Takk for spørsmålet. Eg tenkjer at dette er ei sak som vi må få fram meir fakta rundt. Det er iallfall det eg som representant for KrF har lagt i å gå inn i dette, å sjå på om det går an å få fram meir fleksible løysingar som gjer det lettare for et breiare antal potensielle bønder å verte bønder. Det er svaret mitt på det.

Eg tenkte eg skulle starte med litt ros i innlegget mitt no. 16. mai vart det inngått ein god jordbruksavtale mellom staten, Norges Bondelag og Norsk Bonde- og Småbrukarlag, og eg hadde tenkt å seie gratulerer. Vi skal behandle det no, og det vert sikkert vedteke. Så tenkte eg at eg ville gje litt kred til saksordføraren for denne saka. Eg er jo fersk, men eg tenkjer det er eit stort arbeid å vere saksordførar for ein sånn type sak, så det er godt jobba, Geir Pollestad! Denne avtalen gjev eit solid inntektsløft for norske bønder, og har ei ramme på 3,66 mrd. kr, som gjev grunnlag for auka inntektsmoglegheiter på 91 341 kr per årsverk. Det gjer at målet for økonomisk jamstilling kan nåast i 2027. Det er eit resultat partane kan vere stolte av, og Kristeleg Folkeparti stemmer for avtalen. Men det eg vil bruke mest tid på i dette innlegget, er ikkje kronebeløpet, men modellen som ligg til grunn for denne avtalen. Noreg er det einaste landet i verda der bønder har ein lovfesta forhandlingsrett med staten om sine eigne inntektsvilkår. Det har vi hatt sidan 1950. I ei tid med aukande internasjonal uro er dette ikkje ein formalitet vi skal leggje bort når det passar. Det er berebjelken i den norske landbruksmodellen. Det gjev bonden ein reell motpart, og det gjev den føreseielegheita som trengst når investeringar i fjøs, jord og maskiner skal betalast ned over eit bondeliv. Det sikrar at vi har bønder i heile landet. Difor synest eg det er litt urovekkjande at FrP og Høgre i innstillinga i saka seier noko om å integrere jordbruksoppgjeret tettare i den økonomiske politikken elles. Det er eit sitat frå den merknaden. Det er urovekkande. Den enkle oversettinga av dette er at bondens forhandlingsrett skal byggjast ned. Slik oppfattar Kristeleg Folkeparti dette. Det er ikkje ei modernisering, nei, det er eit linjeskift som Kristeleg Folkeparti ikkje vil vere med på. For oss handlar landbrukspolitikk om forvaltaransvar. Vi forvaltar matjorda til fellesskapet på vegner av dei som kjem etter oss. Det er bakgrunnen for at terskelen for nedbygging av dyrka og dyrkbar mark må vere svært høg, og at bu- og driveplikta må handhevast i praksis, ikkje berre stå i lova. Vi meiner at familielandbruket er berebjelken i norsk matproduksjon. Den sjølveigande bonden gjev lokal kunnskap, kontinuitet og levande bygder i heile landet. Difor har vi i vår merknad teke til orde for gardssparing for unge bønder, med skattefrådrag etter modell av BSU-ordninga. Vi har ein jordbrukskonto som forslag, som gjer det mogleg å fordele inntekt og skatt over fleire år. Det er konkrete verkemiddel for eit generasjonsskifte vi veit kjem, særleg for bruk i mellomsjiktet som verken har stordriftsfordelar eller fangast opp av særordningar for dei minste. Vi er òg glade for at avtalen fjernar samordninga for avløysartilskot ved svangerskap, fødsel, adopsjon og omsorgsovertaking for samtlege inntekter. Det er nettopp slike grep som avgjer om vi får ny rekruttering til næringa, særleg blant kvinner. Gjødselprisane har stege markant i kjølvatnet av krigen i Iran. Det er ei påminning om at matberedskap ikkje er ei øving vi gjer på papiret, men noko som byggjast kvar dag gjennom korn, gras og mat, utmarksressursar i heile landet. For KrF ligg målet om 50 pst. sjølvforsyning innan 2030 fast. Når det gjeld klima, må jordbruket ha ein del av ansvaret, men omstillinga må skje i samarbeid med næringa, ikkje ved at vi i denne salen legg nye særavgifter på dei norske bønder og det dei produserer. Kristeleg Folkeparti går imot særskilde avgifter på raudt kjøt. Denne avtalen er god fordi den styrkjer bondens inntekt utan å svekkje modellen som forhandlingane byggjer på. Det er den kombinasjonen KrF vil fortsetje å forsvare. Jordbruket skal vite at det finst eitt parti på borgarleg side som står last og brast med forhandlingsinstituttet, uansett kva fleirtal som styrer landet.

KrF er for det grøne skiftet. Vi trur på omstilling, vi vil ha lågare utslepp, og vi meiner næringslivet er ein stor del av løysinga. Men omstilling føreset at det faktisk er mogleg. Eit eksempel som også var nemnt av førre talar, er Vartdal Plast på Sunnmøre. Det er ei over 60 år gamal bedrift, ei veldriven bedrift med engasjerte eigarar og lokale samfunnsbyggjarar. Dei vil gjerne leggje om produksjonen bort frå fossile energiberarar. Dei har planar, og dei har vilje. Det dei ikkje har, er tilgang på nok straum. Nettet er fullt. Alternativa er utilstrekkelege, og mens dei står klare og ventar, trappar staten CO2-avgifta opp – kvart år. Det er ikkje god klimapolitikk. Det er straff for noko bedrifter ikkje har kontroll over. Prinsippet om at forureinar betalar, er rett, men det føreset at forureinar faktisk har eit val. Når staten ikkje har bygd ut nettet, ikkje sørgt for kapasitet, ikkje tilgjengeleggjort alternativ, er det ikkje er bedrifta som sviktar. Då er det staten som sviktar bedrifta. Regjeringa svarer at Enova finst, at handlingsplanen for nettutbygging er på plass, og at biobrensel kan brukast i mellomtida. Det er gode ord, men for Vartdal Plast og andre bedrifter i same situasjon er det ikkje nok. Dei treng straum no. Dei har ikkje tid til å vente på at politikken tek igjen verkelegheita. Difor er vi med på å be regjeringa innan våren 2027 kome tilbake med forslag om kompensasjon for CO2-avgift for bedrifter som ikkje har reelle høve til omstilling. Det handlar ikkje om å undergrave klimapolitikken. Det handlar om rimelegheit. Ein kan ikkje krevje av folk noko som praktisk talt er umogleg, og deretter sende rekninga. Eg har ei klar oppfordring til regjeringa om å byggje ut straumnettet, gjere det raskare og gjere det kraftigare, og prioritere det. Den beste løysinga er ikkje kompensasjon. Den beste løysinga er at bedriftene faktisk får evne til å gjennomføre dei kutta som er tenkt, og det næringsaktørane ønskjer.

