President: Ingrid Fiskaa 1. Muntlig spørretime 2. Ordinær spørretime 3. Referat Presidenten [10:00:07]: Representantane Erlend Svardal Bøe og Lars Haltbrekken, som har vore permitterte, har igjen teke sete.

Ingrid Fiskaa 1. Innstilling fra Stortingets presidentskap om fordeling til komiteene av rammeområder med budsjettkapitler og utkast til romertallsvedtak vedrørende forslaget til statsbudsjett for 2026 (Innst. 18 S (2025–2026)) 2. Innstilling fra valgkomiteen om valg av medlemmer og varamedlemmer til Nordisk Råd (Innst. 19 S (2025–2026)) 3. Redegjørelse av justis- og beredskapsministeren om endringene i kriminalitetsbildet (Det vil bli foreslått debatt umiddelbart etter redegjørelsen) 4. Referat Presidenten [10:00:27]: Vyrde medrepresentantar! Den 31. januar 2023 gjekk Jorunn Hageler bort. Jorunn Hageler hadde pågangsmot – ho let seg ikkje stoppa av hindringar utan kamp. Ho blei fødd i 1946 i Sortland i Nordland, som dotter av industriarbeidar Kåre Innvik og Signe Nikolaisen. Sjølv med ei solid utdanning, lærarskule og fleire grunnfag gløymde ho aldri bakgrunnen sin i arbeidarrørsla. Det kom til uttrykk i både lærargjerninga – ho var m.a. fagrettleiar i samlivslære og likestilling i Steinkjer kommune – og det politiske engasjementet hennar. Hageler var feminist. Ho arbeidde for å minska sosiale forskjellar og var særleg oppteken av levekåra til barn og unge, likestilling mellom kjønna og livssituasjonen til skeive. Difor blei det eit naturleg val for Hageler å bli med i Sosialistisk Venstreparti. Ho hadde eit solid politisk verke. Ho var medlem av kommunestyret i Steinkjer frå 1980 til 1997, leiar i Steinkjer SV frå 1988 til 1991 og leier i Nord-Trøndelag SV frå 1991 til 1993. I tillegg til å ta på seg verv arbeidde ho utanomparlamentarisk. Hageler var ein dyktig debattant og skribent og hadde stor arbeidskapasitet. Ho var like mykje aktivist som folkevald. Ho etablerte eit dokketeater for barn og barnefamiliar, og saman med andre SV-arar var ho med på å oppretta Kristoffer Bokkafé, ein kulturell møteplass for venstresida i Steinkjer. I 1993 blei Jorunn Hageler vald inn på Stortinget for SV og fekk plass i familie-, kultur- og administrasjonskomiteen på Stortinget. I 1997 mista SV representasjonen frå Nord-Trøndelag, og Hageler gjekk i ein periode tilbake til jobben som adjunkt ved Egge ungdomsskule. Dette var ei tid då mange flyktningar kom til Noreg, og ho ønskte å engasjera seg i internasjonalt arbeid. Hageler blei «democratization officer» for OSSE i Tuzla i Bosnia-Hercegovina frå 2000 til 2001. Etter dette slo ho seg ned i Steinkjer saman med sambuaren sin. Ho trekte seg tilbake frå politikken og fekk etter kvart store helseproblem. Jorunn Hageler døydde frå oss altfor tidleg, 77 år gamal. Me lyser fred over minnet til Jorunn Hageler. Representantane høyrde ståande på presidentens minnetale. Presidenten [10:04:11]: Følgjande innkalla vararepresentantar tek no sete: For Aust-Agder: Dagfinn Homdal Svanøe For Hordaland: Ulvar Akselsen For Oslo: Marit Vea Frå Arbeidarpartiets stortingsgruppe ligg det føre søknad om permisjon for representanten Sverre Myrli i tida frå og med 21. til og med 23. oktober for å delta på reise i regi av NATOs parlamentariske forsamling til Brasilia og Sao Paulo, Brasil. Etter forslag frå presidenten blei samrøystes vedteke: Søknaden blir handsama straks og innvilga. Vararepresentanten, Marie Østensen, blir innkalla for å møta i permisjonstida. Presidenten [10:04:49]: Marie Østensen er til stades og vil ta sete. Frå Statsministerens kontor har Stortinget motteke følgjande brev, datert 17. oktober 2025: «I dag klokken 11.00 ble det avholdt statsråd på Det kongelige slott under ledelse av Hans Majestet Kongen. Det ble truffet følgende vedtak om endringer i regjeringen mv.: Statsministerens kontor Statssekretær Kjetil Skeide Edvardsen gis avskjed i nåde som statssekretær for statsråd Lene Vågslid i Barne- og familiedepartementet med virkning fra og med 3. november 2025. Utnevning av kommunikasjonssjef Siri Storstein Hytten til statssekretær for statsråd Lene Vågslid i Barne- og familiedepartementet med virkning fra og med 17. oktober 2025 kl. 12.00. Statssekretær Elisabeth Sæther gis avskjed i nåde som statssekretær for statsråd Terje Aasland i Energidepartementet med virkning fra og med 17. oktober 2025 kl. 12.00. Statssekretær Astrid Bergmål gis avskjed i nåde som statssekretær for statsråd Terje Aasland i Energidepartementet med virkning fra og med 20. oktober 2025. Utnevning av leder for samfunnskontakt Marte Haabeth Grindaker og politisk rådgiver Snorre Erichsen Skjevrak til statssekretærer for statsråd Terje Aasland i Energidepartementet med virkning fra og med 17. oktober 2025 kl. 12.00. Statssekretær Bhanuja Rasiah gis avskjed i nåde som statssekretær for statsråd Jan Christian Vestre i Helse- og omsorgsdepartementet med virkning fra og med 17. oktober 2025 kl. 12.00. Statssekretær Maria Varteressian gis avskjed i nåde som statssekretær for statsråd Espen Barth Eide i Utenriksdepartementet med virkning fra og med 20. oktober 2025. Utnevning av statssekretær Astrid Bergmål til statssekretær for statsråd Espen Barth Eide i Utenriksdepartementet med virkning fra og med 20. oktober 2025. Utnevning av statssekretærene Elisabeth Sæther og Bhanuja Rasiah til statssekretærer for statsminister Jonas Gahr Støre med virkning fra og med 17. oktober 2025 kl. 12.00. Konstitusjon av advokat Anette Stegegjerdet Norberg som statssekretær for statsråd Lubna Boby Jaffery i Kultur- og likestillingsdepartementet i perioden fra og med 17. oktober 2025 kl. 12.00 til og med 31. desember 2025.» Presidenten vil tilrå at det refererte brevet blir lagt ved protokollen, og ser det som vedteke. Statsråd Astri Aas-Hansen vil overlevera ein kongeleg proposisjon. Statsråd Astri Aas-Hansen [10:07:33]:På vegne av regjeringen har jeg den ære å overlevere en kongelig proposisjon: endringer i lov om god handelsskikk i dagligvarekjeden (tilsynsmyndighet) Presidenten [10:07:55]: Proposisjonen vil bli handsama etter reglementet. Representanten Mahmoud Farahmand vil setja fram eit representantforslag. Mahmoud Farahmand (H) [10:08:10]: Det er en ære for meg, på vegne av stortingsrepresentantene Anna Molberg, Tone Wilhelmsen Trøen, Henrik Gottfries Kierulf og meg selv, å fremme et representantforslag om økt maksstraff for voldtekt og utvidet unntak fra foreldelsesfrist. Presidenten [10:08:26]: Representanten Anna Molberg vil setja fram eit representantforslag. Anna Molberg (H) [10:08:37]: Jeg vil på vegne av representantene Amalie Gunnufsen, Margret Hagerup, Aleksander Stokkebø og meg selv framsette et representantforslag om å la ansatte med VTA-plass jobbe utover pensjonsalder. Presidenten [10:08:52]: Forslaga vil bli handsama etter reglementet. Presidenten vil opplysa om at det blir votering no innleiingsvis. Sak nr. 4, Referat, vil då bli handsama før sak nr. 3, og presidenten ber representantane om å bli sitjande til voteringa er ferdig. Vidare vil presidenten gjera merksam på at sak nr. 1 på møtekartet ikkje har vore offentleg i dei 48 timane reglementet krev, jf. forretningsordenen § 46. Presidenten vil likevel gjera framlegg om at saka blir teken opp til handsaming. Ingen innvendingar er komne mot det – og presidenten ser det då som vedteke.

