gjera kloke vedtak.

Me nærmar oss slutten på debatten, ser det ut til. Det er ikkje meininga mi å fyra opp til meir debatt no, eg har berre lyst til å seia at det er viktig å minna oss sjølve om at utsleppspolitikken og ambisjonane ikkje er noko som er eine og aleine frå denne salen. Det er noko ein er oppteken av på både regionalt og lokalt nivå rundt om i landet. Ambisjonane gjeld for fleire enn oss her. I og med at nokon som har teke ordet her i debatten, ikkje har vore med frå starten av behandlinga, er det viktig å seia – og eg gjentek det statsråd Nygård nettopp sa – at det finst unntak. Det er viktig utifrå beredskapsomsyn at ein har alternativ. Det er viktig å forhalda seg til om infrastrukturen er realistisk og mogleg å få det til. Er det urimeleg høge kostnader, må ein òg ta omsyn til det. Fylkeskommunane har dette store ansvaret. Enkelte satsingar kan verta for dyre og andre plassar er det ikkje teknisk mogleg. Då er det fylkeskommunen si krevjande og viktige oppgåve å sjå på tilbodet. Kor mykje kan ein eigentleg få til for dei pengane ein har? Samtidig er det viktig at me som sit i kommunalkomiteen, og som har den jamlege dialogen med fylkeskommunen, faktisk er oppdaterte på realismen for gjennomføring, ikkje minst for å følgje situasjonen nøye. Det handlar rett og slett om me har dei overføringane som er riktige å ha, og må me kanskje redusera ambisjonane nokon plassar? Det er det store spørsmålet.

Solveig Vestenfor (A) [11:53:14] (ordførar for saka): Som saksordførar vil eg takka komiteen for eit godt arbeid i saka. Forslaget frå Senterpartiet reiser eit viktig spørsmål: kva for økonomiske konsekvensar krava om nullutsleppsteknologi har hatt for fylkeskommunane. Det har vore, og er forhåpentlegvis framleis, brei politisk einigheit her på huset om nullutsleppsmålet. Me skal kutta utslepp, og overgangen til nullutslepp i kollektivtransporten er ein viktig del av dette. Fylkeskommunane har stått i front for gjennomføringa over heile landet, ofte med stramme budsjett. Den innsatsen fortener dei anerkjenning for. På vegner av Arbeiderpartiet vil eg likevel leggja til at det grøne skiftet har vore, og er, eit felles prosjekt der både fylka, staten, ideelle organisasjonar og marknaden sjølv har teke ansvar. Men til denne saka – rett skal vera rett: Fylkeskommunane har investert i både køyretøy og nødvendig infrastruktur, og dei har teke viktige steg for å redusera utsleppa, i eit land der både temperatur, topografi og infrastruktur er veldig variert. Me må erkjenna at føresetnadene for omstilling ikkje er like i Troms og Vestfold. Difor har det i nokre tilfelle vore verken teknisk eller økonomisk mogleg å innfri krava fullt ut. Difor finst det òg unntak i regelverket. Det er eit viktig poeng: Me skal ha ambisiøse mål, men òg rom for andre løysingar og tilpassingar der forholda krev det. Likevel er det gledeleg å sjå at utviklinga går rett veg. Teknologien har modnast raskt, og marknaden har i stor grad teke i bruk nullutsleppsløysingar – i mange tilfelle før krava vart innførte. Så til forslaget. Arbeiderpartiet har forståing for intensjonen, men me kjem ikkje til å støtta det. Staten har over tid bidratt med kompensasjon over rammetilskotet, òg når det gjeld nullutsleppskrava, og desse midlane vert justerte årleg og i takt med utviklinga. I tillegg handlar dette om eit grunnleggjande prinsipp, og det er kanskje mitt viktigaste poeng: at nye krav skal følgjast opp gjennom dei ordinære budsjetta på ein føreseieleg og heilskapleg måte. Forslaget om ei ordning med tilbakeverkande kompensasjon bryt med dette. Det kan svekkja insentiva for effektiv ressursbruk – og endå verre: leggja grunnlaget for ulik behandling frå fylke til fylke. Me står fast ved ambisjonen om eit raskt og rettferdig grønt skifte. Det krev både balanserte verkemiddel, føreseielege rammer og rom for fleksibilitet der det er nødvendig.

Eg er nøydd til å kommentere siste talar. Det er klart at bustadsituasjonen i Noreg er veldig krevjande. Det er ingen tvil om. Det er i alle fall byggjenæringa heilt tydeleg på. Samtidig er det også tydeleg at me lever i ein perfekt storm av veldig mange utfordringar. Statsråden var inne på det i stad. Me snakkar om materialkostnader, om rentesituasjonen og om eit veldig byråkrati, som ein no er i gang med å forenkle. Det vert teke veldig mange grep. Byggjenæringa er også tydeleg på at dei er utolmodige. Det utolmodet deler både regjeringa og me her i Stortinget. Det er det viktig å få sagt. Når me snakkar om å styrkja økonomien til barnefamiliane, vil eg vise til det som har fått fleirtal her i dei siste budsjetta, det gjeld både barnehageprisar, SFO og fleire andre saker. Me er einige om den utfordringa me står i, og her er det veldig viktig at eit samla storting faktisk jobbar for dei tiltaka me trur vil hjelpa, raskast råd.

Me behandlar ei sak som rører ved noko av det mest grunnleggjande i eit menneskeliv – å ha ein stad å bu. Me deler den sterke bekymringa for utviklinga me ser, talet på bustadlause aukar og det mest alvorlege er at fleire barnefamiliar er ramma. Ingen ungar skal veksa opp utan ein fast bustad i Noreg, og det er eit mål me må stå samla om. Nettopp fordi situasjonen er så alvorleg, må me òg vera ærlege om kva som faktisk verkar. Forslagsstillarane meiner bl.a. at ein ny nasjonal handlingsplan er svaret. Det tvilar eg sterkt på at vil hjelpa. Me treng ikkje fleire planar, me treng betre gjennomføring av det arbeidet som alt er sett i gang, og sterkare samordning av innsatsen der folk faktisk lever livet sitt – i kommunen. Bustadløyse er ikkje eit enkelt problem, det er ofte summen av fleire. Det handlar om økonomi ja, men òg om fysisk og psykisk helse, om rus, om arbeid og om oppvekstvilkår. Difor må fleire fagområde arbeida tettare saman om løysingane. Her har kommunen ei avgjerande rolle. Det er kommunen som møter folk, det er der ein ser heilskapen i livet til den enkelte, og det er der ein kan setja inn tiltak som faktisk verkar når bustad og helse- og sosialtenester vert sette i samanheng. Difor er det så viktig at kommunen har både kunnskap, ansvar, verktøy og handlingsrom. Skal me lykkast, må me ha gode tiltak mot bustadløyse, me må verta betre til å jobba saman på tvers av sektorane og forvaltningsnivåa. Det er heller ikkje at kvar instans gjer sin del kvar for seg – innsatsen må henga saman rundt det mennesket det gjeld. Det er nettopp denne samordninga regjeringa no arbeider med å styrkja, m.a. gjennom betre koordinering frå KDD og i tett dialog med Husbanken og dei største byane. I tillegg kjem konkrete tiltak – fleire bustader, ein meir føreseieleg leigemarknad og ei bustøtteordning som vert meir treffsikker. Dette er grep som verkar, fordi dei treffer dei reelle utfordringane. Det me treng, er betre samordning, sterkare lokal innsats, eit auka fokus og satsing frå kommunen i deira rolle og ansvar når det gjeld bustadsatsing og tiltak som verkar i kvardagen til folk. Til det lause forslaget frå KrF: Me treng ordningar som er endå meir målretta, treffsikre og mindre byråkratiske for familiar med låg inntekt som har reelt behov for støtte. Difor kjem Arbeidarpartiet til å støtta det lause forslaget frå representanten Lindtveit Røse på vegner av KrF mfl.

I denne saka er Arbeidarpartiet heilt på linje med Høgre, så eg vel rett og slett å la vera å halda innlegg. Eg seier meg einig med siste talar. (Innlegg er under arbeid)

Bustadmarknaden i Noreg er i dag under press. I mange område ser me at bustad- og leigeprisane aukar langt raskare enn inntektene til folk flest. Samtidig finst det delar av landet der bustader taper verdi over tid. Dette viser at marknaden ikkje fungerer så godt som me skulle ynskja – det er ikkje god balanse mellom tilbod og etterspurnad. Me vil understreka at intensjonen bak forslaga som er lagde fram frå SV, er god. Me deler engasjementet for at fleire skal ha høve til ein trygg og rimeleg stad å bu, og for at bustadpolitikken må verta meir rettferdig og sosial. Samtidig meiner me at løysingane må vera treffsikre og tilpassa dei ulike utfordringane rundt om i landet. Eit raud-grønt fleirtal har allereie sett i verk viktige tiltak: Me har styrkt Husbanken, auka bustøtta og satsa på bygging av studentbustader. 2025 vart eit historisk godt år for studentbustadbygging, noko me meiner er eit viktig steg i riktig retning. Regjeringa har òg varsla ei ny husleigelov som skal styrkja rettane til leigetakarane. Når det gjeld representantforslaget, er me likevel i tvil om det er den rette vegen å gå. Me deler i stor grad vurderingane frå statsråden og meiner det er viktig å sjå dei ulike tiltaka i samanheng. Eit døme er forslaget om eit nasjonalt mål for dekningsgrad av studentbustader. Me forstår godt ynsket om å sikra betre tilgang, men er samtidig uroa for at eit slikt nasjonalt mål kan slå skeivt ut. Det kan føra til overbygging i område der behovet er lågt, og ikkje strekkja til der behovet faktisk er stort. Vidare meiner me det er rett å ta dei større grepa i samband med den varsla husleigelova. Når regjeringa snart legg fram eit heilskapleg forslag, gjev det eit betre grunnlag for å vurdera endringar samla, framfor stykkevis og delt. Når det gjeld ulovleg korttidsutleige, er dette ei utfordring me tek på alvor. Samtidig er det allereie sett i gang arbeid for å gjera det enklare for kommunane å regulera og handheva regelverket. Difor meiner me at det ikkje er nødvendig med eit eige oppmodingsvedtak no. Me ynskjer ein bustadpolitikk som leverer på det målet me deler med SV: at fleire skal kunna bu trygt og rimeleg. Då treng me verkemiddel som verkar godt i praksis, i heile landet. Arbeidarpartiet meiner likevel at vegen vidare ligg i målretta, kunnskapsbaserte tiltak – og i det arbeidet som alt er i gang.