Over heile Noreg sorterer frivillige pensjonistar genserar. Innvandrarar øver på norsk bak kassa, og folk som slit med å kome seg tilbake i jobb, får ein meiningsfylt kvardag i ein gjenbruksbutikk. Det skjer ikkje fordi staten har lagt til rette for det. Det skjer trass i at staten ikkje har gjort det. KrF fremjar difor eit forslag om heilskaplege næringspolitiske rammer for gjenbruksdelen av næringslivet. Det er eg stolt av. Gjenbruksaktørane vert drivne av donerte varer og frivillig arbeidskraft, og overskotet går tilbake til samfunnet. Det er ikkje kommersielle butikkjeder, men dei vert handsama som om dei er det. Ta f.eks. meirverdiavgifta. Ein vanleg butikk kjøper inn varer og trekkjer frå moms på innkjøpet. Det kan ikkje ein gjenbruksbutikk gjere. Varene er donerte gratis. Resultatet er at dei betalar moms utan frådrag. I praksis er meirverdiavgifta ein ekstraskatt på miljø- og inkluderingsarbeid. Dette er løyst i Sverige og Danmark, men ikkje i Noreg. Sektoren manglar dessutan det aller mest grunnleggjande rammevilkåret. Det er ingen næringskode, inga kvalifiseringsordning og ikkje noko heilskapleg tilsyn. Bransjen er statistisk usynleg og politisk vanskeleg å treffe. Vi veit faktisk ikkje nøyaktig kor store miljøeffektane er, fordi registreringsstrukturen ikkje finst. Vi er klare for å tenkje breiare enn våre eigne forslag. Mindretalet ber i dag om eit rammeverk som ikkje berre gjeld ideelle, men alle gjenbruksaktørar – ideelle, kommersielle og offentlege – slik at dei får betre rammer. Regjeringa svarar at næringspolitikken bør vere generell og konkurransenøytral. Det er eit fornuftig prinsipp i dei tilfella der aktørane faktisk er samanliknbare, men ein frivilligdriven gjenbruksbutikk konkurrerer ikkje på like vilkår med f.eks. Hennes & Mauritz. Det er ikkje ei konkurransevriding å anerkjenne det. Frå 2027 vert det innført utvida produsentansvar for tekstilar. Dei ideelle aktørane er ikkje definerte i dette systemet. Folk som allereie handterer store volum innsamla klede, er dermed i eit regulatorisk ingenmannsland mens nye krav strøymer på. Nav-samarbeidet, sjølve grunnlaget for inkluderingsarbeidet, varierer frå kontor til kontor. Dette held ikkje. Fleirårige og forskjellige avtalar er ikkje byråkrati. Det er tryggleik for folk som treng ein stabil veg inn i arbeidslivet. KrF får støtte frå Høgre, Raudt og MDG til begge mindretalsforslaga. Når parti frå høgre til venstre er samde om dette, bør regjeringa lytte.

Harry Valderhaug (KrF) [12:44:39] (ordførar for saka): Vi legg no fram innstillinga frå næringskomiteen om Noregs fiskeriavtalar for 2026 og fisket etter avtalane i 2024 og 2025. Som saksordførar vil eg takke komiteen for – sedvanleg – godt samarbeid. Noreg er ein havnasjon. Det er ikkje berre eit ord vi bruker i festtalar. I 2025 eksporterte vi villfanga fisk for 48,1 mrd. kr. Det er ny eksportrekord. Den samla fangstverdien av fiskeriavtalane er anslått til om lag 85 mrd. kr. Bak desse tala ligg eit internasjonalt avtaleverk som komiteen samla stiller seg bak. Vi deler rundt 90 pst. av fiskeriressursane våre med andre land. Difor er desse avtalane avgjerande, ikkje berre for verdiskapinga og arbeidsplassar langs kysten vår, men for sjølve grunnlaget for berekraftig forvaltning. Eg kjem frå ein fiskerikommune som heiter Giske – utan samanlikning med han som sit i salen. Eg vaks opp med fiskerinæring, og i ordførarjobben har eg hatt gleda av å jobbe tett med fiskerinæringa. Hos oss i Giske kommune er ikkje fiskeriavtalane eit dokument som ligg i ein skuff på Stortinget. Det er dei som avgjer om det er arbeid på fiskemottaket og i filetfabrikken, og om ungdomane har ei framtid heime i kommunen sin. Sunnmøre lever av havet, og det kan vi også seie om andre delar av kysten vår. Kristeleg Folkeparti har alltid vore eit kystparti. Berekraftig forvaltning av fiskeriressursane og trygge rammevilkår for dei som lever av havet, er noko av kjernen i politikken vår. Det er difor denne meldinga betyr noko for oss. Så vil eg nemne nokre utviklingstrekk frå tal og produksjon. Torskekvoten i Barentshavet er redusert med 16 pst. Når det gjeld makrell, tilrådde ICES ein dramatisk reduksjon på 70 pst., og etter firepartsavtalen mellom Noreg, Storbritannia, Færøyane og Island er reduksjonen no på 48 pst. For NVG-sild er totalkvoten auka med 33 pst., og eg kunne ha ramsa opp fleire ting. Til sist vil eg nemne at komiteens fleirtal, der KrF er med, har ein merknad om EU si rolle i forhandlingane. Dette med sjølvråderetten over eigne midlar er veldig sentralt, og det er viktig i denne saka å få fram at den nasjonale sjølvråderetten over eigne ressursar ikkje er til forhandling.

Dette er først og fremst ei sak som handlar om politisk ansvar, eller mangel på det. Eit fleirtal i denne salen har gjeve grønt lys til å dele ut 35 mrd. kr i stønad til flytande havvind – ikkje etter ei fullverdig kvalitetssikring, ikkje etter ein komplett samfunnsøkonomisk analyse, men gjennom ein budsjettprosess med mangelfullt grunnlag. Det held ikkje. Vi snakkar om ein teknologi som framleis er umoden, vi snakkar om kostnader som har økt kraftig dei siste åra, og vi snakkar om prosjekt som ikkje er lønsame utan massiv statleg stønad. Likevel har budsjettkameratane valt å løyve enorme beløp, utan å stille dei spørsmåla som normalt er heilt grunnleggjande når staten bruker pengar i denne storleiken. Kva får vi igjen? Kor stor er risikoen? Og finst det betre måtar å nå dei same måla på? Dette er ikkje god økonomistyring. Det er lettsindig politikk. For Kristeleg Folkeparti er dette særleg viktig. Vi har eit tydeleg landsmøtevedtak om at dei store subsidiane til flytande havvind skal reduserast eller kuttast. Det betyr ikkje at vi seier nei til havvind – tvert imot. Vi ønskjer teknologiutvikling og nye næringar, men vi nektar å være med på ein politikk der staten opnar sjekkheftet før ein har gjort heimeleksa. Difor er forslaget om ekstern kvalitetssikring så viktig. For dette handlar ikkje om å stoppe prosjekta. Det handlar om å sikre at avgjerder vi tek, er kunnskapsbaserte, ansvarlege og berekraftige over tid. Dei som i dag åtvarar mot forseinkingar, bør heller stille følgjande spørsmål: Kva er mest risikabelt, å bruke litt meir tid på å gjere ting riktig, eller å forplikte fellesskapet til milliardar på sviktande grunnlag? Det er ikkje næringslivet som har svikta her. Det er ikkje teknologien som er problemet. Problemet er at Stortinget, med opne auge, har gått føre analysane, før avgjerdsgrunnlaget er på plass. Det er der vi er nå, og vi har ei moglegheit til å rette opp dette. Difor er bodskapen til KrF tydeleg: Vi stør utviklinga av havvind, men vi stør ikkje uansvarleg pengebruk. Vi vil ha fakta på bordet før milliardane vert delte ut. Difor stør vi forslaget om ekstern kvalitetssikring.