Svaret til statsråden meiner eg illustrerer det som er kjernen i denne saka, nemleg at staten, innbyggjarane og bedriftene er heilt avhengige av ei tilnærma monopolløysing som altså er drifta og eigd av eit kommersielt selskap. Når ein er så avhengig av ei løysing som er styrt av eit kommersielt selskap, står me utan gode valmoglegheiter når dei ikkje etterlever krava. Spørsmålet i oppfølginga er då er om me skal starta arbeidet for å finna meir varige løysingar. Det finst faktisk allereie ei statleg identifiseringsløysing, som per i dag ikkje oppfyller det høgaste sikkerheitsnivået, men det viser jo at det er mogleg viss det er vilje til det. Då er mitt spørsmål: Meiner statsråden det er grunnleggjande smart å la eit kommersielt selskap få kontrollera nøkkelen til alle sentrale offentlege tenester? Er det ikkje mykje betre å ha ei statleg løysing som er under nasjonal, demokratisk kontroll?

Ja, eg høyrer at dette vil ta tid, og eg oppfattar at det òg er ganske alvorleg at dei krava som jo finst, og som har vore kjende i lang tid, faktisk ikkje blir etterlevde, og at det kan ta lang tid før det er på plass. Det er eit meir grunnleggjande spørsmål at ein på ein måte legg ansvaret på selskapet og seier at dette har dei ansvar for å ordna opp i. Eg er sjølvsagt einig i at dei har eit ansvar for å etterleva dei krava som er stilte, men kva skjer når dei lar vera å gjera det i fire år? Er ikkje statsråden einig i at regjeringa har ansvaret for å sikra innbyggjarane tilgang til offentlege tenester? Eller meiner ho at det ansvaret til sjuande og sist ligg på dette selskapet?

Eg takkar for svaret. Det er bra at den dominerande identifiseringsløysinga ikkje forsvinn over natta, men det er òg ei alvorleg sak at dette sikkerheitsavviket finst, og at det kan oppstå tvil om identiteten til nokre av brukarane. Ministeren har sjølv tidlegare sagt at ho tek saka på største alvor. Eg tenkjer det må vera alvorleg når Nkom i utgangspunktet seier at BankID no har nokre veker til å lukka dette avviket. Det kan ikkje både vera eit stort problem og ta veldig lang tid å ordna opp. Då lurar eg på: Kor tolmodig har statsråden tenkt å vera med Stø og BankID? Kor lang tid har ho tenkt å gje dei for å lukka dette sikkerheitsavviket?

Spørsmålet mitt går til digitaliseringsministeren. Historia om BankID er historia om ein naiv og kortsiktig digital strategi. Det er eit eksempel på at politikk blir redusert til formaningar og forventningar i staden for styring og handlekraft. Har BankID-historia òg blitt historia om eit selskap som er «too big to fail»? BankID har blitt ein avgjerande del av Noregs digitale infrastruktur. Det er den dominerande løysinga for digital identifisering og er bokstavleg talt nøkkelen til bankkontoane våre, til helsetenestene våre, til skattemeldinga vår og til ei lang rekkje offentlege og private tenester. Nesten alle i Noreg bruker BankID. I fire år har det vore kjent at BankID ikkje fyller krava til det høgaste sikkerheitsnivået som er nødvendig for ein god del tenester. Det problemet har selskapet som eig BankID, Stø, latt vera å ta tak i, men no har dei fått ein kort frist for å løysa det. Kva som eigenleg har skjedd i dialogen mellom Nkom og Stø, er ikkje så lett å få tak på, for her har selskapet, tilsynet og statsråden ulike versjonar. Det som er klart, er at regjeringa til sjuande og sist har ansvaret for at innbyggjarane og bedriftene våre har tilgang til offentlege tenester. Det ansvaret har regjeringa latt vera å ta, men peiker i staden på at selskapet må fiksa problemet. Det er ikkje mogleg innan den fristen som er gjeven. Siste kapittel så langt er at òg ministeren prøver å skyva problemet framfor seg, i plassen for å løysa det. I eit svar på eit spørsmål frå Stortinget forsikrar nemleg digitaliseringsministeren om at det vil ta lang tid før BankID mistar klassifiseringa. Har BankID blitt «too big to fail»?

Både statsråden og fleire representantar i denne debatten om digital suverenitet gjer det veldig lett for seg sjølv ved å framstilla det som eit spørsmål om aleinegang og isolasjon. Det denne saka eigentleg handlar om, er å byggja opp system som me kan stola på, og byggja opp eigen kompetanse på vår grunnleggjande digitale infrastruktur. Det handlar om å gje norske fagmiljø og norske gründerar sjansen til å bidra, noko eg veit at dei er meir enn klare for. Det handlar ikkje om å starta med blanke ark, men det handlar om å byggja vidare på system og kompetanse som me allereie har. Digital suverenitet handlar om å sikra at det offentlege, og då særleg dei mest samfunnskritiske dataa og systema våre, kan fungera òg i krisesituasjonar og upåverka av politisk press utanfrå. Då må me gjera oss mindre avhengige av nokre få dominerande kommersielle tekgigantar. Den avhengigheita er eit problem i seg sjølv, men i tillegg – og alle som ikkje har budd bak ein stein dei siste par åra, har jo fått det med seg – er sjefane og eigarane i nettopp desse selskapa tilhengjarar av ein autoritær president og til og med pådrivarar for eit endå meir autoritært og menneskefiendtleg styresett. Det er jo ikkje ei lita sak me behandlar i salen her i dag. Forslaget frå SV og heldigvis fleire andre parti om ein exitstrategi, om å oppretta ein offentleg skyteneste og om å ha eit program for open kjeldekode m.m. er viktige steg for å starta arbeidet med å gjera oss mindre avhengige og meir robuste. Dessverre vel fleirtalet i Stortinget med regjeringa i spissen å fortsetja å grava seg ned i djup avhengigheit. Regjeringa i Noreg er dessverre verdsleiande i digital naivitet. Der er det prosentmål om mest mogleg digitalisering som verkar å vera styrande. Det me treng, er digital suverenitet. Der er det eit demokratisk nasjonalt handlingsrom i samarbeid med andre nordiske og europeiske land og i samarbeid med eigne fagfolk. Me kunne ha starta det arbeidet i dag med ein sånn snuoperasjon. SV kjem garantert til å fortsetja det arbeidet.

EØS-avtalen er i utgangspunktet ein udemokratisk avtale, der Noreg endar opp med å importera lover og reglar som har dårleg forankring i denne salen, og som neppe hadde blitt noko av viss utgangspunktet var kva som var norske behov og ein demokratisk samtale her i Noreg. Me endar altså med å importera ei rekkje lover og reglar som me mange gonger ikkje hadde kome på å vedta viss utgangspunktet hadde vore det norske demokratiet. Samtidig er det jo eit handlingsrom i EØS-avtalen som i prinsippet både tilhengjarar og motstandarar av avtalen bør vera einige om at me bør utnytta betre enn i dag. Det handlar jo kanskje i første rekkje om å prøva å påverka prosessane på eit tidlegare tidspunkt i EU før det blir fatta vedtak, og det får me heilt sikkert moglegheita til å diskutera i ein annan samanheng. Det pågår jo òg no eit arbeid om korleis òg Stortinget kan involverast i det påverknadsarbeidet på ein meir effektiv måte enn det blir gjort i dag. Dagens sak handlar derimot om å prøva å finna dei handlingsromma som òg er der etter at lovverket er vedteke i EU. Det er etter SV si meining òg viktig, for me må prøva å finna dei moglegheitene som er for å styrkja demokratiet her heime, og òg å finna moglegheiter til å tilpassa lovverket, så langt det lar seg gjera, til norske forhold. Då gjeld det å ikkje gje seg for tidleg eller å la vere å bruka det handlingsrommet som jo faktisk finst. SV er glad for at det er ein samla komité som i dag går inn for å gjera det til ein hovudregel å gjennomføra samanlikningar med korleis andre land, og då særleg dei nordiske, praktiserer EØS-relevant regelverk når dei sakene kjem til Stortinget. Det er bra. Samtidig ønskjer bl.a. SV å gå lenger. Med det tek eg opp dei forslaga som SV er med på.