Ja, me kan tenkja oss at me kjem til eit land som me ikkje kan mykje om – og alle ynskjer sjølvsagt å lykkast. Denne integreringserklæringa handlar om å tydeleggjera kva norske styresmakter forventar av dei som kjem hit til landet og deltek i introduksjonsprogrammet. Det handlar om forpliktingane deltakarane har til å ta del i arbeids- og samfunnsliv og verta sjølvforsørgde. Det handlar òg om å tydeleggjera at alle, uansett kjønn, har lik rett til utdanning, arbeid og deltaking i demokratiske prosessar, og at alle har rett å leva i fridom og tryggleik og bestemma over eige liv. Og så handlar det om å lyfta fram det ansvaret som følgjer med å vera foreldre i Noreg, og at brot på norsk lov sjølvsagt kan medføra straff. Så kjernen i dette handlar om den personlege fridomen, om sjølvbestemming og sjølvforsørging, om likestilling, om foreldreansvar og om straffansvar, som faktisk gjeld oss alle her i landet. Integreringserklæringa møter nye innbyggjarar med forventing og ansvar, men òg med deltaking og involvering. Det handlar om å ta vare på folk og dei moglegheitene folk har, og gje dei gode moglegheiter og rammer, og det handlar om forventing og deltaking. Og til Raudt: Det hadde ikkje plaga meg om eg kom til eit land der eg ikkje var kjent, å skulle skriva under på ei erklæring eg alltid var einig i, men viss det var framandt for meg, er det godt å få informasjonen. Det handlar om å vera trygg på dei verdiane eit land har, å vera kjent med både kva plikter og rettar me har i dette samfunnet. Då dette med integreringserklæringa vart kjent, då statsråd Stenseng lyfta dette fram i nyheitene, var imamen på Grønland veldig begeistra for forslaget. Det gjorde meg veldig trygg. Integreringserklæringa handlar om at det skal vera mogleg for alle å verta møtt med tillit og inkludering, og at ein skal få moglegheit til å leva eit godt liv, til å lykkast, til å bidra og til å vera ein ressurs, som me alle – heldigvis – veit at veldig, veldig mange er.

Det er godt det ikkje vert for mykje fotball, for då hadde eg hatt så lite eg skulle ha sagt! I klagesaker etter plan- og bygningslova er det gjerne innbyggjarar, utbyggjarar, naboar og naturvernarar som ytrar seg. Kva er det dette fleirtalet som ser ut til å danna seg om forslag nr. 2, vil seia ja til, når alt kjem til alt? Dette gjeld altså forslaget om absolutte tidsfristar. Sjå for dykk følgjande, etter at dette forslaget har tredd i kraft: Ei av dei store bedriftene i kommunen treng å utvida næringsarealet for å ekspandera. Det er stor begeistring frå eit samla kommunestyre, men ein nabo viser til ein tidlegare vedteken reguleringsplan for området som sa at dette området skulle skjermast for vidare utbygging. Naboen får med seg grendelaget eller bygarden ein er ein del av, for dei er òg bekymra for utsikt, for støy og for støv. Dei protesterer heftig, men kommunestyret meiner at næringslivet og denne utbyggjaren må vektast tyngre enn gretne naboar. Difor gjer naboane det dei har rett til etter lova: Dei sender inn skriftleg klage til statsforvaltaren etter at kommunen har avslått klaga. Tida går. Statsforvaltaren nærmar seg den absolutte fristen, og det hastar. Han har mange saker på bordet og gjer det han må gjera, for sidan naboane viser til ein kommunalt vedteken reguleringsplan, må vel statsforvaltaren seia nei til det utvida næringsarealet? Eller tenk dykk eit anna scenario: Ein hytteeigar har ei gamal hytte i eit etablert hyttefelt nær eit LNF-område. Han søkjer om dispensasjon til å byggja om hytta til meir moderne standard, men kommunestyret avslår søknaden fordi dette området ligg nær villreinområdet. Hytteeigaren klagar til statsforvaltaren og presiserer igjen at hytta skal vera i same storleik, innanfor dei vedtekne, gamle føringane i reguleringsplanen for området. Statsforvaltaren vurderer det slik at ein her truleg har eit potensielt handlingsrom, men det krev ein innsats og tid som statsforvaltaren ikkje har. Han støttar difor avslaget frå kommunestyret fordi det er andre og viktigare prioriteringar enn at denne eine skal få bygd og fornya hytta si. Poenget mitt er: Når fleirtalet i salen her ynskjer å seia meir ja og mindre nei, høyrest det forlokkande ut, men ein seier berre ja til den eine parten i ei klagesak, og statsforvaltaren treng gjerne noko meir tid for at vedtaket skal landa rett. Difor er absolutte tidsfristar eit veldig dårleg forslag.

Det er ingen tvil om at det forslaget som er til behandling her, er forlokkande for mange, og at tittelen treffer blink. Me er mange som er godt kjent med bekymring, fortviling og frustrasjon knytt til m.a. lang saksbehandlingstid, krevjande motsegner, innfløkte lovverk og detaljrike byggtekniske forskrifter. Både byggebransjen og andre med eit utvida ansvar og engasjement for bustadsatsinga er veldig bekymra for og opptekne av dette. Arbeidarpartiet støttar gode forslag som gjer det enklare å byggja bustader, for i somme tilfelle er det heilt klart slik at prosessane med planlegging og byggesak vert opplevde som tungvinte, langdryge og på den måten fordyrande for både utbyggjar og seinare huskjøpar. Regjeringa arbeider allereie, som kjent for dei fleste her i salen, med ei rekkje tiltak som vart fremja i juni 2025 av byggenæringa, kommunane og departementet, for å få til ei tenleg forenkling av regelverket for bygg og plan. I tillegg er det sett i gang eit motsegnsprosjekt for å rydda i og gjennom det redusera omfanget av motsegner frå statsforvaltaren. Det er nokre av fleire viktige tiltak som er sette i gang for å redusera barrierar for framdrift i bustadbygginga. Til liks med FrP ser likevel ikkje Arbeidarpartiet behov for å setja ned endå eit utval, slik forslagsstillarane tek til orde for, då dette kan forseinka pågåande prosessar eller føra til unødvendig dobbeltarbeid. Forslag nr. 2, frå FrP, Høgre og Senterpartiet, kan sjå ut til å få fleirtal her i salen viss KrF støttar det. Eg siterer: «Stortinget ber regjeringen innføre absolutte tidsfrister for statsforvalterens behandling av klagesaker etter plan- og bygningsloven.» Her ber eg representantane ta ei ny vurdering. Når tidsfristane vert korte og absolutte, kan det gje motsett resultat av det som er tenkt. Erfaringa fleire av oss har frå kommunepolitikken, tilseier at absolutte tidsfristar fører til meir nei og mindre ja. Statsforvaltarane må ha forsvarlege og grunngjevne svar ved tvilstilfelle, og viss tida vert knappare, fryktar eg at fleire set ned foten i staden for at dei faktisk tek ein runde ekstra og ser om det er rom for skjøn og eit handlingsrom innanfor lovverket. Eg er bekymra for at fleirtalet risikerer å vedta eit forslag i denne saka, i beste meining, som ikkje tener formålet. Ved absolutte tidsfristar for statsforvaltaren i klagesaker er det store sjansar for at det i det verkelege liv vert meir nei enn ja, og det var vel ikkje planen? Folkens: Det er inga skam å snu, iallfall ikkje i forslag nr. 2.

Arbeiderpartiet er sjølvsagt einige i at folk som vert utsette for vald i nære relasjonar, fortener trygge og tilpassa krisesentertilbod. Dette ansvaret har kommunane, og det er opp til kommunane sjølve å avgjera korleis tenesta skal organiserast og finansierast. Samtidig er me usikre på om det beste er å inkludera krisesentera i dei tilskotsordningane Husbanken alt har, slik forslagsstillarane meiner. Krisesentera skal gje eit mellombels tilbod, og det skil seg frå samfunnsoppdraget Husbanken har ansvar for i dag. Husbanken skal hjelpa folk som har vanskar med å finansiera eigen bustad, og hjelpa til slik at fleire kan skaffa seg og behalda den. Husbanken skal òg støtta kommunane i det bustadpolitiske arbeidet deira. Likevel er me, som alle her i salen, veldig bekymra for at talet på bustadlause og barnefamiliar spesielt er i negativ utvikling, og det er viktigare enn nokon gong å rette inn innsatsen for å hjelpa innbyggjarar til å få fast bustad. Samtidig, midt i dette, må også krisesentera finna løysingar for finansiering. Fordi det er krevjande å finna ut korleis ein best kan hjelpa kommunane i finansiering av nye krisesenterbygg, er eg glad for at SV, Senterpartiet, MDG, Raudt og Arbeidarpartiet har landa eit felles forslag til vedtak som opnar for ulike alternativ til løysing, i staden for å landa vedtak som konkluderer her i salen og seier at Husbanken er det einaste riktige svaret. Det er viktig at krisesentera vert finansierte på ein føremålstenleg måte, anten det skjer f.eks. gjennom kommunane, gjennom Husbanken eller gjennom den eksisterande modellen for finansiering som er i dag i Bufdir.