Stortinget vedtok i februar endringar i anskaffingslova som vil gjere det enklare å kjøpe norsk mat i offentleg sektor. Beredskap er no vorte eit eksplisitt omsyn i lova. Innslagspunktet er heva, og moglegheitene for direkte anskaffingar er utvida. Dette er gode grep. Men lova trer ikkje i kraft før 1. juli i år, og vi veit allereie at det store problemet ikkje er at handlingsrommet har vore for lite. Det er at innkjøparane ikkje har brukt det handlingsrommet dei hadde. Det er den utfordringa regjeringa no må ta tak i. Forsvaret er kanskje det tydelegaste dømet. Forsvaret er ein av dei aller største matinnkjøparane i staten, men dei veit ikkje kor stor del som er norskprodusert mat – altså kva som er statusen i dag. Forsvarsministeren har bedt om å få det kartlagt. Det er bra, men det seier noko om at dette ikkje har vore eit prioritert spørsmål. KrF meiner at eit mål om 80 pst. norskprodusert mat i Forsvaret er rett. Forskjellig etterspurnad er det som faktisk utløyser investeringar i produksjonskapasitet, ikkje intensjonar. Det same gjeld merking i serveringsbransjen. Finland og Sverige har allereie innført krav om opphavsmerking av kjøt på restaurantar. Vi stiller krav i daglegvarebutikken, men ikkje når den same maten vert servert på ein serveringsstad. Det er ei inkonsekvent haldning det ikkje er særleg gode grunnar til å halde seg med. KrF er glad for at fleirtalet no ber regjeringa starte arbeidet med å innføre slike reglar. Dette er ikkje dramatiske tiltak, men dei er konkrete og moglege å gjennomføre, og dei har reell effekt, både for bøndene, som treng forskjellige marknader, og for forbrukarane, som har krav på å få vite kva dei et.

Alle er einige om målet: Noreg skal ha trygg tilgang på mat, også i krise og krig. Problemet er at vi ikkje er rigga for det. Vi har vorte meir avhengige av import, forsyningskjedene er meir sentraliserte, og vi veit frå pandemi, krig og klimahendingar at desse systema er sårbare. Dette handlar om grunnleggjande tryggleik for folk. Matberedskap handlar om heile kjeda, frå jord til bord. Det held ikkje med ambisjonar om produksjon og sjølvforsyning viss vi ikkje har tilgang på såkorn. Det held ikkje med mat i butikk viss transportlinjene bryt saman. Når lagring og distribusjonen i stor grad er sentraliserte, aukar sårbarheita. Difor treng vi meir desentralisert lagring på gardar i regionar og i heile landet. Vi skal lære av Finland her også. Dei er blant dei beste i verda på beredskap. Dei har vist at desentraliserte løysingar gjev robustheit. Difor er det rett at Stortinget ber regjeringa kome tilbake med forslag inspirert av den finske modellen. Det vil styrkje beredskapen her igjen. Vi treng også betre kontroll på dei mest kritiske innsatsfaktorane. I dag er beredskapen for såkorn og såfrø i stor grad overlaten til marknaden. Det gjer oss sårbare. Utan såkorn stoppar produksjonen. Så enkelt er det. Difor er det rett å etablere eit meir forpliktande nasjonalt system. Vi treng betre kunnskap. Riksrevisjonen og totalberedskapskommisjonen har vore tydelege på at vi manglar ein heilskapleg analyse av sårbarheita i matsystemet. Skal vi prioritere rett, må vi vete kvar det sviktar. KrF støttar fleirtalet i denne saka. Det er ikkje heile løysinga på matberedskap, men det er viktige og nødvendige steg. Beredskap byggjer vi ikkje i krise. Vi byggjer det når vi har ro og fred.

Alle er einige om målet: mindre avrenning, betre vassmiljø og meir mat frå norske ressursar. Kristeleg Folkeparti er einig i det. Men politikk handlar ikkje alltid berre om mål, det handlar òg om å få det til å fungere – for bonden, i dette tilfellet, som skal leve med dette. Her er problemet: Tidslinja går ikkje opp. Landbruksdirektoratet har sjølv signalisert at den faglege modellen for balansegjødsling tidlegast vil liggje føre hausten 2026. Dei nedjusterte fosforgrensene trer i kraft 1. januar 2027. Det er ikkje om eitt år; det er om nokre knappe månader, og gjødsel til vekstsesongen 2027 vert kjøpt inn no, i sommar eller i haust. Landbruket planlegg ikkje frå januar til desember; dei planlegg i syklusar. Det ein gjer i år, påverkar avlinga neste år, som igjen påverkar fôret året etter. Regelverket må vere kjent og klart i tide, ikkje verte utrulla mens bonden allereie har teke sine avgjerder. Eg høyrer no tydelege åtvaringar frå grasrota, bønder i distriktet seier det rett ut: Dette kan føre til mindre produksjon og meir sentralisering, ikkje fordi bøndene er imot miljøtiltaka, men fordi kravet ikkje let seg gjennomføre i praksis, med den jorda, den sesongen og dei rammene dei faktisk har til rådigheit. Det må vi ta på alvor. KrF fremjar difor forslag om at regjeringa skal vurdere å utsetje iverksetjing av dei nedjusterte fosforgrensene med inntil to år, og at ein praktisk og kvalitetssikra modell for fosforbalanse skal liggje føre seinast eitt år før dei nye grensene trer i kraft. Det er ikkje ein omkamp om miljømåla, det er å ta gjennomføringa på alvor og å gjere ho realistisk. Samtidig meiner vi at forslaget frå fleirtalet om ei utsetjing på eitt år er betre enn ingenting. Difor støttar vi det subsidiært. Det løyser ikkje hovudproblemet. Dersom systemet er klart først i 2020, er ein framleis på etterskot når det gjeld produksjonsløpet i landbruket. Difor er to år eit betre og meir realistisk alternativ. Vår linje er enkel: Miljømåla ligg fast, men verktøyet må vere klart før krava trer i kraft. Det er ei minimumsforventning til eit kvart regelverk. Eg vil til slutt ta opp forslag nr. 6, som handlar om å få meir tid.

Ved ein inkurie er det eit forslag frå KrF som ikkje er fremja. Det er forslag nr. 25 i saka. Det tek eg hermed opp.

Når dei som faktisk driv hotell i Noreg, gir eit tydeleg og samstemt signal, skal vi lytte. For svaret er tydeleg: Næringa ber om at ein ikkje lagar kompliserte modellar. Dei ber om éin ting: eit fast beløp per gjest per natt. Det er det forslaget frå KrF handlar om. Høyringa om besøksbidragslova gav ei nesten unison tilbakemelding frå bransjen: fastbeløp. Det gjeld hotella, det gjeld operatørane som sel pakkereiser til Noreg, dei som konkurrerer internasjonalt om gjestane våre kvar einaste dag. Det same svaret kom i høyringa om forskrifta, frå Fellesforbundet, NHO Reiseliv, Virke og Innovasjon Norge. Alle tilrår fastbeløp. Kva gjer regjeringa? Dei lyttar ikkje til dette. Det er paradoksalt, for Nærings- og fiskeridepartementet framhevar sjølv at brukar betalar-prinsippet tilseier fast beløp per person. Menon Economics skriv det same: Flat sats er betre i samsvar med føremålet med lova. Kvart besøk bidreg like mykje, same kva rommet kostar. Det er ikkje berre prinsipielt, det også praktisk. Ein prosentsats krev ombygging av rekneskapssystem, og det kostar tid og pengar. Eit fastbeløp er lett å innføre. Fleirtalet kallar dette ein omkamp. Det er ikkje det, det er ei forbetring, og det burde vere eit mål også for fleirtalet. Regjeringa føreslår sjølv fast beløp i cruiseavgifta, dei føreslår det i Longyearbyen. Då er det vanskeleg å forstå kvifor ein insisterer på ein prosentsats på fastlandet. Fleirtalet er bekymra for forseinkinga, men det kan ein unngå. Regjeringa brukte seks vekers høyring sist, det kan gjerast igjen. Hadde ein lytta til næringa frå starten, hadde vi ikkje vore her i dag. Eit fast beløp er også meir rettferdig. Det betyr at Airbnb-gjesten og hotellgjesten betalar likt per person per natt. Føremålet med lova er å finansiere fellesgode, ikkje differensiere etter rompris. KrF støttar besøksbidrag, men då må ein forme det ut rett. Det blir feil å innføre noko som i praksis kjem til å fungere dårleg berre fordi regjeringa hadde dårleg tid. Då er det betre å forme det ut rett frå byrjinga. KrF ber Stortinget lytte til dei som kvar dag møter gjestane ansikt til ansikt – då må vi ha eit fast beløp per gjest per natt. Eg tar opp forslaget til KrF.