Å redda sjukehusdrifta i Egersund handlar om folk sin tryggleik i kvardagen og nærleik til viktige helsetenester. Det handlar òg om korleis me byggjer gode samfunn og sikrar god samfunnsøkonomi i plassen for å riva lokalsamfunn frå kvarandre. Og det handlar om høg fagleg kvalitet som det er verdt å verna om. I tillegg handlar det om eit styringssystem som tvingar fram forslag og avgjerder i strid med desse måla – eit styringssystem der sjukehusa blir styrte som kommersielle bedrifter, ikkje som samfunnsberande institusjonar, og der nye bygg, som det er politisk bestemt at skal byggjast, må finansierast ved at helsepersonell må springa fortare og slita seg ut raskare. Det er ein uhaldbar systemtvang. Sjukehuset i Stavanger er påført store kostnader i renter og avdrag til staten, som dei fortvilt prøver å finna løysingar på, og desse såkalla løysingane betyr å svekkja våre felles helsetenester, dei betyr nedbemanning i plassen for å få fleire folk på jobb, og dei betyr nedlegging av gode helsetenester nær folk. Eg deltok sjølv i fakkeltoget i Eigersund for ei veke sidan. Der opplevde eg eit stort engasjement frå ein samla region, inkludert frå dei partia som ikkje har tenkt å redda drifta når me no behandlar saka i dag, nemleg Høgre og Arbeidarpartiet. Eg registrerer at det er lang avstand mellom lokalpartia og ordførarane på den eine sida og det partia gjer på Stortinget. Den avstanden heng saman med eit anna grunnleggjande problem, og det er ansvarsfråskriving. Føretaksstyringa er skreddarsydd for at regjeringa og folkevalde på Stortinget skal sleppa å stå til ansvar, skreddarsydd for å skyva ansvaret for overordna saker nedover til utpeikte styremedlemer som fyrst og fremst har i oppdrag å unngå raude tal i ein snever bedriftsøkonomi. Eg merkar meg at Arbeidarpartiet i innstillinga ikkje vil at Stortinget skal «detaljstyra» helseføretaka. Eg synest det er ganske oppsiktsvekkjande at sjukehusdrifta i ein heil region blir kalla ein detalj. Det er eit uttrykk for den teknokratiske avstanden som helseføretaksstyringa skaper mellom folkevalde og innbyggjarar. Eg lurer på kva Stortinget eigentleg skal ha lov til å meina noko om, viss sjukehus for ein heil region berre er ein detalj. Heldigvis tar fleirtalet i denne saka ansvar og reddar sjukehusdrifta i Egersund.

SV trur ikkje at marknaden aleine kjem til å løysa dei utfordringane me har med å omstille norsk næringsliv og utvikla nye, klimavenlege næringar. Fellesskapet må både styra utviklinga på eit overordna nivå og bidra til ny teknologi gjennom bl.a. risikoavlasting. SV meiner det er behov for ein aktiv næringspolitikk òg knytt til grøne løysingar. Det er behov for store investeringar i teknologi, kompetanse og forsking dersom Noreg skal kutta klimagassutslepp og omstilla seg vekk frå fossil energi. Her kjem Nysnø inn i biletet. Nysnø investerer i klimaløysingar som kan bidra både til nødvendig teknologiutvikling og til utsleppskutt over tid, samtidig som staten tek del i verdiskapinga. Etter SV sitt syn er dette ein fornuftig bruk av fellesskapets pengar, gjeve at det blir ramma inn rett. Nysnø er heller ikkje ei tilskotsordning, men eit statleg investeringsselskap. Pengane blir altså ikkje gjevne vekk, men dei blir investerte, og staten får dermed eigarskap og kan ta del i gevinsten. Investeringar i tidlegfase-selskap inneber alltid risiko, og det tek tid. Avkastninga kjem ofte fyrst etter mange år. Difor meiner me det er misvisande å omtala desse pengane som tapte. Dei verdiane som er i selskapet i dag, er omtrent like store som er pengane som er investerte. Det betyr at investert kapital framleis ligg i investeringane, f.eks. i selskap, teknologi og prosjekt som kan auka i verdi over tid. SV er ueinig i at staten ikkje skal investera i tidlegfase-klimateknologi. Dersom staten berre skal bidra til raske utsleppskutt og ikkje til å utvikla dei løysingane me veit at me treng, risikerer me at me prioriterer løysingar som på kort sikt kuttar utslepp, men som ikkje bidrar til varig omstilling, og som i nokre tilfelle kan gjera omstillinga vanskelegare. SV meiner samtidig at styringa av Nysnø bør forbetrast. Nysnø bør få større krav til dokumentert klimaeffekt og til å dokumentera at investeringa ikkje ville skjedd utan investeringane til Nysnø. Nysnø bør òg vera meir enn ein passiv investor. Mandatet bør stilla krav til at Nysnø bidrar til å spreia læring, og det vil auka systemeffekten. Svaret er ikkje å leggja ned Nysnø, men å forbetra det. Med det tek eg opp forslaget til SV.

Den norske daglegvaremarknaden er i dag prega av ekstrem konsentrasjon av eigarskap og makt, der tre paraplykjeder kontrollerer det aller meste av marknaden, samtidig som dei i aukande grad opererer med eigne merkevarer og har bygd opp kontroll over sentrale delar av verdikjeda. Når desse same aktørane er både kunde, konkurrent og portvakt, blir prisane haldne kunstig høge, utvalet i butikkane blir redusert, og ein stadig mindre del av verdiskapinga tilkjem bøndene og uavhengige matprodusentar. Det er fyrst og fremst denne monopolsituasjonen det er nødvendig å gjera noko med. Særleg er kontrollen dei store kjedene har over grossistleddet, problematisk. Når dei same aktørane eig både butikkane og infrastrukturen som fraktar maten fram til butikkhyllene, blir dei gjevne ei makt som gjer det mogleg å stengja konkurrentar ute, pressa leverandørar på vilkår og halda prisane kunstig høge. Grossistleddet fungerer i praksis som eit lukka system der åtgangen blir styrt av kjedene sjølve. Når marknadsmakta blir for stor, bør myndigheitene setja tydelege rammer for å sikra reell konkurranse. Konkurranselovgjevinga av i dag er i liten grad tilpassa marknadstypar der vertikal integrasjon og sterk kjøparmakt spelar ei avgjerande rolle for konkurransedynamikken. Det er etter SVs meining difor heilt nødvendig å gjennomgå lovverket med sikte på å redusera maktkonsentrasjonen og sikra reell konkurranse. SV meiner at regjeringa bør setja ned eit lovutval som kan vurdera korleis konkurranselova bør moderniserast, kva slags reguleringar som manglar, og korleis myndigheitene i praksis kan få til oppsplitting eller eigarskapsavgrensingar. Fram til meir strukturelle tiltak eventuelt blir gjennomførte, meiner SV at auka openheit om prisar kan vera eit viktig verkemiddel, og at det difor bør bli stilt krav til prisrapportering og etablert ein offentleg prisportal for matvarer i Noreg. Erfaringar frå andre land viser at når prisar blir enklare å samanlikna, aukar konkurransepresset òg i daglegvarebransjen, og både Forbrukarrådet og Konkurransetilsynet har peika på at ein prisportal kan fungera, gjeve riktige rammer. Eg merkar meg at høgresida er sterke motstandarar av å gjera noko med denne monopolsituasjonen som me har i daglegvarebransjen. Det er jo å beklaga, men å merka seg. SV fremjar saman med andre parti i dag ei rekkje forslag som vil vera til det beste for alle andre, og eg tek opp dei forslaga.

Som bl.a. siste talar var inne på, er det nok ikkje absolutt alle representantar og alle parti i denne salen som er einige i at det skal innførast eit lobbyregister. Det er heilt riktig. Dei har ikkje teke ordet i denne debatten for å forsvara sitt syn. Det er òg noko av bakgrunnen for at eit einstemmig presidentskap har ei tilråding med den ordlyden ein har, der òg behovet skal utgreiast. Det er eigentleg ikkje så veldig dumt at ei utgreiing òg inneheld ein del vurderingar av behovet, så eg synest ikkje at det er feil å ha det med. Om Stortinget skal vedta eit lobbyregister eller ikkje, vil jo uansett bli noko me må røysta over på eit seinare tidspunkt, etter at utgreiinga er ferdig. Eg registrerer at enkelte av dei som har teke ordet i denne debatten, ikkje heilt har klart å lesa og forstå innstillinga. Ein framstiller det som at det berre er behovet som skal utgreiast. Det er ikkje riktig. Det som står i innstillinga, er i tillegg at «mulig utforming av et register» skal utgreiast. Det er jo heile poenget. Me skal utgreia korleis eit sånt register kan sjå ut, sånn at me har eit grunnlag for å ta ei avgjerd på eit seinare tidspunkt. Det er òg lurt at me har eit felles register for storting og regjering, og at det ikkje blir to ulike register. Forslaga nr. 3 og 4, som er blant dei lause forslaga som har blitt lagde fram her i dag, legg opp til at det skal vera to ulike register. Det meiner eg er uklokt. Det er òg uklokt å avgrensa registreringa til påverkingsarbeid som berre er knytt til saker som er til behandling. Det er ei unødvendig avgrensing som ligg i dei to forslaga. Sjølve vedtaket om innføring vil nødvendigvis skje seinare. Då vil det forhåpentlegvis òg bli klart kven det er som eventuelt er imot å ha eit sånt register. Me må uansett venta på at det nødvendige forarbeidet er gjort, og at me har fått dei praktiske avklaringane som er nødvendig å få på plass – kven som skal registrerast, i kva slags tilfelle, osv. I dag er eg er einig med Venstre, som seier at me ikkje er i mål, men at me er nærmare enn nokon gong.