Representantane frå FrP har fremja eit Dokument 8-forslag om ei plan- og bygningslov for krig og krise. Forslaget går ut på at regjeringa skal leggja fram ein særskild lovheimel for hurtigbehandling av større forsvarsanlegg og kritisk forsvarsrelatert infrastruktur som ikkje vert avgrensa til kvar ei tid gjeldande plan- og bygningslov. Eg legg til grunn at alle parti legg fram syna sine i saka og vil på vegner av Marius Langballe Dalin, som er ordførar for saka og representant for Miljøpartiet Dei Grøne, leggja fram innlegget hans. Me lever i ei meir krevjande tid enn på mange tiår, der krig og konflikt har kome tettare på oss. Det krev nye val og endra prioriteringar. Me må planleggja samfunnet på ein annan måte enn etter fallet av jernteppet. Forslaget frå Framstegspartiet og Høgre gjev inntrykk av at planlegging av forsvarsanlegg og kritisk forsvarsrelatert infrastruktur lir under ein unødvendig byråkratisk og tungrodd planprosess. Eg kan ikkje sjå at dette er tilfelle. Som statsråden òg påpeikar i svarbrevet til saka, finst det allereie i dag unntaksbestemmingar og moglegheiter for å bruka statleg plan. Ytterlegare endringar kan, om nødvendig, gjerast gjennom forskrift. Å be om ein særskild lovheimel vert som å slå inn opne dører. Eg vil tillata meg å peika på at det som regel løner seg å greia ut grundig. Forsvaret ville byggja nytt radaranlegg på Gyrihaugen i Ringerike kommune til ca. 12 mrd. kr. Forsvaret fekk unntak frå ordinær planprosess etter plan- og bygningsloven, slik det som sagt er mogleg. Forsvaret slapp difor konsekvensutgreiing og høyring, og sette i gang med å byggja veg og sprengja bort delar av toppen av denne åsen, som ligg i ein populær del av Oslomarka. Då veg var bygd og utsprengingane gjennomførde i 2023 viste det seg at det likevel ikkje var hensiktsmessig å leggja eit radaranlegget på denne staden. Prosessen måtte starta på nytt, det offentlege hadde sløst bort pengar, og me fekk i tillegg heilt unødvendige naturøydeleggingar. Denne konkrete saka minner oss på at me bør utgreia krevjande saker grundig. Samtidig viser saka at det er fullt mogleg å gjera ting raskt og gale – og òg heilt sikkert raskt og ordentleg – med dagens lovverk. Eg ser ingen grunn til å stemma for forslaget frå Framstegspartiet og Høgre.

Det var representanten Fasteraune som fekk meg til å teikna meg. Han snakka om konsesjon, og eg tenkte at det er noko som er verdt å nemna her frå denne talarstolen. Det er eit mogleg lokalpolitisk verktøy folk har, viss ein er bekymra for at det er tomme hus i kommunen. Nullkonsesjon for bustader er ein motivasjon for å få fleire innbyggjarar eller fylle tomme hus. Kommunane står frie til å innføra nullkonsesjon i delar av eller heile kommunen, men det krev eit lokalpolitisk fleirtal. I kommunen eg kjem frå, har me veldig gode erfaringar med det på tvers av alle parti. Det gjev eit insentiv for det ein kallar for lys i alle glas, eller folk i husa. Det er sjølvsagt kjedeleg for dei som har arva barndomsheimen, men som ikkje får lov til å ha han som feriebustad. For å unngå at det vert tomme hus, kan ein då gjera om på det. Det gjer at folk vel å flytta heim, det gjer at hus vert selde og gjorde tilgjengelege for nye innbyggjarar og huseigarar. Det meiner eg er verdt å nemna høgt i ei sak der dette vert debattert.

Denne saka har mange forslag til tiltak for å ta tomme bustader og bygg i bruk. Arbeidarpartiet viser til våre merknader til forslaga. Me er einige med MDG i at rehabilitering og ombruk, i mange tilfelle, kan vera meir samfunnsøkonomisk og sosialt berekraftig enn riving og nybygging, men me kan likevel ikkje støtta dette forslaget. Det er kommunane som har hovudansvaret for å vurdera kva potensial for ombruk som finst i den bygningsmassen ein alt har. I dei statlege planretningslinjene for arealbruk og mobilitet står det: «Fortetting og transformasjon av bolig- og næringsområder skal vurderes og bør utnyttes før nye utbyggingsområder settes av og tas i bruk.» Kommunane har med andre ord alt fått klare føringar når det gjeld å vurdera eksisterande bygningsmasse, og det er bra. Husbanken fekk i bustadmeldinga eit utvida mandat til å støtta og rettleia kommunane i deira bustadpolitiske arbeid og utnytta potensialet i den eksisterande bustadmassen. Den digitale tenesta Kobo hjelper kommunane til å kartleggja, planleggja og utnytta effektivt den kommunale bustadmassen. Frå 1. juli 2025 vart det innført nye reglar i plan- og bygningslova som inneber at kommunane skal leggja aktivt til rette for samarbeid med grunneigarar og utbyggjarar, og at ein – der det er relevant – bør ta initiativ til å diskutera rehabilitering, gjenbruk og transformasjon av eksisterande bygningsmasse. Eit forslag handlar om å skattleggja bustader som står tomme over tid. I ein velfungerande bustadmarknad vil bustader normalt bli selde eller leigde ut. Hus som står tomme mellom leigetakarar, under renovering eller i ein salsprosess, er dessutan ein naturleg del av bustadmarknaden, og nybygde bustader kan stå tomme i periodar i ein treig marknad. I område med fråflytting og utan press i bustadmarknaden er ikkje hovudproblemet at bustader står tomme, men at færre ynskjer å busetja seg der. Her vil ei avgift ikkje tena formålet. Det er behov for ei strengare regulering av korttidsutleige i enkelte område. Statsråd Skjæran har allereie varsla at det går føre seg eit arbeid i departementet for å gjera det lettare for kommunane å regulera og handheva ulovleg korttidsutleige. Dette vert det med andre ord jobba med allereie.

Denne saka handlar om å forenkla krava til bustadbygg for å redusera kostnader og prisar. La det først vera sagt tydeleg: Me deler utolmodet, og me støttar intensjonen i representantforslaget, for byggebransjen og bustadsatsinga treng både forenkling, effektivisering og digitalisering for å få raskare framdrift. Me er glade for at regjeringa har starta forenklingsarbeidet på fleire område, bl.a. i byggteknisk forskrift, og at ein ser nærmare på kva som må regulerast, korleis det best kan regulerast, og på kva nivå. Direktoratet for byggkvalitet har fått i oppdrag å laga ein plan for korleis forskrifta kan utviklast vidare. Arbeidarpartiet er oppteke av at forskrifta skal ha dei krava som er nødvendige, men ikkje fleire. Krava må vera enkle å forstå og bruka, og dei må sikra at folk får gode bustader, både no og i framtida. Me er glade for at arbeidet med forenklinga av TEK17 er godt i gang. Statsråd Skjæran hadde møte med byggebransjen den 28. april om vegen framover. Høyringsinnspela i saka som her er til behandling, understrekar mange av dei utfordringane det allereie vert jobba med. Det er full støtte frå Arbeidarpartiet til at det trengst ein grundig revisjon og ei modernisering av forskrifta som gjev større handlingsrom og betre samanheng mellom krav og faktisk bukvalitet, som fjernar unødvendige og kostnadsdrivande krav, og som gjev ei forsikring om kvalitet og tryggleik for liv og helse, og for tilpassingar som møter faktiske behov i dagens samfunn for menneske med funksjonsvariasjonar. Arbeidet er godt i gang, og difor støttar ikkje Arbeidarpartiet framlegget.

I fare for å forvirra og i fare for å prøva å nyansera debatten: Det er tydelegvis vanskeleg å kommunisera klokt, riktig eller tydeleg. Det er jo det ein vert angripen for her, og difor tok eg ordet. Eg prøvde å fortelja kva dette betyr for lokalsamfunn, for folk og arbeidsliv. At ein føreslår 4 G som ein sats, som ser ut til å få fleirtal, er det eg er bekymra for. Ein ser ikkje og vurderer ikkje korleis konsekvensar dette får. Å konsekvensutgreie har jo ikkje akkurat vorte eit heidersord frå folk i denne salen, men det meiner eg at det definitivt er.