Denne saka handlar om at ESA skal kunne be om informasjon frå norske bedrifter når det gjeld statsstøtteregelverket i EØS. I ytste konsekvens skal ESA kunne bøteleggje norske bedrifter dersom dei ikkje oppgjev informasjon ESA har bedt om. Regjeringa har prøvd å oppnå at ei nasjonal myndigheit skal vere sanksjonsmyndigheit, men ein har ikkje nådd fram. NHO ønskjer ordninga velkomen av omsyn til likebehandling i den indre marknaden. Dette høyrest kanskje ganske tilforlateleg ut, men reint konstitusjonelt er det usikkerheiter. Når ESA skal vere sanksjonsmyndigheit overfor norske bedrifter, og ikkje eit nasjonalt organ, er det eit spørsmål om dette er ei form for suverenitetsoverføring som er lite inngripande eller ikkje. Difor vil KrF stemme for forslaget om å be Høgsterett om å vurdere dette spørsmålet, og gå mot forslaget om å tilslutning før ei slik vurdering ligg føre. Subsidiært vil vi støtte til at saka vert behandla etter § 115 i Grunnlova, fordi det er tvil om det er eit suverenitetsspørsmål. Samtidig vil eg åtvare Senterpartiet og Framstegspartiet om å gå etter ei reforhandling av EØS-avtalen. EØS-avtalen har tent Noreg svært godt, og gjev oss full marknadstilgang til dei viktigaste marknadene våre, nemleg den indre marknaden til EØS. Bedrifter over heile landet er avhengige av denne marknadsadgangen. EØS-avtalen gjev oss ikkje minst viktige unntak på område der vi har andre interesser enn EU, som i fiskeri- og landbrukspolitikken. Ei reforhandling av EØS-avtalen ville vere å spele russisk rulett med distrikta fordi ei ny avtale neppe vil gjeve så store og gode unntak for fiskeria våre og landbruket vårt som vi har i EØS i dag. Kvifor vil Senterpartiet og FrP risikere ein ny avtale som kan truge eksistensgrunnlaget for fiskeri og landbruk? Det synest eg er vanskeleg å forstå.

Alle i salen her er vel einige om ein ting, og det er at Noreg treng meir mineralutvinning. Europa treng kritiske mineral. Forsvarsindustrien treng kritiske mineral. Den grøne omstillinga treng kritiske mineral. Spørsmålet er ikkje om vi treng dei. Spørsmålet er om vi faktisk klarer å få dei opp av bakken. Der er eg ikkje så imponert over regjeringa sin innsats til no. Samstundes som regjeringa snakkar om strategiske mineral, beredskap og redusert avhengigheit av Kina, møter næringa lange prosessar, uklare tidslinjer og stadig nye utgreiingar. Vi treng ikkje først og fremst fleire utgreiingar. Vi treng meir handling. Fensfeltet i Telemark er kanskje Europas viktigaste førekomst av sjeldne jordartar. Det er ei historisk moglegheit for Noreg, ei moglegheit til å skape arbeidsplassar, byggje industri og styrkje forsyningstryggleiken for våre europeiske allierte. Då held det ikkje å behandle prosjekt som om dei var ei heilt vanleg reguleringssak. Det må prioriterast. Difor meiner KrF at utviklinga av Fensfeltet må få status som eit nasjonalt prioritert prosjekt, med rask framdrift, nødvendige løyve og avklaringar. For geopolitikken ventar ikkje. Samstundes ser vi forslag om eit statleg mineralselskap. Eg meiner det er å starte i feil ende. Utfordringa i norsk mineralnæring er ikkje mangel på stat. Noreg har allereie nasjonal kontroll gjennom konsesjonssystemet, tryggingslova og den nye minerallova. Vi treng ikkje eit nytt statleg selskap for å fortelje oss at mineral er viktig. Vi treng rammevilkår som gjer at prosjekta faktisk blir realiserte. Det er private aktørar som skal investere milliardane, og dei skal ta risikoen. Å sørgje for føreseielege vilkår, rask saksbehandling og gode rammevilkår er det som staten må gjere. Samstundes må vi gjere to ting på ein gong. Vi må utvinne meir og gjenvinne meir. Verdas behov for mineral kan ikkje dekkjast av gjenvinning aleine. Difor støttar KrF både auka utvinning og utvikling av sirkulære verdikjeder. Det handlar også om Europa. KrF meiner Noreg må vere ein del av det europeiske samarbeidet om kritiske råmateriale. Difor må CRMA inn i EØS-avtalen innan 2026. Det gjev norske prosjekt tilgang til kapital, marknad og status for strategiske prosjekt i Europa. Det styrkjer både norsk industri og europeisk tryggleik. KrF ønskjer ein mineralpolitikk som kombinerer nasjonal kontroll med privat verdiskaping. Vi ønskjer raskare prosessar og at Noreg skal ha ei leiande rolle i dei vesentlege verdikjedene for kritiske mineral. Men då må vi slutte å diskutere nye statlege selskap og byrje å diskutere korleis vi faktisk skal få prosjekt gjennom systemet.

Byggjenæringa er inne i den verste krisa sidan finanskrisa. Det har årleg vorte sett i gang bygging av 14 000 bustader, mot regjeringa sitt mål på 26 000 bustader. For unge vaksne og barnefamiliar i Oslo og andre norske byar er ikkje dette abstrakt statistikk. Det er skilnaden på å eige eller leige. Det er skilnaden på å byggje eit trygt familieliv eller ikkje. Det er skilnaden på å bu ein stad ein tenkjer kan vere bra for barna eller å bu der ein har råd. Bustadpolitikk er også familiepolitikk, og det hastar å gjere grep som monnar. Rapporten frå UNION frå 2025 dokumenterer at det kostar 55 000 kr per kvadratmeter å byggje norske bustader, mot 32 000 kr i Sverige. For ei leilegheit på 60 kvadratmeter betyr det nesten ein million kroner meir. Det meste av denne skilnaden på rundt 70 pst. kjem frå strengare norske byggtekniske krav. Det er reglar som er innførte med gode intensjonar, men som samla sett har vorte urimeleg kostnadsdrivande. KrF fremjar difor dette representantforslaget, som ber regjeringa endre forskrift om tekniske krav til byggverk, med mål om ein vesentleg reduksjon i byggjekostnader gjennom forenklingar, fjerning av unødvendige krav og harmonisering med anna norsk regelverk. Det er med andre ord eit heilskapleg grep, for det vi ser, er eit heilskapleg problem. Fleirtalet i komiteen valde å stemme ned forslaget, og det er sjølvsagt fleirtalet sin rett. Det er verdt å merke seg at fleirtalet i stor grad er samd i diagnosen, ein er berre ikkje samd i at Stortinget bør gje eit tydeleg oppdrag til regjeringa. I staden vert det vist til at regjeringa allereie har sett i gang eit arbeid. Det er der vi er usamde. Det er positivt at regjeringa har peikt ut lettingar i enkeltkrav, men vi meiner det ikkje er tilstrekkeleg. Enkelte justeringar i eit elles kostnadsdrivande regelverk er ikkje det same som ei heilskapleg gjennomgang. Problemet med TEK17 er ikkje at eitt krav er for strengt, men at krava samla sett – stikkontaktar, ventilasjonsanlegg, snusirklar, dokumentasjon – vert summerte til bustader som stadig færre har råd til å kjøpe. At ein no byrjar å plukke ut enkelte tiltak frå byggjenæringa sine 72 forslag, er ikkje det same som å ta utfordringa nok på alvor. KrF meiner difor at ein må sjå på krava samla sett, ikkje enkeltvis. Vi må sjå på den samla effekten – kva er prisen kjøparen til slutt skal betale, og er det rimeleg at det norske byggjeregelverket er vesentleg strengare enn i land vi elles samanliknar oss med? Eg er glad for at det no vert teke steg i rett retning, men vi skulle gjerne sett meir. Eg vil leggje til at KrF kjem til å støtte mindretalsforslaget som er fremja og tatt opp av Høgre.