Det er gledeleg at det no er eit samla storting som vil ha ei utgreiing av eit lobbyregister. Det er neppe full einigheit om at me faktisk skal ha eit lobbyregister, men ei utgreiing, som presidentskapet no innstiller på, vil gje det nødvendige grunnlaget for å kunna innføra det. SV er ikkje i tvil om at lobbyregister er eit rett tiltak. Ei registrering av lobbyistar vil sjølvsagt ikkje få slutt på at pengesterke aktørar påverkar politiske avgjerder i større grad enn det alle andre har moglegheit til. For det er det eigentlege problemet, slik SV ser det, at dei som har mest makt og pengar frå før, også har størst påverknadskraft på politikken og størst moglegheit til å endra politiske avgjerder til sin fordel. Slik blir maktforskjellar sjølvforsterkande. Lakselobbyen, eigarane av daglegvarekjedene og kraftbransjen utgjer mektige pressgrupper som kan operera mellom val – og få viljen sin gjennom. Dei fleste andre brukar berre stemmesetelen som maktmiddel, kvart fjerde år. Dei som har mest pengar, har mange fleire måtar å nå fram på. Registrering av lobbyistar vil ikkje få slutt på denne maktforskjellen, men det vil kunna kasta lys over korleis det politiske påverkingsarbeidet føregår, og dermed også gje oss eit meir informert ordskifte om denne verksemda. Kanskje vil det også oppmuntra ei gruppe som vanlegvis ikkje blir høyrt, til å kasta seg inn i samfunnskampen og debatten. Eg håper i alle fall det. Eit lobbyregister bør ikkje skapa hindringar for enkeltpersonar som oppsøker folkevalde for å fortelja historia si eller gje sensitiv informasjon. Registrering av lobbyistar bør handla om nettopp lobbyistar, dei som driv aktivt politisk påverkingsarbeid. Nettopp fordi slikt arbeid både er lovleg og legitimt, bør det heller ikkje vera eit problem at arbeidet skjer meir i det opne landskapet, og at fleire veit kva som skjer. Dei som har noko å skjula, vil sannsynlegvis klara å unngå registrering, men dei vil òg risikera endå dårlegare omtale når det likevel blir avslørt kva dei held på med. Før eller seinare vil det koma fram. Eg registrerer at nokon trur at denne utgreiinga er ei slags trenering. Det er det ikkje. Me som faktisk vil ha eit lobbyregister, kan ikkje berre vedta det i dag. Det trengst ei utgreiing fyrst for å finna den beste innretninga blant fleire moglege modellar. Vedtaket Stortinget sannsynlegvis vil gjera seinare i dag, er eit nødvendig steg på vegen.

Det må vera lov til å tenkja seg om både ein og to gonger før ein brukar fjordane våre som avfallsplassar. Det er no over ti år sidan Nussir fekk løyve frå Solberg-regjeringa til å dumpa 30 millionar tonn gruveavfall i Repparfjorden. Repparfjorden er ein nasjonal laksefjord med viktige gytefelt for kysttorsk. Området rundt gruva er viktig for den samiske reindrifta i området. Det er ein grunn til at lova opnar for at utsleppsløyve kan trekkjast tilbake etter ti år. Situasjonen i dag er ikkje den same som for ti år sidan. Naturkrisa har forverra seg, fiskebestandane i nord har blitt reduserte kraftig, og Nussir er blitt selt til eit kanadisk gruveselskap. Det går no føre seg ei sak i rettssystemet om ei liknande sak om løyvet som blei gjeve til Nordic Mining i Førdefjorden. Miljøorganisasjonane vann den saka i tingretten. Det er ikkje usannsynleg at òg løyvet til Nussir er ugyldig. Nussir ASA bekreftar at selskapet i 2025 starta opp aktivitet i området utan nødvendige løyve. Det viser manglande respekt for norsk lov, noko som òg taler for å trekkja tilbake utsleppsløyvet. Det er eit grunnleggande problem når omfattande inngrep og forureinande verksemd får fortsetja på grunnlag av gamle og utdaterte løyve. Slike løyve er ofte utforma etter andre føresetnader enn dei ein står overfor i dag. Både miljøkunnskap, teknologi og vurderingar av naturverdiar har utvikla seg ein heil del sidan den opphavlege godkjenninga blei gjeven. La oss ikkje gjera same feil fleire gonger. Det er på tide å gjera det som er rett. Med det har eg gleda av å ta opp forslaget frå SV, Raudt, MDG og Venstre, om å trekkja tilbake utsleppsløyvet for gruveavfall i Repparfjorden, som blei gjeve til Nussir ASA i 2016.

Min påstand er at regjeringa kan gjera noko meir enn å skyva ansvaret over på styra. Regjeringa kan handla, ein kan gjera noko anna enn å skriva retningslinjer om forventningar – som desse styra då tydelegvis kastar i boset. Regjeringa kunne òg veldig gjerne ha støtta forslaga frå SV om ein leiarlønskommisjon eller lønsfrys for dei aller høgast løna leiarane, forslag som Arbeidarpartiet sjølv var for før dei kom i regjering, og regjeringa kan altså – det gjentek eg – ganske enkelt stemma i tråd med sine eigne og Stortingets reglar og styringssignal på generalforsamlingane utover våren. Likevel høyrest det jo verkeleg ikkje ut som om det er det som kjem til å skje, det høyrest ut som om regjeringa vil fortsetja å gjera ingenting. Då spør eg rett og slett: Trur statsråden at forskjellane kjem til å auka eller minka i denne stortingsperioden, med Arbeidarpartiet i regjering?

Eg høyrer at statsråden vegrar seg for å gjera ord til handling, og skyv ansvaret heilt og fullt over på styra. La meg då ta tak i det argumentet som statsråden no var inne på, nemleg at desse løningane skal vera konkurransedyktige, for det er tydelegvis veldig ulike prinsipp som gjeld for ulike folk i dette samfunnet. For dei som har mest, gjeld nokre prinsipp, og for dei som har minst, gjeld andre. Det raud-grøne fleirtalet, ofte med SV i spissen, har heldigvis i ei rekkje budsjettforhandlingar kjempa for at dei med minst skal få auka kjøpekraft, og det er vel og bra. Samtidig har det ikkje hindra Arbeidarparti-regjeringa i å føreslå ei rekkje usosiale kutt for dei som har lågast inntekt frå før, fordi dei trur at det berre er pisk som fungerer for den gruppa. Dei på toppen, derimot, er visst heilt avhengige av veldig høge lønningar for å klara å stå opp om morgonen og gjera ein jobb. Er statsråden einig i at toppleiarane våre ikkje hadde gjort ein god jobb viss dei ikkje hadde fått såkalla konkurransedyktig løn – altså det mangedobbelte av statsministeren?

Spørsmålet mitt handla jo fyrst og fremst om kva staten vil gjera som eigar, og dermed òg stemmegjeving i selskapene, men la meg prøva på ein annan måte: I eigarskapsmeldinga står det: «Dersom veksten i samlet godtgjørelse, eller i enkelte godtgjørelseselementer, er større for ledende ansatte enn for øvrige ansatte, enten prosentvis eller kronemessig, er staten opptatt av at styret gir en særskilt begrunnelse i selskapets lønnsrapport.» No ser me altså at statlege selskap gjev leiarane løner som ligg langt over andre, både i prosent og i kroner. Lønspakka til DNB-sjef Kjerstin Bråthen nemnte eg. Den auka altså med rundt 10,6 pst. i fjor – heile 1,8 mill. kr. Då er spørsmålet: Har statsråden fått «en særskilt begrunnelse» frå DNB eller andre? Og kva må ei sånn grunngjeving innehalda for at staten skal stemma for ein sånn lønsauke på generalforsamlinga i DNB om to veker?

Det er vår, og det er lønsforhandlingar. Fellesforbundet og Norsk Industri er no til mekling om årets lønstillegg for arbeidsfolk. Håpet er at den komande lønsauken ikkje straks blir nulla ut av at vanlege utgifter er høgare enn før. Den bekymringa har ikkje landets toppleiarar. Eit anna sikkert vårteikn er nemleg rapportane om at leiarløningane fortset å auka mykje meir enn vanlege løner, òg i selskap der staten er ein dominerande eigar. Her er nokre eksempel på det: DNB-sjefen Kjerstin Bråthen hadde i fjor ei samla løn på 18,7 mill. kr. Det er 10,6 pst. meir enn året før. For Yara-sjef Svein Tore Holsether auka løna med nær 7 pst. i fjor, til 17 mill. kr. Holsether er òg president i NHO. Og Equinor-sjef Anders Opedal fekk ein kompensasjon – som det gjerne heiter på leiarspråket – på 23 mill. kr i fjor, og auka dermed løna med éin million. Lista er lengre. Alt dette – sjølv om regjeringa og Stortinget forventar moderasjon, og denne forventninga er uttrykt både i eigarskapsmeldinga og i eigne retningslinjer, men selskapa bryr seg openbert ikkje. Kva signal tenkjer statsråden at desse leiarlønene sender til Fellesforbundet og resten av fagbevegelsen? Bør dei visa moderasjon når toppleiarane ikkje gjer det? Er statsråden einig i at nokon skal tena 17 eller 23 mill. kr, eller vil statsråden for ein gongs skyld gjera noko meir enn å «forventa» moderasjon frå selskapa der staten er ein dominerande eigar – og faktisk stemma for sine eigne retningslinjer og imot dei feite lønsaukane på årets generalforsamlingar?