Ei av vår tids største utfordringar er mangel på arbeidskraft. Alle me som kjenner Kommune-Noreg, veit veldig godt at både dei kommunale tenestene og næringslivet hadde knelt hadde det ikkje vore for alle dei som arbeider i yrke som ikkje krev fagutdanning frå start. I kommunen min er meir enn 95 pst. av alle dei som jobbar i reinhald, fødde i andre land. Innan helse og omsorg er tala også store, og her vil behovet verta endå større i åra som kjem. Alle som flyttar hit til landet og tek del i arbeidslivet, er enormt viktige for at samfunnet skal gå rundt. Då må me kommunisera dette – ikkje berre at innvandringspolitikken skal vera streng. Ein sambygding flykta frå sitt opphavlege land til Noreg på grunn av krig og politisk engasjement. I den dramatiske situasjonen der han flykta i frykt for livet, måtte han etterlata den gravide kona og fire små jenter. Han jobba som ein helt for å få råd til å kunna forsørgja dei her i landet, men fyrst seks år seinare kom dei, og faren fekk då treffe sonen han aldri hadde møtt. Ein treng ikkje vere psykolog for å forstå at desse åra var krevjande. Det var sterkt å vera vitne til dette og å helse på familien då dei kom, og ikkje minst å sjå korleis faren fann ro og korleis familien klarte å lande nettopp fordi dei var samla. I debatten om innvandring og integrering må me halda hovudet kaldt og hjartet varmt. Me må bruka nok tid til å finna den riktige innretninga når me set krav om årsløn for familiegjenforeining, både fordi det må vera mogleg å få til dette for dei som gjer jobben sin, og fordi me ynskjer eit anstendig arbeidsliv, der folk ikkje må jobba seg i hel. For alle har rett på fritid og kvile. Arbeidarpartiet støttar kravet om at ein må ha ei grense for årsinntekt, men me må differensiera krava med klokskap, og me må veta at me har tenkt på det som er viktig å tenkja på. Kva tenkjer næringslivsleiarar rundt omkring i dette landet om eit så høgt krav som 4G? Kva tenkjer alle dei som får drosje og vert henta, og alle dei som får omsorg og pleie, reine hus og lokale og service, om dette? Alle veit at stabil arbeidskraft er gull verdt, og den stabiliteten og dei føreseielege vilkåra fortener òg alle arbeidstakarar her i landet, bl.a. dei me pratar om no. Det er vel verdt å bruka den tida som trengst, for å setja nivået rett. «Annan manns bør er alltid lett», heiter det i eit av våre mange ordtak. Det er det verdt å tenkja på i denne debatten.

Når ein vert sitert uriktig, må det kommenterast frå denne talarstolen. Representanten Wiborg viser til at me ikkje har tillit til innbyggjarundersøkinga og stemmene til innbyggjarane. Det eg sa i stad, er at kommunestyret har eit overordna ansvar for å sikra best mogleg drift og utvikling for eigen kommune – overordna og i eit langsiktig perspektiv. Det ansvaret har ikkje innbyggjarane, og difor har dei moglegheit til å vurdera saker ut frå sin eigen situasjon på ein heilt annan måte enn det kommunestyret har.

Innbyggjarundersøkingar er rådgjevande for kommunestyret. Det er litt viktig å få presisert her. Kommunestyret, i motsetnad til alle som uttalar seg i ei slik undersøking, har eit overordna ansvar for å sikra best mogleg drift og utvikling for eigen kommune, tenkja overordna og tenkja langsiktig – kva er best for Gran på sikt? Eg registrerer at det har kome eit laust forslag frå Senterpartiet og FrP om å senda saka tilbake til regjeringa fordi dei viser til eit manglande reelt faktagrunnlag og mangelfulle opplysningar. Me veit her i Stortinget kva slags type samarbeid hadelandskommunane har. Me veit at Jevnaker, Lunner og Gran ynskjer dette for å lette det regionale samarbeidet, og det er det reelle grunnlaget me har, og det me bør forhalda oss til i dag. Lokaldemokratiet har sagt sitt. Det er både rett og rimeleg at me landar denne saka i dag, og eg er glad for at det er eit fleirtal her som faktisk vil gjera vedtak i dag.

Det er spesielt å koma seint inn i ein debatt, men eg må likevel seia det eg hadde tenkt å seia: Arbeidarpartiet støttar søknaden frå Gran kommunestyre om å verta overført til Akershus fylkeskommune. Det gjer me trass i at både fordeling av skatteinntekter og folketalsutjamning er gode argument for at Gran framleis kunne ha vore i Innlandet, for me vil med positiv støtte til denne søknaden gjera Akershus fylkeskommune endå større. Me veit òg at det finst mykje godt samarbeid mellom Gran og naboane i nord, ikkje minst innanfor sjukehus- og næringssamarbeid. Likevel landar altså Arbeidarpartiet på å støtta søknaden frå kommunen. Kommunane i Noreg er veldig ulike. Alle dei 357 kommunane våre har interkommunale samarbeid, og i mellomstore og mindre kommunar er desse samarbeida viktige og ofte avgjerande for at kommunane kan levera på generalistkommuneprinsippet: å sørgja for gode, forsvarlege og likeverdige tenester for både unge og vaksne. Om Hadeland på sikt vil greia ut kommunesamanslåing, skal dei få lov til å avgjera sjølve i lokaldemokratiet sitt. Slik er det. Når det gjeld generalistkommunesamarbeidet: I det samarbeidet som er på Hadeland, har det vore slik at Lunner, Jevnaker og Gran har eit utstrekt interkommunalt samarbeid, og kanskje viktigast i denne samanhengen: interkommunalt samarbeid spesielt retta mot dei tenestene der fylkeskommunen har direkte eller indirekte ansvar, som innanfor vidaregåande opplæring, næringsutvikling og landbruksforvalting, tannhelse, kultursatsing og samferdsel, men i tillegg òg innanfor barnevern, flyktningtenester, Nav, renovasjonstenester og energi. Kommunar med så tette band og samarbeid, gjennom interkommunale politiske råd og samarbeidsavtalar, bør, så langt det er råd, vera i same fylke. Hadelandskommunane kunne jo vore i Innlandet, eller i Buskerud for den del, men etter oppløysinga av Viken fekk både Lunner og Jevnaker tilhald i nye Akershus. Erfaringane frå desse siste åra med å vera i ulike fylke har vist seg å vera krevjande. Difor står me her. Stortinget sin jobb er m.a. å sørgja for at kommunane vert rusta og organiserte på ein måte som gjer at dei kan utføra oppdraget sitt: å sørgja for gode tenester for innbyggjarane sine. Vår jobb er å letta arbeidskvardagen deira så langt me kan, og dette er eit viktig vedtak for å fjerna stein i skoen eller snubletrådar i vegen. «Hadafylki» har definitivt historisk sus over seg og eksisterte lenge før fylkeskommunar og kommunar fann si form. Lat no Hadeland få samlast att i eitt fylke, slik både ordførarane i Gran, Jevnaker og Lunner på vegner av kommunestyra ber om.

Det var representanten Njåstad som gjorde at eg teikna meg. Den saka me drøftar no, er i grunnen større enn strandsona aleine. Dette handlar om arealforvaltning i stort. Den frustrasjonen Njåstad viser til frå landsmøtet til FrP førre helg, kjenner eg att i fleire parti, for det er krevjande når nasjonale interesser grip inn i lokaldemokratiet. Trellevik har nettopp snakka om korleis ein opplever forskjellsbehandling i strandsona. Dei same drøftingane har ein for høgfjellet. Det handlar om villrein, om jordvern, om kven som skal bestemma over arealet, og om kraftkablar, energi og vassforvaltning. Handlingsrommet for lokaldemokratiet kan diskuterast. Det er i alle fall viktig å diskutera det, for eg opplever at fleire lokale folkevalde er usikre på om dei klarar å motivera seg for å engasjera seg i lokalpolitikken, nettopp fordi dei opplever at dei statlege føringane er så sterke. Det er difor behov for tydelegare føringar med tanke på kva som er nasjonale interesser, og for lik praksis mellom dei ulike statsforvaltarane. Det må vera ei klar rydding i kva som har nasjonal verdi, og – endå viktigare – kva som ikkje har det. Motsegnsprosjektet som no er i gang, håpar eg fører til ei betring. Statsforvaltarane må samordna seg slik at me ikkje får dei sektorovergripande konfliktane. Den arealmeldinga som er varsla, vil vera kjærkomen for mange av oss.

Arbeiderpartiet kjem ikkje til å støtta forslaget frå Høgre i denne saka. Det generelle byggjeforbodet bør vidareførast. Strandsona er av allmenn interesse, og slike attraktive område bør vera tilgjengelege for folk flest. Dei har stor nasjonal verdi mange plassar, og det å gjera endringar, slik det er føreslått her, for å få eit tydelegare skilje mellom nedbygd og privatisert areal og ubygd areal i strandsoneforvaltninga, meiner me ikkje er vegen å gå. Lokale folkevalde har formidla at dei har behov for eit tydeleg regelverk. At presset frå sambygdingar, frå folk med eigar- og utbyggarinteresser, er stort, det er veldig forståeleg. Eit generelt forbod kan difor opplevast som eit vern for lokale folkevalde i politiske avgjerder, for dette kan vera krevjande å stå i. Det regelverket som allereie finst, er ei god støtte for å løfte perspektiva og kan vera noko å visa til når sambygdingar er på friarferd eller på krigsstien. Det generelle forbodet er difor viktig for at strandsona framleis skal vera tilgjengeleg for oss alle. Til lags åt alle kan ingen gjera, det er motstridande interesser mange plassar, og det sterkaste krysspresset står kanskje dei folkevalde langs vestfoldkysten, Sørlandet og delar av Vestland i. Likevel: Ser ein strandsone og kyst i heile landet under eitt, varierer det sjølvsagt mykje. Difor trengst dei statlege planretningslinjene, slik at ein kan halde fram med den differensierte forvaltninga langs kysten, og der er det presisert at det generelle byggjeforbodet skal praktiserast strengast der det er størst utbyggingspress. Det finst difor ein fleksibilitet i regelverket, og det er det viktig å få sagt høgt. Strandsona, som høgfjellet, er av våre nasjonale naturressursar, og dei er verdifulle kulturmiljø som skal vera til glede for både lokalbefolkning, grunneigararar, landbruket, friluftsentusiastar, reiseliv og naturinteresserte. Slik bør det framleis vera. Dei nasjonale planretningslinjene er som sagt til for å ivareta nasjonale interesser, og dei er ei støtte for lokale folkevalde. Difor er det viktig at Stortinget faktisk gjev føringar og så klare rammer som råd i arealspørsmål som gjeld nasjonale interesser, og det at føringar, rammer og retningslinjer kan bli tydelegare kommunisert og meir samordna på tvers av sektorar, stemmer nok i fleire tilfelle. Difor er det bra at dette er på dagsordenen frå regjeringa si side.