Nordøyvegen er eit fantastisk prosjekt. Bruer og tunellar har bunde saman Nordøyane og Nordre-Sunnmøre. Det har skapt nye moglegheiter, styrkt beredskapen og gjort kvardagen enklare for mange. Så kjem spørsmålet: Kva hjelper det med ny veg dersom rekninga vert for tung å bere? Det er nettopp det denne saka handlar om. For folk på Nordøyane er bompengebelastninga vorten for høg – for høg for familiar, for høg for pendlarar og for høg for næringslivet, som skal skape verdiar langs kysten vår. Det var ikkje det folk sa ja til. Det var ikkje dette som var føresetnaden då prosjektet vart vedteke. Når vi er komne dit, må vi våge å gjere noko med det. Dette forslaget er ikkje dramatisk. Det er ikkje uansvarleg. Det handlar om å bruke sunn fornuft – setje eit tak på 20 passeringar i månaden og gå i dialog med fylkeskommunen og sjå på ei løysing som gjev lågare belastning utan å velte heile prosjektet. Det er rett og slett eit godt og forsvarleg forslag for å gjenopprette balansen. Vi skal sjølvsagt ha respekt for at bompengeprosjekt byggjer på lokale vedtak, men respekten må gå begge vegar. Når føresetnadene endrar seg, når belastninga vert langt høgare enn det folk opplever at dei sa ja til, må også staten vere villig til å stille opp og justere kursen. Dette handlar difor også om tillit – tillit til systemet, tillit til at når vi byggjer veg i Noreg, gjer vi det på ein måte folk kan leve med, ikkje berre på opningsdagen, men også i åra etterpå. Nordøyvegen har eit godt trafikkgrunnlag. Lågare takstar kan faktisk gje meir trafikk og betre økonomien i prosjektet over tid. Det handlar altså ikkje berre om å ta folk på alvor. Det er også ei god løysing for alle. Kristeleg Folkeparti stiller opp og er med på dette representantforslaget fordi det tek på alvor kvardagen til folk, familiar, frivillige og bedrifter på Nordøyane. Vi meiner det er riktig å be regjeringa gå i dialog med fylkeskommunen og kome tilbake med ei løysing som faktisk lettar belastinga, for gode vegar skal binde folk saman, ikkje presse dei frå kvarandre økonomisk. (Innlegg er under arbeid)

Regjeringa står fast ved målet om 130 000 nye bustader innan 2030. Samtidig innrømmer statsråden at ein ligg bak skjemaet, sjølv etter at ein har begynt å inkludere ombygging av eksisterande bygg i måltalet. Dette framstår meir som å pynte på tala enn å få fart på faktisk ny bustadbygging. Samtidig viser statsråden til nokre lettingar frå dei 72 forslaga dei har fått, bl.a. om dagslyskrav og ventilasjon. Det er positivt, men det framstår gjerne som enkeltståande justeringar i eit regelverk som er langt større og meir kostnadsdrivande samanlikna med våre skandinaviske naboland. Meiner statsråden at slike grep er tilstrekkelege for å få fart på bustadbygginga og nå målet, eller erkjenner han at det trengst ein heilskapleg gjennomgang av TEK17 – at ein må få krava samla for å forenkle og klargjere regelverk, slik KrF no har føreslått i Stortinget?

Nye tal frå SSB viser at det særleg er unge einslege og småbarnsfamiliar i byane som ber den tyngste byrda av dagens rentenivå i Noreg. For mange har bustad vorte den viktigaste familiepolitiske saka. Vi kan ikkje styre renta frå denne salen, men vi kan gjere det enklare å byggje fleire og billigare bustader. Allereie den 2. juni i fjor fekk departementet overlevert ei liste med 72 konkrete forslag til forenklingar frå byggjenæringa sjølv. Det er snart eitt år sidan. Likevel har næringa måtta vente, samtidig som bustadbygginga har stupt og krisa har forsterka seg. Kvifor har statsråden late byggjenæringa vente i nærmare eitt år på å få i gang nokre av desse tiltaka, og kvifor handlar regjeringa først no, når krisa allereie har sett seg i heile næringa?

Vi ser også at fleire gründerar og investorar flyttar selskap, eigarskap og kompetansemiljø ut av Noreg. Dei peikar bl.a. på skattesystemet og rammevilkår for eigarskap. Samtidig veit vi at nye arbeidsplassar i stor grad kjem frå unge vekstselskap. Er statsråden bekymra for at vi er i ferd med å skyve nettopp desse gründermiljøa ut av landet? Kva skal regjeringa gjere for å sikre at morgondagens selskap faktisk byggjast her i Noreg?

Første spørsmål: Noreg har kapital, kompetanse og god infrastruktur. Likevel ligg vi langt bak f.eks. Sverige når det gjeld å skape nye selskap og vekstbedrifter. Samtidig bruker vi stadig meir pengar på store statlege støtteordningar og grøne subsidiar til etablerte prosjekt, mens mange gründerar opplever at det er vanskelegare å byggje nye selskap frå botnen. Meiner statsråden at næringspolitikken til regjeringa i tilstrekkeleg grad stimulerer til nye teknologiselskap og innovasjon, eller risikerer vi at politikken i større grad favoriserer subsidierte prosjekt framfor nye gründerselskap og teknologieventyr?

På vegner av Ida Lindtveit Røse, Jorunn Gleditsch Lossius og meg sjølv har eg gleda av å leggja fram eit representantforslag om besøksbidrag som eit fast beløp.

På vegner av representantane Ida Lindtveit Røse, Jorunn Gleditsch Lossius og meg sjølv har eg gleda av å fremje eit forslag om heilskaplege næringspolitiske rammer for ideelle gjenbruksaktørar.

Dette er ei sak som har skapt stort engasjement. Det er forståeleg. Når ein stiller spørsmål om kva vi gjev til dyra våre, og dermed indirekte kva vi har på tallerken eller i glaset, handlar det om noko grunnleggjande – om tilliten til maten. La meg vere tydeleg: Kristeleg Folkeparti ønskjer at landbruket skal bidra til å redusere klimautslepp. Det er ein del av vårt forvaltaransvar, men tiltaka må vere fagleg forsvarlege, trygge og bidra til å styrkje, ikkje svekkje, eit landbruk over heile landet. Difor er rolleforståinga viktig. Stortinget skal setje mål og rammer. Vi skal ikkje overta ansvaret til fagmyndigheitene for å vurdere enkeltstoff i kraftfôr. Spørsmål om godkjenning, risiko og mattryggleik høyrer heime i Mattilsynet og relevante vitskaplege instansar, ikkje i denne salen. Samtidig kan vi ikkje lukke auga for den uroa som er oppstått. Hendingar i Danmark og erfaringar frå Noreg viser at kunnskapsgrunnlaget må vere solid, og at tillit ikkje kan takast for gjeven. Når næringa sjølv har valt å setje vidare utprøving på pause, er det eit uttrykk for ansvarlegheit og respons på vurderingane frå folk. Det er difor riktig at Stortinget no slår fast at bruk av metanreduserande fôrråvare ikkje skal vere eit vilkår for husdyrtilskot i 2027. Klimaarbeidet i landbruket må byggje på heilskapleg agronomi. God grovfôrkvalitet, målretta avl, riktig gjødsling, beitebruk og drenering gjev utsleppskutt som varer. Samtidig styrkjer det økonomien til bonden og mattryggleiken. Det er slike tiltak vi bør prioritere. For KrF handlar dette om balanse. Vi skal ta klimautfordringa på alvor, vi skal lytte til fagmiljøa, og vi skal verne om tilliten til forbrukarane. Norsk landbruk er avgjerande for beredskap, busetjing og verdiskaping i heile landet. Då må også klimaarbeidet vere kunnskapsbasert, ansvarleg og forankra i landbruksnæringa sjølv. Tilrådinga frå næringskomiteen gjev ei ryddig og ansvarleg avklaring. Det støttar KrF.