Denne saka skulle me eigentleg ha sloppe å behandla her i dag. Det enklaste og beste var om Stortinget stod fast på det gode vedtaket frå desember i fjor, der me altså vedtok å utsetja innføring av dei nye grenseverdiane for kadmium i løk med eitt år, noko som ville ha gjeve løkprodusentane tid til å områ seg. Sånn gjekk det dessverre ikkje, for stortingsfleirtalet snudde og ville innføra dette EU-regelverket i år likevel. Det skapte stor usikkerheit, ikkje berre for løkbøndene rundt Mjøsa, som jo risikerer å vera uheldige med kadmiuminnhaldet, men for alle norske matprodusentar. For det signalet Arbeidarpartiet, Høgre, Venstre og MDG då sendte, var at Stortinget utan forvarsel kan koma til å endra rammevilkåra for matprodusentar og dytta risikoen over på bøndene. Det er ikkje haldbart, særleg ikkje i ei tid då me må produsera meir mat på norske ressursar og gjere Noreg meir sjølvforsynt. Regjeringas forslag til kompensasjonsordning var på ingen måte god nok den heller, og eg er glad for at stortingsfleirtalet no ordnar opp og sørgjer for at staten stiller opp med den nødvendige risikoavlastinga. Me har jobba godt i lag for å stilla opp med ein høgare kompensasjonsgrad – og samtidig ramma inn i ordninga sånn at det er den faktiske produsentprisen som skal leggjast til grunn, og at det ikkje er eit maksimaltak per produsent. Så vil eg kommentera eit par ting som er blitt sagt i debatten så langt: Dette er altså ikkje eit spørsmål om det skal tillatast store mengder tungmetall i norsk mat eller ikkje. Me snakkar her om eitt års utsetjing, fordi regjeringa i lang tid har late vera å arbeida for nødvendige tilpassingar som kunne ha løyst denne saka i utgangspunktet. Det er altså ikkje mogleg for løkprodusentane å berre snu seg rundt rett før løken skal setjast i jorda, og motverka det som kan vera tilfeldige og uføreseielege utslag av at grunnen inneheld alunskifer. Så ja, me er veldig for kalking og alt det der, men det er altså ikkje nødvendigvis mogleg å unngå dei litt uføreseielege utslaga som dette kan gje, på så kort varsel. Her er det regjeringa og stortingsfleirtalet som må ta ansvar, og heldigvis har me eit stortingsfleirtal som gjer akkurat det.

På vegner av stortingsrepresentantane Kirsti Bergstø, Audun Hammer Hovda, Lars Haltbrekken, Marthe Hammer, Marian Hussein og meg sjølv har eg gleda av å leggja fram eit representantforslag om å byggja infrastruktur for transport og lagring av CO2 – Kortskip.

Nyleg kom Oxfam med sin årlege rapport. Der slår dei fast at forskjellane fortset å auka. Ulikskapen mellom rike og fattige aukar både i verda og i Noreg, og milliardærane er dessutan overrepresenterte i styrande organ. Framveksten av dei store teknologigigantane fører til ytterlegare konsentrasjon av makt. Demokratiet og den frie offentlegheita er under press, og avmakta i befolkninga aukar. Elitemakt og aukande avmakt blant folk flest kan ikkje, etter SV si meining, møtast med å auka avstanden mellom folk og avgjerder endå meir. SV går imot norsk medlemskap i EU. Den traktatfesta marknadsliberalismen til EU, som òg ligg til grunn for EØS-avtalen, er til hinder for demokratisk politisk styring og fordeling, så vel i Noreg som i Europa. Den geopolitiske situasjonen i Arktis er veldig spent, og som eit lite land i nord er me avhengige av ein internasjonal rettsorden. Når stormakter tek seg til rette og ikkje held seg til folkeretten og statars suverenitet, blir verda farlegare. Er svaret på dette ein norsk medlemskap i EU? Nei, tvert imot. SV har lenge åtvara mot å gjera Noreg avhengig av USA. Truslane frå Trump mot eit alliert land viser kor viktig dette er. Noreg bør heller søkje eit tettare samarbeid med land som deler våre sikkerheitsinteresser. Det handlar om lågspenning i nord, forsvar av suvereniteten vår og eit konsekvent forsvar av folkeretten. Det er med dei nordiske og nord-europeiske nabolanda me finn dette fellesskapet, ikkje i eit EU som spriker i alle retningar, og som blir stadig meir dominert av ytre høgre. Det er forsvar av norsk suverenitet og demokrati som ligg til grunn for behovet for tettare forsvarssamarbeid med våre naboland. Norsk medlemskap i EU vil føra oss i motsett retning og overføra makt frå vår folkevalde forsamling og over til Brussel. EU er heller ikkje noko forbilde viss me tenkjer tryggleik i breiare forstand. EU sin kjærleik til frihandel og marknadsliberalisme, kombinert med høge energiprisar, har ført til avindustrialisering. Det ikkje ein politikk Noreg bør kopiera viss me ønskjer å vera noko anna enn ein råvareleverandør. Noreg bør heller styrkja vår industrielle ryggrad, og då er ein aktiv industripolitikk og kontroll over krafta avgjerande. Dette sikrar me betre utanfor enn innanfor EU. SV stemmer difor imot alle forslaga i saka.

30:16] (ordførar for saka): Denne saka er fremja av Senterpartiet, og her har komiteen jobba konstruktivt og godt og klart å samla oss om ei innstilling der me føreslår å endra forskrift om maksprisar for drosjebilkøyring, slik at øvre grense for påslag for rullestol gjeld i samtlege kommunar i heile landet. Endringa skal evaluerast etter to år for å sikra at drosjetilbodet for rullestolbrukarar ikkje blir svekt. Bakgrunnen for denne endringa er at det i dag er 37 kommunar – i hovudsak større bykommunar – som ikkje er omfatta av forskrift om maksprisar for drosjekøyring. Desse unntaka er grunngjevne i ei forventing om at marknaden i sentrale område regulerer seg sjølv, men me ser at marknaden ikkje fungerer sånn for rullestoltilpassa drosjar, fordi tilbodet er avgrensa, og at konkurranse då ikkje pressar prisane ned. Unntaka fører difor til at rullestolbrukarar i desse kommunane betalar betydeleg meir for drosjeturar enn dei som blir omfatta av forskrifta. Komiteen er oppteken av at rullestolbrukarar over heile landet skal ha eit likeverdig og føreseieleg tilbod når dei bestiller drosje. For mange er ikkje drosjetenester eit val i ein marknad, men eit heilt nødvendig transportmiddel for å delta i arbeid, utdanning og kvardagsliv. Norges Handikapforbund skriv i sitt innspel at dei opplever urimelege ekstrakostnader i nokre kommunar, og at det er viktig med likebehandling over heile landet. SV deler vurderinga til Norges Handikapforbund av at dagens ordning er diskriminerande. Store geografiske prisforskjellar undergrev prinsippet om likeverdige tenester og er i strid med intensjonen bak maksimalprisforskrifta. I eit rettferdig og demokratisk samfunn har alle like moglegheiter og rettar til å leva eit fritt og sjølvstendig liv. Mobilitet er ein føresetnad for deltaking i samfunnet, og tilgang til transport er ein del av grunnleggjande velferd og ein føresetnad for reell likestilling. Ei nasjonal regulering av dette påslaget vil sikra likebehandling og betre føreseielegheit. Likestillings- og diskrimineringsregelverket slår òg fast at urimeleg høg pris for drosjetransport av personar som sit i rullestol, kan utgjera ulovleg forskjellsbehandling. SV meiner at eit nasjonalt påslagstak er forholdsmessig og eit nødvendig verkemiddel for å sikra likebehandling, rettferdige prisar og eit fungerande tilbod i heile landet. Eit nasjonalt regelverk vil gje rullestolbrukarar tryggleik for at dei ikkje blir straffa økonomisk grunna bustad, og samtidig styrkja tilliten til drosjenæringa.