Ja, Noreg er både vakkert og variert – det er i alle fall inga tvil om det. KS, organisasjonen til kommunesektoren, har vore tydeleg på at generalistkommune-satsinga skal vidareførast, og at ho har stor støtte i Kommune-Noreg. Kva er det eigentleg fylkeskommunen gjer eller bidreg med? Jo, dette er folkevalde som kjenner sitt regionale område, som koordinerer, gjev råd, og som tek ansvar der det er logisk, innanfor tannhelse, samferdsel, bruer og vegar, for kultur og næringsutvikling og for areal- og planarbeidet. Dei har ein fagkunnskap som er veldig viktig for mange kommunar i dette landet. Høgre vil ha større kommunar og droppa fylkeskommunen. Det er for så vidt ei ærleg sak. Det betyr at nokre kommunar i dette landet vil verta enorme i areal. FrP er imot fylkeskommunen, men små kommunar skal få fortsetja som før. Det vil i alle fall ikkje styrkja Kommune-Noreg. Representanten Bjørnar Larsen viste til synet folk har på fylkeskommunen. Det er klart at for innbyggjarane er det kommunen som betyr mest, men nokre oppgåver må koordinerast på regionalt nivå fordi det tener kommunane på tvers og kommunane over heile landet. Difor er det dei folkevalde som best kjenner verdien av fylkeskommunen, men det gjer òg elevar og føresette når ein skal inn i vidaregåande skule. Det gjeld linjetilbod og skule i distrikt og tettbygde strøk, og at ein kan få eit tilbod som gjer at ein kan bu heime lenger. Det handlar også om nærings- og kulturaktørar i dette landet. For Buskerud sin del veit eg at verken Grettefoss bru i Flesberg eller Austvoll bru i Flå hadde vorte prioritert viss dei hadde vore i ein nasjonal transportplan. Mi lange erfaring frå lokalpolitikken er alle fall tydeleg: Eg vil takka dei tilsette og dei folkevalde i Buskerud fylkeskommune, som ser både bygd og by. Dei ser både kommunar med eit stort arealansvar og få folk og det motsette. Dei styrkjer kultur- og næringsutviklinga, dei kjenner samferdselsutfordringane, og dei forstår og gjer det dei kan for å gje gode tilbod til elevar i vidaregåande skule i heile fylket. Dette handlar om å byggja heile landet, og det handlar om å gjera det attraktivt. Det handlar òg om beredskap, forsvar, kraftforvaltning og om kva slags Noreg me vil ha. Arbeidarpartiet har eit gammalt slagord: By og land, hand i hand. Det er et like godt slagord som før. Fylkeskommunen er viktig for å ivareta både by og land.

Eg vil gjerne starta med å lesa opp Arbeiderpartiets forslag i saka: «Stortinget ber regjeringen, ved implementeringen av EUs reviderte avløpsdirektiv, sørge for at norske interesser ivaretas på en best mulig måte, og at implementeringen gjøres på en måte som er best mulig tilpasset norske forhold.» Me er heldige i Noreg. Me kan drikka vatn rett frå springen, me kan bada i fersk- og saltvatn, og me vert sjeldan sjuke av forureina vatn – men ingenting varar evig, heller ikkje røyrsystem. Difor treng me reinsing og å fornye systema. Mykje av det som finst av leidningsnett der ute, er veldig gamalt og overmodent for utskifting til moderne løysingar. Det har eg sjølv sett. Me veit difor at det er behov for betydelege investeringar i vass- og avløpssystemet framover, uavhengig av krav frå Brussel, og slike investeringar kostar. Nettopp difor finst det vel knapt ein kommune i dette landet der avløp og reinsing ikkje er eit tema. Det er eit stort løft som trengst her, og det er enorme kostnader som vil måtta fordelast – på vanlege folk. Sjølvkostprinsippet gjeld landet rundt, og difor er det viktig at regjeringa har redusert meirverdisatsen på vatn og avløp frå 25 til 15 pst., og at ein frå 2026 har dobla den maksimale avskrivingstida for kommunale vass- og avløpsanlegg frå 40 til 80 år. Det er ein viktig start, som kommunar landet over har takka for, og det er tydeleg at regjeringa deler bekymringa for utgiftene. For å lukkast må me nytta det handlingsrommet EU-direktivet gjev oss, og at me sikrar både norske interesser og at regelverket vert best mogleg tilpassa norske forhold, både for innland og for kyst. Arbeidarpartiet støttar intensjonen til forslagsstillarane, men regjeringa har sjølv lagt klar vekt på behovet for nettopp å sjå på bruken av omgrepet tettstad og korleis ein kan definera, og deretter avgrensa, i kva for område ulike reglar skal gjelda. Norske interesser skal verta ivaretekne på best mogleg vis og tilpassast norske forhold. Det er alle einige om. Det viktigaste framover er å fokusera på at tilpassinga og handlingsrommet for norske forhold kan vera i fokus. Ein kan lura på om det er målet til nokon i salen å utsetja og forskyva direktiv som samsvarer med behov me må løysa, uavhengig av Brussel. Det må det vera lov å spørja om. Eg tek opp det nemnde forslaget frå Arbeidarpartiet.

Det er iallfall ingen tvil om at denne salen samla tek inn over seg det alvoret som me står i. Det er det viktig å få understreka. Og at det er eit stort engasjement, også kjenslemessig, er det ingen tvil om. Strategi er éin ting, men det løyser i seg sjølv ikkje problemet. Alle er bekymra. Det høyrest ut som at enkelte her frå talarstolen påstår at me ikkje er bekymra. Så er det også snakk om dette med TEK-krav. Det er snakk om prisar på materiale, det er snakk om kommuneøkonomi, og så er det nokon som kritiserer at ein tek det opp her – jo, men alt heng saman med alt. Det er det ei som har sagt før meg. Det er faktisk slik at me må sjå alt i samanheng, og eg trur at kanskje det viktigaste grepet her er det me har starta med. Me går no igjennom og forenklar lovverket, f.eks. dette med leie-til-eie-modellen, dette med burettslagsmodellen, at det går an å regulera. Me har starta det, og det er meir som skal gjerast. Så trur eg at kommunen vil spela ei kjempeviktig rolle – kanskje endå meir enn det som er vorte gjort til no – og då må me hjelpa dei til å gjera dei gode, kloke vala, og til å verta klår over kva slags moglegheiter dei har. Når det er sagt: Eg har også lest med interesse alle forslag frå SV og FrP og frå alle andre som vert ramsa opp i dette dokumentet som me no har framfor oss. Det er jo ikkje slik at ein ikkje kan ta med seg gode forslag og innspel utan at du må laga ein strategi for det. Samarbeidet no framover må me hegna om, fordi dette er viktigare enn at det skal verta ein politisk polemikk på det.

Det er eit djupt alvor over saker som dette, og me er mange som deler bekymringa for auken i talet på bustadlause, ikkje minst når ungar er involverte. Det at ungar og ungdom over lengre tid ikkje har ein fast plass dei kan kalla heime, er djupt alvorleg og veldig krevjande. Arbeidarpartiet meiner likevel ikkje at nye strategiar eller handlingsplanar er det som trengst for å løysa utfordringane som forslagsstillarane viser til. «Bustadmeldinga – Ein heilskapleg og aktiv bustadpolitikk for heile landet», som vart lagd fram, behandla og vedteken i Stortinget i 2024, har gode tiltak som det vert jobba med. Det må vera meir effektivt og mykje betre for alle som er fortvila over bustadsituasjonen, at regjeringa heller følgjer opp denne meldinga, enn å bruka tid og ressursar på å utarbeida nye planar og strategiar. For det finst tydelege nasjonale føringar for den bustadsosiale politikken i denne meldinga. Målet er bl.a. at ingen skal vera bustadlause, og at bruken av mellombelse butilbod skal ned, akkurat slik forslagsstillarane vil. Og kanskje viktigast: Ein har kunnskap om kva slags tiltak som fungerer. Difor bør regjeringa få tid til å følgja opp tiltaka, og sjølvsagt undervegs vurdera om det er behov for nye tiltak som kan gje raskare resultat. Regjeringa har styrkt låneramma til Husbanken og til startlån. Målet må vera at det skal verta bygd fleire bustader som folk har råd til å bu i. Bustøtta er styrkt, og det er sett i gang fleire tiltak for å letta på trykket i leigemarknaden. 2025 vart eit rekordår for bygging av nye studentbustader. Det vart sett i gang bygging av over 3 000. Det frigjer andre husvære og er difor positivt for alle som treng bustad. For å lukkast treng me eit sterkt lag av gode krefter. Kommunane har ei nøkkelrolle og eit stort ansvar, som m.a. er presisert i ny bustadsosial lov. Kobo – Husbanken sitt digitale fagsystem for bustadsosialt arbeid – gjev kommunane støtte så dei kan følgja opp lova. Ei ny husleigelov er òg meldt. Tid må forvaltast med klokskap. Det er ingen tvil om at forslagsstillarane har dei beste intensjonane her, men fleire planar gjev ingen nye tiltak eller auka tilgang på bustader.