58:17] (ordførar for saka): Innleiingsvis vil eg takke medlemene i komiteen for eit godt og grundig arbeid i denne saka. Det har vore eit stort engasjement, både i komiteen og ute i landet. Over 2 700 høyringsinnspel vitnar om at dette er ei sak som vedkjem mange, både bønder, forbrukarar og fagmiljø. Det handlar om tillit til maten vår, om rammevilkåra for landbruket og om korleis me skal nå klimamål. Komiteen har behandla representantforslaget om å stanse all bruk og vidare utprøving av metanhemmarar i norsk landbruk, under dette tilsetjingsstoffet Bovaer. Saka kjem opp i ein situasjon der landbruket er i gang med å følgje opp klimaavtalen med staten. Metanreduserande tiltak har vore omtalte som eitt av fleire moglege verkemiddel. Samtidig har hendingar i Danmark og funn under norske forhold skapt uro og reist spørsmål som det er viktig å ta på alvor. Komiteen merkar seg at meieriaktørar har valt å setje vidare utprøving på pause. Det viser at omsynet til forbrukartillit og mattryggleik veg tungt. Eit fleirtal i komiteen, inkludert KrF, understrekar at vurderingar av enkeltstoff og fôrråvarer må gjerast av ansvarlege fagmyndigheiter og av næringa sjølv. Det er desse som har kompetansen og det formelle ansvaret for å vurdere mattryggleik, dyrehelse og regelverk. Stortinget vedtek lovene og regjeringa forskriftene, mens det er forsking, fag og forvaltning som granskar og tillèt eller forbyr enkeltstoff som kan utgjere ein fare for folk, dyr og miljø. Samtidig meiner fleirtalet at det ikkje skal stillast krav om bruk av metanreduserande fôrråvarer som vilkår for husdyrtilskot i 2027. Usikkerheita som har oppstått, behovet for meir kunnskap og omsynet til tilliten folk har til norsk matproduksjon, tilseier at eit slikt krav ikkje bør innførast. Komiteen fremjar difor ei samla tilråding om at bruk av metanreduserande fôrråvarer ikkje skal vere eit vilkår for å få husdyrtilskot frå 2027. Komiteen vil også understreke at klimaarbeidet i landbruket må vere heilskapleg og forankra i god agronomi. Tiltak som betre grovfôrkvalitet, avl, gjødsling, beitebruk og drenering kan gje varige utsleppsreduksjonar og samtidig styrkje produksjon, dyrevelferd og beredskap. Med dette håper eg at Stortinget vil gje si støtte til tilrådinga frå næringskomiteen.

Først vil eg takke saksordføraren, Tobias Linge, for godt arbeid. Dette er på ein måte ein premieresak for meg. Som fersk stortingsrepresentant kom denne saka veldig rett opp i fanget på meg, og eg vil difor også takke komiteen for samarbeidet. I den grad vi vart einige om noko, så var jo det ekstra kjekt. I denne saka vil eg ta fram kanskje dei viktigaste tinga for KrF. Denne saka er eit første steg i arbeidet med å modernisere og forbetra eit regelverk som i dag vert opplevd som tungt og komplisert og lite tilgjengeleg, særleg då for kommunar og for små og mellomstore verksemder. For KrF er det eit omsyn som veg tyngst i denne saka, og det er forenkling. Offentlege anskaffingar må vere utforma slik at dei gjev best mogleg bruk av fellesskapets midlar, samtidig som dei er praktisk gjennomførbare for dei som skal bruke regelverket, både oppdragsgjevarar og leverandørar. Samtidig må det seiast at forslaget ikkje går langt nok. Lovendringane tek i for liten grad tak i dei forholda som i praksis gjer anskaffingar unødvendig kompliserte, kostnadsdrivande og lite tilgjengelege, særleg for mindre aktørar. Etter fire år med dagens regjering er vi framleis langt unna regjeringa sitt eige mål om å forenkle tilsvarande 11 mrd. kr. Tvert imot er det i same periode innført ei rekkje nye krav om rapportering og dokumentasjon. Dette svekkjer etter KrF sitt syn regjeringa sitt bidrag til at kommunar og næringsliv skal oppleve mindre byråkrati. Eit av dei viktige spørsmåla i denne saka er dette med innslagspunktet. Der ønskjer KrF eit høgare innslagspunkt. 100 000 kr har stått i mange år, uregulert, og Kristeleg Folkeparti sitt syn her er at vi bør løfte det minst til 750 000 kr. Vi har naboland som har vesentleg høgare tersklar, opp i det området, 750 000 kr pluss. Dette er ei viktig sak som vi kanskje ikkje får fleirtal for, men som vi støttar, i lag med FrP og Høgre. Eit nivå på 750 000 kr vil gje ei reell forenkling og styrkje lokale og små leverandørar og gje kommunane eit nødvendig handlingsrom. Dersom det ikkje vert 750 000 kr, vil vi subsidiært støtte 500 000 kr som innslagspunkt. KrF vil også understreke dette med at kompetanse er avgjerande for offentlege anskaffingar. Fleire reglar og plikter gjev ikkje nødvendigvis betre kjøp. Tvert imot er det ein risiko for at kravet om anskaffingsstrategi og -rutinar først og fremst fører til fleire planar og sjekklister, utan at kvaliteten på anskaffingane vert betre. Når det gjeld klima- og miljøomsyn, meiner KrF det er viktig at krava vert utforma på ein måte som er fleksibel og kostnadseffektiv. Erfaringa viser at unødvendig detaljerte og teknologispesifikke krav kan gje høgare kostnader, svakare konkurranse og i nokre tilfelle utfordre beredskapen. Regelverket må gje rom for at marknaden kan finne dei beste løysingane. KrF er også opptekne av at næringslivet tek ansvar for lærlingar, og mange stader overfor eit nytt prosjekt er det naturleg å stille krav. Samtidig meiner vi at regjeringa sitt forslag kanskje er litt for lite praktisk og litt for rigid med å bruke ein prosentandel. Det kan skape unødvendig prosessrisiko og stengje mindre verksemder ute. Difor føreslår KrF at lærlingkravet vert utforma som ei kan-føresegn, utan fast prosentkrav. Til slutt vil eg understreke betydninga av innovasjon. Offentlege anskaffingar er eit kraftfullt verkemiddel til å fremje nye løysingar og styrkje konkurranseevna i norsk næringsliv. KrF meiner det er behov for ein større bruk av fleksible anskaffingsprosedyrar og betre tilrettelegging for innovasjonspartnarskap, slik at også små og mellomstore verksemder får ei reell moglegheit til å delta. KrF støttar lovendringa som eit nødvendig første steg, men dersom målet verkeleg er forenkling, må vi våga å gå lenger, med høgare innslagspunkt, mindre byråkrati og større tillit til kommunar og næringsliv.

Når statsministeren i nyttårstalen sin knapt nemner bedrifter, gründerar eller start ups, forsterkar det inntrykket av at innovasjon og privat verdiskaping ikkje har høg prioritet i regjeringa. Spørsmålet blir då: Korleis kan statsråden meine at regjeringa legg til rette for omstilling i norsk industri, når det verken gjenspeglar seg i budsjettet, eller blir sett høgt på den politiske agendaen?