SV går imot å svekkja importvernet for norsk jordbruk, slik Høgre og FrP legg opp til. Det er bra at fleirtalet slår ring om importvernet her i dag. SV vil ha auka norsk matproduksjon på lokale ressursar. Me vil auka sjølvforsyningsgraden, for han er kritisk låg allereie. Eit sterkt importvern er nødvendig for å få til det. SV vil heller styrkja importvernet og fekk gjennomslag for det i den førre stortingsperioden, gjennom å gå frå kronetoll til prosenttoll på potet og enkelte grønsaker – og me vil vidare. Me vil ha prosenttoll òg på fleire matvarer som me har gode føresetnader for å produsera her heime. Det gjev ikkje meining å importera endå meir av sånne matvarer viss målet er å kutta klimautslepp og tryggja norske arbeidsplassar og norsk sjølvforsyning. Eg minner om at norsk næringsmiddelindustri er vår største fastlandsindustri, målt i talet på arbeidsplassar, og han er tett knytt til at matråvarene blir produserte her. Utkonkurrering av norske matvarer vil difor ikkje berre ramma landbruket, men òg industrien som er bygd på skuldrene til landbruket. Påstandane om at auka import vil føra til lågare prisar for forbrukaren, stemmer heller ikkje. Prisane i butikken blir i dag dikterte av dei tre dominerande daglegvarekjedene, og dei tek dei prisane dei trur at fleirtalet av forbrukarane er villige til å betala. Variasjonane i butikkprisar mellom ulike land med identiske produksjonskostnader bekreftar dette. Det er altså ikkje ein tydeleg samanheng mellom den prisen bonden får, og prisen forbrukaren betaler. Skal me sikra lågare matprisar i butikk og meir rettferdige prisar for bonden, er det kjedemakta me må utfordra, og det er SV klar for.

For bønder er garden meir enn ein arbeidsplass. Det er eit livsverk og ein arv til neste generasjon. Samtidig er bøndene ofte dei første som kjenner klimaendringane på kroppen og i lommeboka. Difor vil dei fleste bønder bidra til å redusera klimagassutsleppa. Då må me lytta til deira erfaringar og kunnskap når politikken blir utvikla. Jordbrukspolitikken og miljøpolitikken må spela på lag. Det betyr at me bør prioritera klimatiltak i landbruket som gjev varig klimaeffekt og samtidig styrkjer agronomien og sjølvforsyninga. Då kan me ikkje avgrensa oss til teknologiske løysingar, men me må òg driva jordbruket på ein meir klima- og naturvenleg måte. Det manglar ikkje på kjende og velprøvde løysingar som me kan ta i bruk, som god drenering, kalking, betre grovfôrkvalitet, balansert gjødsling, auka bruk av beite, la vera å dyrka opp myr og auka produksjon og forbruk av frukt og grønt saman med energiomstilling på gardane. Desse tiltaka bidrar til reduserte klimagassutslepp, auka karbonbinding i jorda. betre dyrevelferd og kan bidra til styrkt økonomi for bonden. Samtidig skapar det aktivitet i lokalsamfunn gjennom bruk av lokale entreprenørar. Per i dag har me berre avgrensa kunnskap om både den faktiske klimaeffekten og dei langsiktige konsekvensane av bruk av metanhemmaren Bovaer under norske forhold. Miljødirektoratet si vurdering er at potensialet for utsleppskutt er relativt beskjedent og lågare enn det som ligg til grunn i landbrukets klimaplan. Mykje tyder òg på at dei økonomiske og praktiske konsekvensane av bruk av Bovaer vil vera store for den enkelte bonden og for norsk landbruk som heilskap. Det finst i dag naturlege alternativ til kunstige metanhemmarar. Det er behov for auka og uavhengig kunnskap om både effekt, dyrevelferd og moglege alternativ. Samtidig bør det arbeidast for å sikra at eventuelle andre løysingar kan bli tekne i bruk på ein trygg, tillitskapande og fagleg forsvarleg måte. SV er glad for at ein samla komité no vil avlysa kravet om å bruka metanhemmarar for å få husdyrtilskot. I tillegg føreslår SV at bruk av Bovaer i Noreg blir stansa, samtidig som utforsking av naturlege metanreduserande fôrvarer held fram. Me prioriterer klimatiltak som gjev varig klimaeffekt og samtidig styrkjer agronomien og sjølvforsyninga i arbeidet med å nå klimamåla i landbruket. Me vil røysta subsidiært for forslag nr. 2 i innstillinga. Eg tek opp forslaga frå SV.

SV støttar forslaget om at Forsvaret overtar redningshelikoptertenesta i Tromsø, til erstatning for den private operatøren som har drifta basen sidan 2022. SV støttar òg at det blir kjøpt inn to nye helikopter av den same typen som er på dei andre redningshelikopterbasane på fastlandet. Det er gode argument for at staten og Forsvaret skal overta. Sjølv om det inneber store investeringskostnader å byggja ny base og kjøpa nye helikopter, er det openberre fordelar med å ha eit felles system og like helikopter på alle dei sju basane. Driftskostnadene vil òg vera meir føreseielege enn i eit system med nye anbodsprosessar år om anna. Nord-Noreg treng god beredskap for ulike typar av hendingar, akkurat som resten av landet. Vêr og klima, men òg auka aktivitet til havs, gjer det nødvendig å ha ei robust redningsteneste. At staten og Forvaret eig helikoptera, er òg ein fordel i tilfelle det blir nødvendig med oppdrag høgt i krisespekteret. Samtidig oppstår det òg ein ny situasjon for helikoptertenesta på Svalbard, som det vil vera viktig å vera oppmerksam på. Svalbard og Tromsø har hatt ein felles kontrakt med den private operatøren dei seinare åra, og det vil no vera ein eigen kontrakt for Svalbard, som det òg var før 2022. SV meiner det er gode grunnar til å oppretthalda ei sivil helikopterteneste på Svalbard, og altså ikkje leggja denne under Forsvaret, sånn som på fastlandet. At den felles kontrakten med Tromsø no fell vekk, må samtidig ikkje på nokon måte bety at helikoptertenesta på Svalbard blir svekt. Her forventar me at regjeringa eventuelt kjem tilbake med forslag for å betra helikoptertenesta på Svalbard viss det viser seg å vera behov for det. SV støttar ikkje forslaget om å kjøpa fire nye helikopter i staden for to, sånn som Framstegspartiet føreslår. Det er allereie eit problem i Forsvaret at store investeringar går ut over drifta. Risikoen for at det kan skje òg i dette tilfellet, er absolutt til stades. Då meiner SV at det er betre å ha to helikopter som blir vedlikehaldne, og som fungerer, enn fire helikopter som det manglar personell og økonomi til å drifta.

USA har trua ein alliert i våre arktiske nærområde. Eg vil takka statsministeren for raskt å svara på SV sitt ønske om ein sikkerheitspolitisk debatt her i Stortinget. SV har i ei årrekkje åtvara mot å gjera oss avhengige av stormakta USA. Me meinte me heller burde kjøpa svenske kampfly enn dei amerikanske, og me var imot å etablera amerikanske militærbasar – såkalla omforeinte område. SV har stilt spørsmål ved om me faktisk har nasjonal kontroll på vår eiga etterretning. Denne veka fremja me forslag om ein exitstrategi for å gjera landet mindre sårbart for den kontrollen amerikanske tekselskap har over vår digitale infrastruktur, våre offentlege data og den offentlege samtalen. Med få unntak har heile breidda av det norske Stortinget latterleggjort denne skepsisen, men den siste tida har det snudd. No er det ikkje lenger berre SV som er redd for å gjera seg avhengig av ei stormakt, no er den bekymringa allemannseige. Med Trump ved rattet har interessemotsetningane mellom småmakta Noreg og stormakta USA blitt sett på spissen. Der Noreg er avhengig av ein internasjonal rettsorden, med låg spenning i nordområda, er den sterkastes rett heilt greitt for USA. SV har lenge stilt spørsmål ved USAs sikkerheitsgaranti. Den har blitt sett på som grunnsteinen i NATO og for heile den norske sikkerheits- og forsvarspolitikken. Det viser seg nå at norsk sikkerheitspolitikk er bygd på eit fundament som ikkje eksisterer. Det burde ikkje vera umogleg å føresjå for fleire enn SV at USA fyrst og fremst vil tenkja på seg sjølv. Når erkjenninga kjem såpass seint, hastar det desto meir med å byggja ein ny og meir solid grunnmur for vår sikkerheit. SVs leiar kom nettopp heim frå Grønland. Ho drog til Nuuk for å visa vår støtte til eit hardt prøvd folk. Ho fortel om gripande møte med grønlandske parlamentarikarar. Dei hadde nyleg eit ekstraordinært landsting der alle sat og lurte på om det var siste gong dei skulle møtast i sitt eige parlament. Trump er ein trussel mot sikkerheit, folkerett og suverenitet, men òg i høgaste grad mot demokratiet. Me lever i ei tid der autoritære krefter er på frammarsj mange plassar, til og med i det landet fleirtalet i denne salen i så lang tid har påstått er Noregs nærmaste allierte. Det er nye tider, og skal me trygga den norske befolkninga, er me nøydde til å realitetsorientera oss i det nye geopolitiske landskapet, ikkje køyra på autopilot. At Etterretningstenesta ikkje nemner USA i si oppdaterte trusselvurdering, gjer meg uroleg. For å sitera forskar Julie Wilhelmsen: «Det blir åpenbart at det er et sterkt filter mellom den virkeligheten vi står i, og E-tjenestens beskrivelse av den.» Korleis føregår eigentleg etterretningssamarbeidet med USA no? Det er ikkje berre militært at Noreg har gjort seg avhengig av USA, det gjeld òg på det digitale området. SV har i lang tid teke til orde for lokal datalagring og statleg kontroll over sensitive data. Har regjeringa vurdert konsekvensane for norsk digital sikkerheit dersom det blir ein tilspissa situasjon mellom USA og oss, f.eks. på grunn av Grønland? La meg avslutta med å minna om fjellvettreglane: Det er ingen skam å snu. Eg er glad for at regjeringa har styrkt det nordiske og nordeuropeiske forsvarssamarbeidet, og ofte – men dessverre ikkje alltid – ser til nordeuropeiske partnarar for produksjon og kjøp av nytt forsvarsmateriell, men me må òg ta konsekvensane av at det ikkje er i norsk interesse å oppretthalda dei amerikanske militærbasane. Me må føra ein klok og avbalansert politikk for å hindra at Svalbard blir meir utsett. Auka militarisering er ikkje svaret. Me må byggja og tryggja vår industrielle ryggrad og matproduksjon for å hindra at landet blir ein einsidig råvareleverandør og endå meir avhengig av import utanfrå. Me må byggja og forsvara fellesskapet og demokratiet med langt større innsats enn før. Verkeleg sikkerheit og motstandskraft kjem innanfrå. I ei uroleg tid må svaret vårt vera samfunnsbygging.