Eg var nøydd til å ta ordet igjen, fordi eg reagerer litt på nokre av uttalane her, kanskje mest frå FrP og Høgre. Me snakkar om tillit og tillit til lokalpolitikarar. Me trur vel at dei er like opptatte av å byggja bustader som me er herifrå i salen. Ein treng puls i marknaden, og det betyr at variasjonen er viktig. Eg veit frå tidlegare liv som ordførar og frå lokalpolitikken at burettslagsmodellen er noko som tener variasjonen. Og så snakkar me om forenkling – for kven då? For det kostar mykje å kjøpa bustad, men me veit at det er enklare å nå draumen om eigen bustad også gjennom burettslagsmodellen. Min første bustad var i burettslag. Ikkje minst no etter at me vedtok nye reglar for bustadkjøpsmodellar før jul, der du kan leiga til eiga, f.eks., er det òg ein enklare inngang, slik at folk kan eiga eigen bustad og ikkje minst betala til seg sjølv. Det er det me snakkar om, fattigdomsfella. OBOS som var nemnt her i stad, støttar forslaget. Det er jo viktig her: Vi er frustrerte over at byggjebransjen ikkje får bygd nok, men marknaden treng kjøparar, og då er dette også ei tilpassing til det. Stabilitet – det er ei sosial buform, me veit at fleire enn nokon gong bur aleine. Då me var på prosjektet til OBOS i går, viste dei at det går an å tilpassa dette gjennom tekniske bygningskrav og at me kan gjera leilegheitene mindre, og ergo er det fleire som har moglegheit. Burettslag skal me ha der det er gunstig, og der dei tener utbygginga, slik at det blir fleire kjøparar.

Føremålet med dette forslaget er å gje kommunane fleire verktøy for å påverka bustadprofilen og bumiljøet gjennom samfunns- og arealplanlegginga. Saka handlar altså om moglegheita kommunane har til å fastsetja planbestemmingar og regulera eit bestemt bustadområde og bestemma at her skal burettslag vera organisasjonsforma. Akkurat det er det viktig for meg å understreka: Dette er ei moglegheit kommunane har. I høyringsinnspela uttrykkjer mange som har sendt innspel, seg positivt. Kommunane vert oppfordra til å vera aktive bustadplanleggjarar. Nokre presiserer at dette gjev kommunane eit auka handlingsrom til å nå dei bustadpolitiske måla og til å påverka utviklinga i eigen kommune. Dei viser til at dette er ein god og berekraftig eigarmodell, for ulike aldrar, både økonomisk og sosialt. Eg er einig med dei som meiner det. Andre høyringspartar åtvarar om at slike heimlar kan føra til forseinking eller usikkerheit i byggjeprosessar. Dei meiner det kan motverka intensjonen om å få bygd meir og raskare, og dei fryktar at planbestemmingar om burettslag ikkje vil vera treffsikre nok, men derimot svekkja bustadbygginga i område der marknaden etterspør andre buformer. Dei er negative fordi dei meiner dette grip inn i marknadene sine eigne vurderingar, i eigedomsretten og i utbyggingsfridomen. Me ynskjer alle at det skal verta bygd fleire bustader, og det er tydeleg at det trengst ein brei variasjon i buformer for å sikra at flest mogleg får tilgang på bustader som passar dei – sosialt, økonomisk og ut frå om dei bur åleine eller med fleire. Dette er ei endring av plan- og bygningslova, og eg meiner det er riktig å gje kommunane dette utvida handlingsrommet. Samtidig er det viktig for meg å understreka at for å sikra at bustadene faktisk vert selde, og dermed kan verta bygde, er det avgjerande med god dialog mellom kommune og utbyggjar, men òg med aktuelle kjøparar. Det må vera ei felles forståing mellom utbyggjar og kommune om kva type bustader det er behov for å byggja kor, og kva slags bustader det er etterspurnad etter til kvar tid. Difor: Dette er ei moglegheit, og eg rår kommunane til å forvalta denne med klokskap.

Endeleg! Som tidlegare ordførar vert ein iblant møtt av saker ein kjenner godt, og engasjerer seg i. Eg har jobba mykje med CWD, med tiltaksplan og reetablering av villrein i høgfjella mellom Hol, Hardanger og Sogn, men òg med beredskap og samferdsel, ikkje minst forbetring av vinterregularitet langs rv. 7. Ein tunnel under Dyranut ville forbetra regulariteten med 70 pst. Oppstart av reguleringsplan for tunnelar på Hardangervidda kjem frå transportkomiteen, men fagansvaret for villreinen ligg i energi- og miljøkomiteen. Saka er difor overgripande, og ho vil ha konsekvensar for villreinen sine levekår i åra framover. Villreinmeldinga og Tiltaksplanen for villrein på Hardangervidda, understrekar dette. Difor hastar det, og framdrifta for arbeidet er relevant. Villreinnemnda i området skriv i høyringsinnspelet sitt: «En miljøtunnel under Dyranut vil være et konkret og effektivt tiltak som gir villreinen bedre mulighet til å bruke større deler av sitt leveområde. Ved å legge veien i tunnel fjernes en stor del av den fysiske og visuelle barrieren, og det frigjøres areal som kan tilbakeføres til naturen. Dette vil bidra til å styrke områdets kvalitet i tråd med nasjonale målsettinger.» Transport- og reiselivsnæring, beredskapsansvarlege og folkevalde frå begge sider av fjellet, innbyggjarar og villreinforkjemparar har gjennom ei årrekkje kjempa for tunnelar på Hardangervidda. Alt i 2015 tilrådde NINA, i rapport 1121 Veger og villrein, at det for villreinen sin del burde byggjast tunnel der. Stamma på vidda utgjer 90 pst. av villreinen i Europa, og Noreg har eit internasjonalt ansvar for å verne om han, spesielt etter den harde nedskytinga i forbindelse med CWD, som no har gjort at villreinen er ein raudlista art. Dyret treng frodige beite og tilgang til områda nord for rv. 7, for der er det kaldare, der er det lite ferdsel, og der er det store, urørte beiteområde. Rv. 7 har vore ein god barriere i åra me har hatt skrantesjuke, men no når det ikkje er avdekt nye smitta dyr, treng villreinen fri ferdsel og tilgang til nordsida av vidda. Og det hastar. Realisering av prosjekt som dette krev koordinering. Ut frå det internasjonale ansvaret, ansvar for vinterregularitet og for beredskap er det viktig å sjå denne saka i eit heilskapleg perspektiv. Det må bety noko framover for både prioritering og planlegging av ny NTP.

Det er heilt ålreit å verta kalla statsråd, sjølv om det ikkje er rett. Metaforen med stall og låve handlar jo om at det er veldig mange i dette landet som er bustadlause – så difor den vesle vinklinga. Synet på fylkeskommunen si rolle kunne eg snakka lenge om, og me kjem sikkert tilbake til den når det Dokument 8-forslaget kjem, men eg har gode erfaringar med at fylkeskommunen er vår viktigaste støttespelar i veldig mange saker, også når det gjeld bustadbygging. Eg tenkjer at både KS og fylkeskommunen har viktige roller for rett og slett å gjera det enklare for kommunane, og kanskje aller mest for dei mindre kommunane, for å forsterka dei gode bustadpolitiske satsingane. Der føler eg at fylkeskommunane er lite negative.

Eg deler skildringa av verkelegheita når det gjeld motsegner og kanskje frustrasjonen i enkelte kommunar. Samtidig er det viktig å ha gode ordningar, slik at ein som kommunalt tilsett eller folkevald gjer dei riktige vedtaka, og det treng me gjerne ein storebror til. Det kan verka som at statsforvaltaren berre har ei kontrollørrolle. For veldig mange kommunar i dette landet er statsforvaltaren òg ein ressurs, ei støtte, til å gjera gode vedtak. Eg synest det er veldig bra at ein no har eit motsegnsprosjekt på gang for å rydda i det som er unødvendig byråkrati, men eg meiner òg at det er veldig lurt at me fortset å ha ein statsforvaltar som hjelper kommunane til å gjera kloke val.

Verdssituasjonen me står i, er utfordrande, og landa i Europa må samarbeida for å finna gode løysingar for alle som ønskjer å koma hit. Dette handlar om verdigheit for folk over heile verda, men det å behandla folk, alle som søkjer asyl i Noreg, på ein riktig måte og med dei beste intensjonar, handlar òg om verdigheit. Me er forplikta av internasjonale lover, av FNs menneskerettskonvensjon osv. For at Europa skal utvikla seg på ein klokast mogleg måte, trur eg me er nøydde til å samarbeida godt. Me kan ikkje stå aleine i denne saka, og difor er det samarbeidet heilt avgjerande.