Statsråden viser til at regjeringa legg til rette for omstilling, men mange aktørar i næringslivet opplever at ein ikkje merkar dette i praksis. Ein heilt avgjerande føresetnad for å lykkast med omstilling av norsk industri er innovasjon. Samtidig peiker investorar, bedrifter og organisasjonar på at uføreseielege og særnorske rammevilkår gjer det vanskelegare å satse i Noreg, og ein åtvarar om at både kapital og kompetanse blir trekt ut. Investinor og Shifter viser til at tilgangen på kapital for oppstartsselskap er halvert sidan 2023, at antal inngåtte avtalar har falle kraftig, og at investorar vurderer tilgangen på kapital som forverra. Spørsmålet blir: Korleis kan statsråden påstå at regjeringa legg til rette for innovasjon i Noreg når aktørar i marknaden, investorar og Innovasjon Noreg seier noko heilt anna?

Takk for spørsmålet. KrF har alltid meint at det å dele med dei fattigaste blant dei fattige kanskje er det viktigaste vi kan gjere, også i politikken. Det er saligare å gje enn å ta imot – det har vi tru på. Dette handlar litt om det, at blant alt vi held på med i kongeriket Noreg, er det å ikkje gløyme omverda veldig viktig. Det får vere svaret på det spørsmålet. Eg tør ikkje gå i djupet på det, og så er det vel ikkje tid til det.

Takk for spørsmålet – eller innspelet, var det vel meint som. Det som skjedde med ferrolegeringar, handlar litt om å vise fram at vi er ein handelspart som ønskjer å kunne stole på eit regelverk. Det var vel det som vart adressert ganske tydeleg. Vi meiner lovverket vart sett i spel med det vedtaket EU gjorde i ferrolegeringssaka.

Takk for spørsmålet. Poenget med det innspelet frå KrF var å setje dette høgst på dagsordenen, slik at EU skulle forstå kor viktig det var for Noreg, òg for Europa, som er ein stor mottakar av ferrolegeringar frå Noreg. KrF sitt poeng med det var å stille det opp og vise kor alvorleg det er, og ei frykt for at det kunne smitte over på andre viktige eksportnæringar i Noreg som leverer mykje til Europa.

Eg trur eg først vil takke for eit godt samarbeid i næringskomiteen, godt leia av representanten Rune Støstad. Som fersk stortingsrepresentant er det godt å kome inn i eit slikt klima. Så til temaet i dag: Verdiskapinga er grunnlaget for velferda vår. Oppgåva til politikarane er å leggje til rette for gode og føreseielege rammer både for å oppretthalde og for å styrkje verdiskapinga i landet vårt. Det er eit stort behov for ei styrking av næringspolitikken. Skattlegginga av norske eigarar og bedrifter har auka betydeleg dei siste åra. Under regjeringa Støre har Noreg fått nye skattar, midlertidige skattar og skattar med tilbakeverkande kraft. Gründerar vel vekk Noreg, og bedriftseigarar med langt over 50 mrd. kr i formue har forlate landet vårt. Det ser ikkje lyst ut om dette fortset i same spor. Vi i KrF vil ta med oss dette inn i skattekommisjonen, som skal starte eit arbeid og forhåpentlegvis kanskje sjå på dette. Eit lyspunkt kan sjølvsagt vere å høyre Jakob Sandes song «Det lyser i stille grender». Med fem ord frå Jakob Sande har eg i grunnen sagt det som har særprega det norske samfunnet gjennom generasjonar – eit samfunn som vert bygd nedanfrå, av bedrifter, bønder, fiskarar og frivillige over heile landet, og som held lys i husa, fabrikken og bygda. I generasjonar har små og store bedrifter vore berebjelkar i samfunnet. Dei bidreg til fellesskap gjennom inntekter, verdiskaping, sysselsetjing og investeringar i lokalsamfunn. Norsk og lokalt eigarskap har vore ein viktig faktor for den utviklinga vi har hatt så langt. Kristeleg Folkeparti ønskjer å ta vare på dette vidare. Vi ønskjer å jobbe med dette. Vi ønskjer å byggje samfunnet på verdiar – å skape verdiar. Vi ønskjer meir satsing på entreprenørskap, innovasjon og vekst i næringslivet, og vi ønskjer betre vilkår for gründerar, som skapar framtidige arbeidsplassar. Det er avgrensa kor lenge norske eigarar kan tappe bedriftene sine for kapital for å finansiere formuesskatt. Det er midlar som trengst til å utvikle bedrifta, sikre arbeidsplassane til folk og halde lys i fabrikkar, grender, byar og lokalsamfunn. For oppstartsbedrifter vert denne skattlegginga ekstra ille. Det medfører at mange små sel aksjar, og då gjerne til utanlandske eigarar, for å betale formuesskatt på verdiar som normalt ikkje er likvide midlar. At formuesskatten for norske eigarar favoriserer utanlandske eigarar, burde eigentleg vere eit sjølvstendig argument for å fjerne den særnorske skattlegginga. Norsk fiskeri- og havbruksnæring har, saman med landbruket, vore viktig for landet vårt gjennom generasjonar. Dette må vi halde høgt og ta godt vare på. Landbruksnæringa er viktig for bl.a. sjølvforsyning og beredskap i heile landet vårt. Sjømatnæringa har stor betyding for lokalsamfunna langs kysten og for velferd og er ein viktig verdiskapar og ei eksportnæring. Sjømatnæringa eksporterer til 150 nasjonar og er den nest største eksportnæringa i landet vårt. Fiskerinæringa fangstar og forvaltar fiskeriressursar i verdsklasse, mat med eit særs lågt CO2-avtrykk. KrF vil fjerne den særnorske CO2-avgifta frå fiskeflåten. Følgjene av den særnorske avgifta kan verte store tap for verdikjeda rundt fiskeflåten og nedlegging av viktige arbeidsplassar i Noreg. I dei urolege og usikre tidene vi lever i, kan følgjene av denne avgifta bidra til å svekkje beredskap, med nedbygging av bunkerslokasjonar og andre viktige funksjonar langs kysten vår. Til slutt: Eg viser til innspela vi har til statsbudsjett og til alternative budsjett. Så ønskjer eg god jul – og kanskje ein kan tenkje litt ekstra på desse fem orda frå Jakob Sande: «Det lyser i stille grender.»

Regjeringa offentleggjorde i sommar at det skal innførast nullfiskeområde i Oslofjorden frå 1. januar 2026. Det inneber at både yrkes- og fritidsfiskarar får fiskeforbod. KrF er einige i at tilstanden i Oslofjorden er alvorleg, men vi merkar oss at regjeringa har budsjettert med ei mangelfull kompensasjonsordning for fiskarar. Det er i utgangspunktet positivt med kompensasjon når situasjonen er som han er, men vi må samtidig erkjenne at fiskarane framleis lever i stor uvisse. Dei veit ikkje kven som vil få erstatning, kor mykje dei kan forvente, eller kva krav som må oppfyllast for å kome inn under ordninga. Det verkar som regjeringa meiner at ordninga med arbeidsløysetrygd skal vareta dei økonomiske behova til fiskarane, slik det er for andre som vert arbeidsledige, men vi må hugse at fiskarane i stor grad er organiserte i enkeltpersonføretak. Dei har ofte lån på fiskarbåt og reiskap, med pant i hus og heim, så ein konkurs for ein fiskar er difor langt meir alvorleg enn det å verte arbeidsledig. Det kan bety å miste hus og heim. Fiskebåtar er spesialiserte og har ein avgrensa verdi når fiskaren vert tvinga til å selje som følgje av fiskeforbodet. Dette gjer situasjonen meir alvorleg, og Kristeleg Folkeparti vil difor understreke at kompensasjonsordninga må vere tydeleg og rettferdig og raskt kome på plass. Vi ser at totalforbod skapar mykje utryggheit og er svært krevjande for dei som vert ramma. Då kan vi ikkje ha ei ordning som er ramma inn slik at ho skapar endå meir utryggheit. KrF vil til slutt melde vår støtte til forslag nr. 8 i saka, frå Raudt, og vi gjer samtidig merksam på at KrF ved ein inkurie ligg inne som medforslagsstillar på forslaga nr. 2 og 3. Vi vil stemme mot dei forslaga.