Eg vil takka komiteen for eit konstruktivt og godt samarbeid, der me i mange spørsmål no går saman om ei betydeleg forenkling av anskaffingslovverket, som SV stiller seg bak. Det er ei fornuftig forenkling, der kommunane og andre offentlege innkjøparar kan bruka mindre ressursar på særleg dei små innkjøpa. Det er ein god type forenkling. Eg vil òg seia at den generelle debatten, òg knytt til EUs arbeid om såkalla forenkling, gjerne sausar saman heilt ulike spørsmål. Det er viktig for meg og SV å seia at dette forenklingsarbeidet er fornuftig og praktisk innretta. Det ein i realiteten av og til snakkar om når ein snakkar om forenkling, er å ikkje stilla krav til store selskap og å bruka moglegheita til lovregulering og demokratisk styring i mindre grad, og det er ein type såkalla forenkling som er ein heilt annan debatt, og som me får ta ved ei anna anledning. Eg vil òg understreka at eg synest det er positivt at me går saman om å leggja til at det offentlege sjølv òg skal ivareta sikkerheits- og beredskapsomsyn – i føremålsparagrafen av denne loven. Det kan vera viktig i ein del tilfelle. Rundt omkring i landet ser me dessverre litt for mange eksempel på at offentlege innkjøparar ikkje tek omsyn til f.eks. matberedskap i innkjøpa sine. Det vil no bli ein tydelegare beskjed om at det er eit omsyn ein skal ta, og f.eks. gjera innkjøp frå lokale matprodusentar. Så er eg òg på denne talarstolen for å ta opp ei rekkje forslag som SV fremjar saman med andre parti. Det gjeld bl.a. forslag om standardiserte minstekrav for klimagassutslepp for bygg og anlegg. Det gjeld miljøsertifisering. Det gjeld krav til å kjøpa inn norskproduserte økologiske varer. Og det gjeld ikkje minst eit forslag om å regulera det å etterleva humanitærretten tydelegare i denne loven. Det siste skulle eg særleg ønskt at eit fleirtal i denne salen kunne stilt seg bak. Det er altså eit forslag om at me ber regjeringa koma tilbake til Stortinget med eit forslag til korleis etterleving av humanitærretten kan regulerast tydelegare i loven, i tråd med den internasjonale rettsutviklinga. Eg håper at fleire parti kan vera med og støtta det forslaget, altså forslag nr. 13. Med det tek eg opp forslaga SV står bak.

Eg registrerer at det no er fleirtal for å snu og hasteinnføra dette direktivet. Det beklagar eg veldig sterkt overfor dei laukprodusentane som no blir ramma av dette. Eg merkar meg òg at enkelte har justert talepunkta sine og no snakkar om andre matvarer enn lauk – at det er grunngjevinga for å innføra dette – og at dei no har lagt vekk skremselspropagandaen om at det er farleg å eta norsk lauk. Det er viktig at det blir gjenteke her frå denne talarstolen, for er det noko som undergrev tilliten til norsk mat, er det den typen utsegner som me har fått høyra tidlegare. Det som er uklart no, er kva det er som faktisk kjem til å skje. Kva slags hjelp kan laukprodusentane forventa seg? Det er ingen som kan overleva på vurdering av tiltak, og eg vil oppmoda matministeren til å avklara om han kan garantera at laukprodusentane får avhjelpande tiltak.

Rett før jul tok Stortinget ansvar for å redda norsk laukproduksjon og utsetja innføring av eit EU-direktiv som er dårleg tilpassa norske forhold. Tanken med det var nettopp at laukprodusentane og norsk matberedskap og -produksjon trengte i det minste meir tid til å omstilla seg før ein eventuelt innfører dette direktivet. I dag ser me at to av partia, MDG og Høgre, som stod samen med oss før jul, plutseleg har snudd og vil hasta gjennom dette direktivet likevel. Me høyrer at EU blei irritert over utsetjinga som blei meldt inn før jul. Spørsmålet mitt til desse to partia er rett og slett: Er det det som er grunnen til at dei no skal snu og gjera ei skikkeleg kuvending? Er det slik at me skal blunka med ein gong EU ser strengt på oss og skunda oss å gjera slik som EU vil? No er det ikkje sikkert kva som får fleirtal her i dag. Arbeidarpartiet har ikkje sagt kva dei har tenkt å røysta i denne saka. Eg legg til grunn at regjeringa er med og tek ansvar for norsk laukproduksjon og ikkje lèt seg stressa av at EU av og til er misfornøgde med oss. Dette er ei sak som me må behandla med klokskap og med is i magen. Det håper eg stortingsfleirtalet gjer i dag.

Me må produsera for å kunna eksportera, og då helst noko meir enn berre uforedla råvarer. Det har vore mykje snakk om jernlegeringar og annan metallindustri i det siste. Problemet er òg at produksjonen no er utfordra av at Noreg kopierer EU sin dårlege energipolitikk og importerer høge straumprisar, noko som effektivt undergrev det eine prismessige konkurransefortrinnet norsk industri har hatt. Regjeringa vel òg å skusla vekk moglegheita til å produsera langtrekkande presisjonseld i Noreg og vel å støtta sørkoreansk industri i staden. Så spørsmålet mitt er: Kva er regjeringa sin strategi for å styrkja norsk industriproduksjon, sånn at me har noko å eksportera òg i framtida?