Bustadpolitikken engasjerer breitt. Studentar slit med å finna rimelege bustader, eldre kvir seg for å flytta frå einebustaden, barnefamiliar strevar med å finne husvære som passar deira livssituasjon, og altfor mange står utan fast bustad. Samtidig ser me at byggjebransjen har mindre å gjera, handverkarar går utan oppdrag, og nyutdanna fagarbeidarar vel seg bort frå faget. Me har store behov for bustader i både byar og bygder, og kompetansen og ferdigregulerte tomter finst mange stader. I samtalar med bransjen går noko att: Bransjen er tydeleg på at renta er avgjerande for bustadbygginga. Dei framhevar òg noregspris og redusert elavgift som positive satsingar i tillegg til Husbanken sine rammer og eit betre og meir effektivt byråkrati. Arbeidarpartiet har teke og tek grep. For det første fører me ein økonomisk politikk for å halda prisnivået nede og slik bidra til at renta held seg låg og kan gå meir ned. Me har gjenreist Husbanken som eit kraftfullt bustadpolitisk verkemiddel. Med ei historisk låneramme på 34 mrd. kr – den høgaste nokon gong – sikrar me at fleire får moglegheit til å eiga sin eigen bustad, og at fleire bustader med god kvalitet vert bygde. Husbanken har fått utvida mandatet sitt og hjelper kommunane til å ta ei meir aktiv bustadpolitisk rolle. Me prioriterer startlånet, det viktigaste verkemiddelet for husstandar med varig låg inntekt. I tillegg har me sett av 2 mrd. kr til ei forsøksordning for unge og førstegongsetablerarar og 2,1 mrd. kr til studentbustader. Regjeringa har som mål å sikre bygging av 12 000 studentbustader dei neste fire åra. Dette vil både hjelpa studentane og avlasta presset på den private leigemarknaden. Me må òg gå kraftfullt til verks for at det skal verta enklare og raskare å byggja gode bustader. Difor styrkjer me Direktoratet for byggkvalitet med 30 mill. kr i 2026, for å forenkla, for å digitalisera og automatisera plan- og byggjesaksbehandlinga. Me har sett i gang arbeid med å forenkla byggjereglane, og saman med NHO Byggenæringen og KS har me utarbeidd ei tiltaksliste med 72 punkt som no vert vidareutvikla. Det er avgjerande at det vert enklare å byggja – det trur eg alle parti er einige om – skal me nå målet om å setja i gang bygging av 130 000 bustader innan 2030. Det handlar ikkje berre om å byggja meir – det handlar òg om å byggja betre. Gjennom den nye arkitekturstrategien, den første på 16 år, Rom for kvalitet, legg me vekt på varierte nabolag, gode omgjevnader og langsiktig ressursbruk. Me skal byggja i eit hundreårsperspektiv, med kvalitet som varer. Arbeidarpartiet i regjering legg til rette for bustadbygging. Difor må me òg sjå på produktiviteten i næringa. For å sikra framdrift har Forskingsrådet fått i oppdrag å kartleggja produktivitetsutviklinga, og me håpar å sjå tiltak allereie frå 2026. Kommunane spelar òg ei viktig rolle. Me styrkjer løyvingane til kommunane med ein historisk auke i frie midlar. Det gjev dei moglegheit til å ta ei meir aktiv rolle i bustadbygginga og bestilla oppdrag som held hjula i gang i krevjande tider. Når det blir «mørkt i stall og i låve» – (representanten syng den strofa) – treng og fortener me alle ein trygg stad å sova. Arbeidarpartiet har vist handlekraft. Me har gjenreist Husbanken, prioritert startlånet og sikra rekordhøg bygging av studentbustader. Me legg grunnlaget for at det kan byggjast raskare, og legg til rette for både kvalitet og betre produktivitet i bustadbygginga. Dette er politikk som gjev folk bustad, tryggleik og framtidstru – og som held byggjebransjen i arbeid.

Finansdebatten handlar om livet vårt. Ordskiftet frå valkampen er gjenkjenneleg her i dag. Det er interessant å registrera kor optimistisk eller pessimistisk ein ser på samfunnet og på korleis landet vert styrt – nasjonalt, regionalt og lokalt. Den jammerdalen nokon hevdar me er i, kjenner eg meg ikkje att i, men alvoret i mange kommunar og fylke er tydeleg formidla: Velferda er under sterkt press. Difor er prioriteringa av historisk høge overføringar til kommunar og fylke nødvendig. Samtidig er det avgjerande å kommunisera til alle folkevalde, både her og der, at omstilling er heilt nødvendig. Me må føra ein politikk som bidreg til å halda renta nede, stat og storting må redusera styringstrykket, kommunar må effektivisera eller samarbeida meir, og dei som ynskjer å slå seg saman, må vurdera det. For at kommunar og fylke skal lykkast, må me klara å omstilla oss, forenkla, digitalisera, bruka KI smart – kort sagt endra for å bevara det beste ved Noreg, nemleg å ha solide kommunar over heile landet. Det treng me av tryggleikspolitiske grunnar. Me treng det på grunn av beredskap, sjølvforsyning, kritisk infrastruktur som kraftforsyning og vasskvalitet og samferdsel og næringsliv. Med fersk og lang erfaring frå lokalpolitikken meiner eg at kommunane og fylka sjølve veit best kva som trengst av tiltak og innsats. Dei kan best svara på om dei treng mest pengar til eldreomsorg, arbeidsinkludering, vegvedlikehald, bustadsatsing, vidaregåande skular eller tilskot til lag og organisasjonar. Overordna sett ynskjer KS seg frie rammeoverføringar og færrast mogleg øyremerkte midlar – for kommunar er forskjellige, strukturen er ulik, og demografi og geografi er også det. Valresultatet frå i haust viser at veljarane bryr seg om låg barnehagepris, støtte til tannhelse, kollektivsatsing, sletting av studiegjeld, storbysatsing og veldig mykje meir. Dei bryr seg om kunstig intelligens og om satsing på høgare, desentralisert og variert utdanning. Valresultatet viser at alt dette betyr meir for fleire enn skattelette for dei færraste av oss. Fleirtalet av veljarane i dette landet vil ha ordningar som tener oss alle, uavhengig av lommeboka til den enkelte. Eit solid spleiselag der me yter etter evne og får etter behov, er best for flest. Kort sagt: Statsbudsjettet svarer godt ut kva landet vårt treng i 2026.

43:03] (ordførar for saka): Fyrst vil eg takka komiteen for godt arbeid og samarbeid. Arbeidarpartiet har som kjent store ambisjonar for bustadbygginga i åra framover. Me veit at det for mange av oss betyr noko for tryggleiken å eiga heimen sin. Det er stabilt, og me kjenner at me høyrer til både i lokalsamfunnet og i nabolaget. Difor har Arbeidarpartiet eit mål om å setja i gang bygginga av 130 000 bustader innan 2030. Ei av barrierane for å få realisert draumen om eigen bustad handlar m.a. om økonomi og om at det er liten variasjon i typen bustader. Heldigvis er det stadig fleire som får moglegheit til å skaffa seg husrom gjennom såkalla bustadkjøpsmodellar, som leiga til eiga og deleiga. Denne saka handlar om å justera dei eksisterande lovane som rammar inn denne typen modellar, for å tilpassa dei slik at det vert mogleg å tilby ein større andel bustader med leiga til eiga og deleiga. Det betyr at fleire vil kunna eiga bustad på eit tidlegare tidspunkt, anten det er førstegongskjøparen som ikkje har ein foreldrebank å lena seg på, eller dei med betalingsevne, men som ikkje har tilstrekkeleg med oppspart eigenkapital. Med andre ord legg me til rette for at fleire skal få høve til å oppnå bustaddraumen. Regjeringa føreslår her ein lovheimel til å regulera i forskrift at aktørar som tilbyr leiga til eiga eller deleiga, kan eiga ein større andel enn i dag. Fordelen med å forskriftsregulera dette er at ein raskare kan stramma inn eller utvida modellane, men òg justera minstevilkåra for eigarskap om ein ser at det er klokt. Lovforslaget vil ramma inn modellane betre enn i dag. Eg er samd med kommunalminister Skjæran når han spesifikt understrekar at det er behov for ein gjennomgang av lovverket for at forbrukarane skal få sikra rettane sine. Me veit at det er meir effektivt å justera og forbetra forskrifter enn å fastsetja alt i lov. Slikt arbeid tek lengre tid. Me er utolmodige, men glade for saka som no er til behandling. Denne lovendringa er ein viktig start på eit stort arbeid.

Dette var vel verdt å vente på. Eg har med stor interesse lytta til alle som har teke ordet i dag, og eg vil snakka om kommuneøkonomi. Arbeidarpartiet prioriterer alltid god kommuneøkonomi og har levert historisk godt dei siste åra. Dette er heilt nødvendig for at kommunar og fylkeskommunar kan sikra gode og likeverdige velferdstenester i byar og distrikt. Likevel: Alle veit at det trengst meir, me er ikkje i mål, og difor har eg – og me – store forventningar til nettopp statsbudsjettet. I valkampen lovde me å setja velferd framfor skattekutt til dei rikaste, og det gjer me no i praksis. Dette handlar om meir pengar til eldreomsorg, fleire tilsette i barnehagen og betre vegar ute i distrikta. Dette er utruleg viktig, for me lever livet vårt ute i kommunane. Alle tenester me får glede og nytte av, vert leverte av det offentlege. Me treng tryggleik for helsa vår, for ungane våre, for vatn- og avløpssystemet, for vegar, for pensjonistlivet, for økonomien. For oss i Arbeidarpartiet handlar dette om tryggleik for kommunane. Det er jo det mange kjenner på – at ein er bekymra for om pengane strekkjer til, at det finst nok vaksne, slik at ein er trygg når ein leverer ungane i barnehagen, at dei tilsette i omsorgstenesta har tid og hender nok til å skifta bleier eller sørgja for trivsel, eller har tid til å vera der når angsten rir ein, eller når ein ligg for døden. Det handlar om arbeidslivet, om trygge jobbar og om å ha nok folk på jobb. Det handlar om at flest mogleg kjem ut i arbeid og aktivitet, og at alle som kan jobba litt eller mykje, vert brukte, slik at endå fleire kjenner at dei kan bety ein forskjell og bidra i lokalsamfunna sine. Det handlar om å leva et heilt liv. I kveld fekk eg ei gladmelding: Ål kommune har fått 83 pst. av ukrainarane ut i arbeid etter fullført introduksjonsprogram – best i landet. Det er veldig hyggeleg for meg som nettopp avgått ordførar, og det seier noko om at der det er vilje, der er det veg. Eg trur alle kommunar ser fram til at ein kan slanka byråkratiet gjennom kommunekommisjonen, fordi rapporteringskrav, lovverk og gode intensjonar frå stortingsvedtak gjennom fleire tiår i aukande grad har utfordra kommunane, og det er viktig å få rydda opp i. Kommuneøkonomien handlar om innbyggjarane våre – om mor mi, om dotter di, om naboen frå Eritrea og om den kollegaen som alltid er sliten. Kommuneøkonomien set kort og godt rammer og retning når det gjeld både tryggleik for morgondagen og tru på framtida.