Det er absolutt behov for å styrkje næringspolitikken i landet vårt. Frå dag éin har Støre-regjeringa, etter vårt syn, svekt det private norske eigarskapet. Skattane for norske eigarar av bedrifter er auka med 30 mrd. kr sidan Støre tok over, og det betyr nesten 200 mill. kr i auka skattar kvar einaste veke. Mangel på stabile rammevilkår er øydeleggjande. Vi har fått nye skattar, vi har fått midlertidige skattar, og vi har til med fått skattar med tilbakeverkande kraft. Gründerar vel å byggje bedriftene sine frå utlandet, og bedriftseigarar med over 50 mrd. kr i formue har forlate landet. Det skadar investeringar, arbeidsplassar og vekst i Noreg. Noreg vert bygd nedanifrå gjennom bedrifter, bønder og frivilligheit over heile landet. I generasjonar har dei små og mellomstore bedriftene vore berebjelkar i samfunnet vårt. Dei bidreg til fellesskapet gjennom inntekter, verdiskaping, sysselsetjing og investeringar i lokalsamfunnet. Mange eigarar av små og mellomstore bedrifter må tappe bedriftene sine for kapital for å kunne betale formuesskatt. Dette er ressursar som i staden kunne ha vore brukte til vidareutvikling av bedrifter, arbeidsplassar og lokalsamfunn. For oppstartsbedrifter er situasjonen ekstra ille, då mange må selje aksjar i eiga verksemd, gjerne til utanlandske eigarar, for å betale den urettferdige formuesskatten. I tillegg favoriserer skatten utanlandske eigarar, som ikkje er omfatta. Skal vi sikre at bedriftene kan utvikle arbeidsplassane vidare, og at bedriftene ikkje flyttar frå Noreg, må formuesskatten på arbeidande kapital fjernast. Noreg har tradisjonelt hatt ein god entreprenørskapskultur. Fleire målingar indikerer beklagelegvis at han er svekt dei siste åra. Vi i KrF vil støtte intensjonen i mange av forslaga frå Venstre. Samtidig er måten dei vert fremja på, litt uheldig – i eit representantforslag der det er kasta inn ei mengd heilt ulike forslag om skatte- og forenklingspolitikk, EØS-oppfølging, risikokapital, forsking og innovasjon, arbeidsliv og kompetanse, offentlege anskaffingar, teknologi, KI og finanspolitiske innretningar. Dette gjev eit dårleg utgangspunkt for ei reell behandling, trass i at fleire av forslaga isolert sett er gode. Vi vil kome tilbake til desse når dei kjem fram ved eit seinare høve, men vi vil stemme imot i denne saka.

Eit lite tilleggsspørsmål: I går kveld – det var nesten det siste eg gjorde før eg la meg – såg eg statsråden stå på «tillitsbygget», for å kalle det det, på Økern. Til dette med å ha tillit til kommunane i den situasjonen vi er i no, eksempelvis når det gjeld det som vart nemnd her om øyremerkte tilskot: Vi brukte i 2024 ca. 38 mrd. kr til øyremerkte tilskot, og på tilskot som er på over 100 000 kr, må ein rapportere tilbake til staten. Den tilliten til kommunane, som er fulle av tillitsvalde i kommunestyra – kan statsråden sjå på det, eller i det minste endre nivået på tilbakemeldingskrav? Eg spør fordi 38 mrd. kr er 385 000 100 000-kronerslappar. Eg ser for meg at det er litt å hente.

Kommune-Noreg står til halsen i oppgåver som må løysast kvar dag og kvar natt heile året. Oppgåvene vert fleire og meir komplekse og krevjande med åra, og forventningane frå innbyggjarane er ofte krevjande nok. Spagaten som kommunane står i, er ikkje god. Det er først og fremst krevjande for dei tilsette, som ønskjer å gi innbyggjarane gode tenester, men det utfordrar òg omdømet til kommunen. Kommunen er dei tilsette, innbyggjarane og samfunnet. Kommunane hamnar meir og meir bakpå i kampen om å få tak i fagfolk. Dette er ei utfordring som ofte vert omtalt som ei framtidssak, men det er det ikkje i kommunane. Når vi i tillegg veit at fleire kommunar enn på mange år er på veg til å kome på, eller allereie har kome på, ROBEK-lista på grunn av driftsubalanse, vert situasjonen meir prekær enn kva eg sjølv kan hugse etter 30 år i eit kommunestyre og åtte år i ei ordførarrolle. Då vert spørsmålet: Opplever statsråden situasjonen i Kommune-Noreg som så prekær at han har det travelt med å forenkle der det kan forenklast no?

Norge er mulighetenes land bygd på rike naturressurser, frihet, menneskeverd og nestekjærlighet, men vi kan gjøre ting bedre på mange områder. Jeg vil nevne tre her. Ett av dem er regjeringens skattepolitikk, som sender dyktige norske eiere ut av landet. Formuesskatten på arbeidende kapital må betales uavhengig av overskudd, og den kveler nyskaping, innovasjon og investeringer i små og store bedrifter over hele landet. KrF ser på småbedrifter, familieeide selskaper og lokale arbeidsplasser som bærere av viktige verdier: fellesskap, samfunnsansvar og samfunnsbygging. Nettopp derfor har vi lenge vært opptatt av rammevilkårene for virksomhetene som gir liv til bygder, tettsteder og lokalsamfunn – og ikke minst av å fjerne formuesskatten på arbeidende kapital. Vi må lykkes med å redusere utenforskap her i landet. Noe av det viktigste vi kan gjøre, er å hjelpe flere av de 700 000 menneskene som står utenfor arbeidslivet. Når antall ungdommer i utenforskap vokser og nå er over 100 000, har vi en jobb å gjøre. Det må vi ta tak i, og vi må få alle med oss. KrF vil ha en uførereform inspirert av Danmark. Uføre med gradert uføretrygd kan få større arbeidsmuligheter ved at arbeidsgivere kan betale en noe lavere lønn, og uføretrygden kan gis som kompensasjon for redusert timelønn. Regjeringen foreslo en pilotordning med dette tiltaket for noen år siden, men det forsvant ut i budsjettforliket med SV. La oss håpe at dette forslaget snart kan bli en realitet, for dette er vinn-vinn for enkeltmennesker og samfunnet. KrF har lenge vært skeptisk til å innføre CO2-avgift for fiskeflåten, bl.a. fordi land rundt oss ikke har en slik avgift. I mange år fikk vi derfor stanset forsøk på å innføre denne avgiften, men 1. juli i år fjernet det rød-grønne flertallet fritaket for CO2-avgiften for fiskefartøy som fisker i fjerne farvann. Beslutningen ble sterkt kritisert, og regjeringen valgte å utsette utestengingen til 1. januar 2026. Hva skjer etter 1. januar? KrF håper at regjeringen skroter tanken om en slik avgift. Vi frykter at organisasjonen Fiskebåt har rett i sin advarsel om redusert konkurransekraft og beredskap langs kysten, ettersom følgene av denne avgiften kan bli nedlegging av bunkersstasjoner, redusert etterspørsel etter servicetjenester fra den maritime industrien langs kysten og økte CO2-utslipp.