Når eg høyrer debatten, synest eg det er underleg at ein brukar EØS-samarbeidet som argument når ein i denne saka eigentleg drøftar korleis Noreg skal nå fornybarsamfunnet. Det er uheldig å skape unødvendig frykt, som dette er for mange, og bekymring rundt privatøkonomien. Me vil ha meir effektiv energibruk, og Stortinget har alt vedteke eit mål om 10 TWh redusert straumforbruk i bygg innan 2030. Dette er altså Stortingets eigne mål – fordi straumen bør brukast til andre ting enn oppvarming. Me er tidleg i prosessen, det sa statsråden sjølv – og at det er viktig at dette blir tilpassa norske forhold. Regjeringa vil altså fremje desse forslaga for Stortinget. Ute i Noreg er dette ei bekymring. Difor er det ekstremt viktig å understreke det statsråden sjølv både skriv og seier, at dette ikkje vil ramme bustadeigarar, og at det ikkje er aktuelt for regjeringa å påleggje huseigarar å energieffektivisere bygningane sine. Det som derimot vil vere viktig, er at når ein har sett mål, vil ein også kunne lage konkrete tiltak. Dette med god rettleiing om smarte energitiltak er éin ting, og støtteordningane til Enova og Husbanken er også viktige. Det er bra og avgjerande med høyring i denne saka. Eg tenkjer at det her er viktig at me fokuserer på at me allereie har fornybare ordningar, men me kan bruke straumen til klokare ting enn oppvarming.

Vatn, avløp, kostnader, EU-direktiv, nitrogenreinsing og oppgraderte reinseanlegg har blitt ein snakkis i Kommune-Noreg. Det er ikkje tvil om at dette engasjerer langt utanfor Stortingets sal. Mange kommunar har budd seg godt og vore i forkant, og desse har reinseanlegg som har vore gode nok og hatt god nok standard fram til no, men dei nyaste EU-direktiva utfordrar òg mange av desse. Mange kommunar er veldig bekymra for kva dette vil koste, og korleis det kan riggast. Difor er temaet noko som vedkjem og engasjerer mange. Mange innbyggjarar er opptekne av kvaliteten på kommunale tenester, ikkje minst når det gjeld ønsket om å ha reint vatn. Mange forstår og ønskjer at avløpsvatn skal vere reinsa så godt som råd er, slik at det beskyttar både folk, dyr og naturen og vernar om det biologiske mangfaldet. Kravet om nitrogenreinsing er noko me òg drøftar der eg kjem frå, men EU-direktiva blir diskuterte i både byar og distrikt fordi dette er store kostnader. Behovet for oppgraderte reinsekrav er viktig og riktig, uavhengig av direktiva frå EU. I kommunen eg kjem frå, bygde me for ei tid sidan ein ny avløpsleidning i eit dalføre der det stort sett var private anlegg. Desse husstandane og gardane var kopla på det kommunale, relativt nye reinseanlegget vårt. I arbeidet med å kople nye eigedomar på såg me at behovet var endå større enn det me hadde trudd. Det var mykje drenering, kort sagt mange lekkasjar, som gjorde at avfallsstoff rann rett ut i vassdraget. Dette er noko herk, men det er langt frå unikt. Slik er det altfor mange plassar. Mange er ikkje klar over kor ille det er rundt om, og me kan ikkje la vere å rydde opp, for det er behov også her i landet. Dette er – og beklagar språket – ein dritjobb som framtida krev av oss. Dette har vore utsett for lenge mange plassar, og kommunar over heile landet har meir eller mindre bevisst levd med prokrastinering og håpa at ein kunne vente litt til. Gjennomføring av direktivet vil vere dyrt og utfordrande, men det er viktig å understreke at me har ein jobb å gjere, og at regjeringa må jobbe for dei norske interessene i denne saka, slik statsråden seier. Fleirtalet i saka presiserer òg at ein vil vurdere konsekvensane av det reviderte direktivet, saman med behovet og moglegheita for tilpassingar, som fleire har vore inne på før meg. Det vil det bli behov for, ikkje minst finansielt, så her må ein jobbe for at omsynet til norske kommunar og innbyggjarar blir vareteke på best mogleg måte.

Reindrift som næring, kultur og livsform er unikt både i nasjonal og i internasjonal samanheng. Noreg har eit internasjonalt ansvar for den siste store villreinstamma på Hardangervidda og i Nordfjella. Stamma i Nordfjella fortener 3 minutts merksemd. All villreinen i sone 1 blei skoten ned etter at det blei påvist skrantesjuke, eller CWD, i ei gamal simle i 2017. Det var og er dramatisk å skyte ned ei heil stamme. Folkevalde og forvalting i Nordfjella på begge sider av fjellet kjenner på det store alvoret og det internasjonale ansvaret i spesielt stor grad. Vestland fylkeskommune har òg engasjert seg. Kvaliteten på stamma blir dårlegare dess lengre tid det tek å reetablere ho med dyr frå sone 2. No er det etter siste jakt påvist ei omtrent 98 pst. friskmeld stamme. Ein har altså ikkje funne nokon sjuke dyr i sone 2 etter at stamma blei skoten ned i sone 1. No har det gått sju år, og me er mange som er urolege for at tida som går, gjer at miljøet og den praktiske og kulturelle kunnskapen blir mindre og etter kvart blir borte. Heldigvis har Stortinget følgt opp. Den 13. juni i år gjorde ein eit vedtak, nr. 786: «Stortinget ber regjeringa snarast mogleg reetablere villrein i Nordfjella sone 1 med villrein frå sone 2 når denne kjeldebestanden er friskmeld på bestandsnivå, slik at risikoen for resmitte er handtert på eit akseptabelt nivå.» Så er spørsmålet: Kva inneber eit akseptabelt nivå? Avgjerda vil ifølgje departementa kome i løpet av ein to–tre månadar. Det er difor viktig at alle medlemer av komiteane her i Stortinget – både klima og næring – følgjer opp vedtaket frå juni overfor departementa, slik at ein får sett i verk reetablering no, for det hastar. For å lukkast med reetableringa må alle krefter jobbe saman. Lokal villreinforvalting, ordførarkollegiet rundt Nordfjella – altså Ulvik, Aurland, Lærdal, Hemsedal, Ål og Hol – og Vestland fylkeskommune er heilt samstemde i bodskapen. Avslutningsvis har eg lyst til å vise til eit rykande ferskt vedtak i Vestland fylkesting frå 1. oktober, altså på måndag: «Vestland fylkesting føreset at reetablering av villrein i Nordfjella sone 1 vert sett i verk omgåande, i samsvar med vedtak i Stortinget 13. juni 2024.»

Det var ein gong ei lita bygd oppe i «dalom» som hadde nokon driftige eldsjeler. Dei starta ein sjuke- og fødeheim, og det er det me i dag kjenner som Hallingdal sjukestugu. Sjukestugua i Ål har blitt ein pilot, eit flaggskip innan samhandlingsreforma. Samarbeidet med sjukehuset på Ringerike og Vestre Viken helseføretak gjer at Hallingdal, der fem av seks kommunar tilhøyrer sentralitetsklasse 5, likevel kan måle seg med dei fremste i landet. Sjukestugua har 20 senger, der kommunane og helseføretaket betalar for ti senger kvar, og det er kvalitet i alle ledd, med dyktige fagfolk. På grunn av samarbeidet med sjukehus og føretak er Hallingdal sjukestugu blant dei fremste i landet, med topp moderne helseteknologi, og med tilbod om CT-undersøking 24/7, fordi ambulansepersonell er opplærde til å betene maskina, med overvaking og assistanse frå Ringerike. Sjukestugua har dialyse, kreftbehandling, røntgendiagnostikk, altså kunstig intelligens, for å nemne noko. Dette er altså midt i dalstroka innafor. Spesialistane kjem oppover frå Ringerike og behandlar pasientane på Ål, i staden for at alle som treng helsehjelp, reiser nedover. Dette er god samfunnsøkonomi, og ventetida går ned. For helseberedskapen i Noreg betyr lokale sjukehustenester mykje. Det løner seg å desentralisere det ein kan, og sentralisere der ein må. Det handlar om helsekvalitet, at han er god og forsvarleg, og det handlar om livskvalitet, om at familie og vener kan ha kortare reise for å besøke deg. Like viktig: Det handlar om beredskap i krisetid. Mange distrikt i Noreg har mange tilreisande. Under ekstremvêret Hans blei det herja kraftig i Hallingdal. Vegar blei stengde, infrastrukturen brøyt saman, det var skred og flaum, og fleire blei skadde. Me fekk god hjelp frå nasjonale helseteam, av statsforvaltar og innsatspoliti, men då blei Hallingdal ei øy, som Stein Torleif Bjella seier. Det at sjukestugua var der – med senger, utstyr og fagfolk døgnet rundt – gjorde at helseberedskapen blei vareteken, og at dei som blei verande, med eller mot si vilje, var trygge. Det var ei viktig forsikring for oss som skulle leie kommunen gjennom krisa. Me lever i ei uroleg tid. Framtida kjenner ingen, og helseberedskapen trengst i både byar og distrikt. Det var tre viktige bodskap helseminister Vestre fekk då han besøkte Ål i september, og dei er det viktig at også Stortinget høyrer: Helse-Noreg treng eit felles journalsystem for heile landet. Det trengst ein betre finansieringsmodell. Lokale helsesenter, som Hallingdal sjukestugu, bør bli pilotar for såkalla «hospital at home» og digitale helsetenester.