Me skal nok få diskutert lauksaka òg etterkvart i denne debatten, men me får starta i ein annan ende. Det er ikkje berre Bodø/Glimt som gjer det skarpt om dagen. 2026 har starta som eit år der norsk filmindustri blir ein internasjonal sensasjon. Men året har òg starta med tydelege teikn på den urolege tida me lever i – ei verd der den såkalla regelstyrte verdsordninga, sånn me har kjend ho på godt og vondt i mange tiår, no går opp i saumane. Som Canada sin statsminister Mark Carney sa i førre veke: Me visste at reglane var delvis falske, at dei var i favør av nokon få, og at dei i stor grad var baserte på amerikansk hegemoni. Kva gjer me no, når det amerikanske hegemoniet bruker toll og bomber om kvarandre som våpen for å kua verda under viljen sin? Jo, då skaper me alternativ. Me må arbeide for å skapa ein handelspolitisk verd som klarer å svara på problema i folks liv: aukande ulikskap, manglande beredskap, miljøkriser, manglande arbeidsmoglegheiter, konflikt, pandemiar, ressursmanglar og landran. Dagens system klarer ikkje det, verken før eller etter Trump. Me må no bruka moglegheita den kaotiske verdssituasjonen gjev oss, for å finna saman i eit betre samarbeid som gagnar dei mange, ikkje dei få. Handel på tvers av landegrenser skulle gje oss tryggleik. Det var langt på veg ein illusjon. Når det byggverket av internasjonale reglar som har styrt verda dei siste tiåra, no er under et sterkt press, er ikkje svaret å vera den siste forsvararen av eit utdatert og urettferdig system. Då er svaret å vera modig og tenkja nytt. Handelsreglane har i altfor lang tid bidrege til å skapa miljøkriser, menneskerettsbrot, industridød og groteske økonomiske forskjellar. Andre og betre handelsreglar er moglege viss me allierer oss med alle dei som kom tapande ut. Noreg er i ein unik posisjon til å knyta saman nord og sør sidan me ikkje er bundne av EU sin felles handelspolitikk. Korleis kan ein ny internasjonal handelspolitikk sjå ut? For det første: Land i både nord og sør må få betre moglegheiter til å støtta og beskytta matproduksjon til eige forbruk og matvarelager. Tida er inne for å leggja eksportsubsidiane som USA og andre stormakter nyttar seg grådig av, på hylla. Me må regulera subsidiane sånn at dei ikkje øydelegg for bønder i det globale sør. For det andre: Lange forsyningskjeder og handel over store avstandar gjev ikkje meining i ei verd der beredskap og miljø må vera overordna omsyn. Pandemien gjorde det tydeleg for alle at me både må ha større eigenproduksjon og må kunna kjøpa det me treng i område nær oss. Me kan rett og slett ikkje stola på at dei internasjonale forsyningskjedene fungerer knirkefritt i kvar einskild situasjon. Internasjonale handelsreglar må òg leggja til rette for lokal produksjon og meir kortreist handel. For det tredje: Dei siste 15 åra har me sett verdas største selskap slå seg opp. Desse få gigantiske teknologiselskapa kontrollerer no både ressursar og infrastruktur verda over. Dei sit på meir makt over kjerneområde i samfunnet vårt enn det røvarbaronane gjorde i si tid, og det merkast. Det merkast i korleis dei skyt pengar inn i det som skal vera demokratiske val verda over for å få meir marknadsmakt og meir ideologisk makt. Det merkast i korleis dei lobbar opp mot internasjonale handelsavtalar og institusjonar. Dei vil ha minst mogleg regulering for å få mest mogleg definisjonsmakt. Når me snakkar om aldersgrense på sosiale media, må me òg tora å snakka om regulering av selskap og marknader som et opp fritida vår, demokratiet vårt og plassen til andre mindre, digitale selskap. Når ein riggar handelssystemet for å hjelpa tekselskapa, skaper me monopol som skader det demokratiske handlingsrommet vårt. Me må læra av feila og den naive tilnærminga mange har hatt til tekgigantane dei siste åra, for no ser me tydeleg kva resultatet blir. Me må setja digital suverenitet og digitalt mangfald i førarsetet på handelsavtalane våre framover. Det er på høg tid å tenkja nytt om innhaldet i handelsreglane. Det vil SV invitera til.

Det er ei spesiell tid me lever i. Sidan sist det blei diskutert sikkerheitspolitikk i denne salen, har presidenten i USA på nytt trua med å ta alliert land og utfordra heile NATO-samarbeidet. Mange pusta letta ut då Trump i Davos snudde og sa at han ikkje skulle ta Grønland med makt, men me veit at Trump fort kan snu igjen. SV støttar det grønlandske folket. Grønland tilhøyrer grønlendarane, og me er glade for at regjeringa har vore tydeleg i forsvaret av kongeriket Danmarks suverenitet. Som eit relativt lite land i eit strategisk nordområde er Noreg avhengig av ein internasjonal rettsorden. Ei verd der stormakter tek seg til rette og behandlar andre nasjonar som sine interessesfærar i staden for å respektera folkeretten og FN-pakta, er ei farleg verd for oss. SV har i lang tid åtvara mot å gjera Noreg avhengig av USA. Me har lenge peikt på behovet for sterkare samarbeid med Norden og europeiske land, som i større grad deler våre interesser. Innkjøp av ytterlegare to tyske ubåtar styrkjer det strategiske samarbeidet med Tyskland. Tysk og norsk industri utviklar saman det kampsystemet som utgjer det sentrale styringssystemet i ubåtane, og integrerer alle sensorar, våpensystem og navigasjon. Leveransen utgjer ein betydeleg del av den samla kontraktsverdien. Dette samarbeidet styrkjer det norsk-tyske samarbeidet og skapar arbeidsplassar i Noreg. Når det gjeld langtrekkande presisjonsild, meiner SV at dei same overordna sikkerheitspolitiske og strategiske vurderingane må gjelda òg her. Produksjon i Noreg, eller i eit land nær oss, vil i tillegg vera god beredskap og god industripolitikk. Å vera avhengige av leveransar frå andre sida av jorda, både i fredstid og ikkje minst i krigstid, gjer oss sårbare. SV meiner at korte forsyningskjeder er eit langt betre alternativ enn det langreiste alternativet, som no ser ut til å bli valt. Det er framleis mogleg å velja eit norsk-europeisk alternativ der norsk industri vil ta ein aktiv del i eit strategisk samarbeid, og der heile produksjonen kan skje i Noreg. Noreg kan og bør bruka dei moglegheitene me har til å styrkja strategisk samarbeid med land me deler interesser med. Investeringar i langtrekkande presisjonsild er eit omfattande og forsvarspolitisk strategisk prosjekt og utgjer langt meir enn eit enkelt våpenkjøp. Ved så store investeringar som det me snakkar om her, bør den sikkerheitspolitiske dimensjonen tilleggjast stor vekt. Me meiner difor at det norsk-europeiske alternativet må vurderast skikkeleg, og at me ikkje må basera oss berre på dei snevre og til dels utdaterte kriteria som er lagde til grunn så langt. Dette er òg ei løysing som fleire nære allierte allereie har valt. SV fremjar difor, saman med Senterpartiet og Kristeleg Folkeparti, forslag om å vurdera det norsk-europeiske alternativet fullt ut i tråd med Nasjonal sikkerhetsstrategi, og koma tilbake til Stortinget på eigna måte. I tider der kommunekassene er skrapa, velferda forvitrar og folk slit med å betale rekningane sine, skal Stortinget ta ansvaret vårt for landets budsjett med tungt alvor. Me er alle einige i denne salen om å styrkja den nasjonale forsvarsevna. Det ikkje det same som at me skal kjøpa alt det forsvarsutstyret som skulle vera ønskjeleg, kosta kva det kosta vil. Det er heller ikkje sånn at me oppnår maksimal forsvarsevne berre med å kjøpa materiell. Den faktiske forsvarsevna består av folk som kan bruka og vedlikehalda materiellet, av fungerande forsyningskjeder, av samvirke med det sivile samfunnet og ikkje minst av folk sin forsvarsvilje. Når SV i dag støttar kjøp av to nye ubåtar og langtrekkande presisjonsild, sjølv om kostnadsrammene har gått vesentleg opp, er det fordi nettopp desse kapasitetane står på toppen av lista over det forsvarssjefen meiner er mest nødvendig. Med det tek eg opp forslaget som SV er ein del av.

Ja, me er framleis stort sett einige om problembeskrivinga, og det er jo ein bra plass å starta, men den aktive industripolitikken oppfattar eg at regjeringa framleis ikkje er klare for å ta opp av skuffen. La oss då snakka om pris, for det er òg ein del av dette. Ein grunn til at europeisk industri no slit veldig, er høge energikostnader. Dessverre fører Noreg per i dag ein energipolitikk som importerer desse problema til Noreg. Vår fastlandsindustri har vore bygd opp på dette eine prismessige konkurransefortrinnet, nemleg låg straumpris. Det klarer ikkje marknaden, iallfall ikkje den europeiske marknaden, å skaffa til norsk industri. Spørsmålet er: Vil statsråden ta nødvendige grep for å sørgja for at fastlandsindustrien som no veldig snart skal reforhandla dei langsiktige straumpriskontraktane, kan få straumprisar dei faktisk kan leva med, så dei kan fortsetja å produsera i Noreg?

Ja, eg oppfattar at statsråden peiker på utfordringar, men ikkje har så mange klare svar når det gjeld løysingar. Tilgang på kraft, ja, marknadstilgang, ja, men det me etterlyser, er ein aktiv industripolitikk for dei oppdraga me skal ha. Eg nemnde Wisting-feltet i stad. Me kan òg snakka om havvind, som SV har pressa på for at skal skje, men oppdraga for Sørlege Nordsjø gjekk jo til utanlandske selskap. Når det gjeld innkjøp til Forsvaret, har òg norsk industri store moglegheiter. Men då må me sørgja for at oppdraga blir utforma med krav til nasjonalt og lokalt innhald, eller i det minste europeisk innhald, sånn at norske industribedrifter har ein fair sjanse til faktisk å få desse oppdraga. Me kan neppe konkurrera med asiatiske bedrifter på pris aleine.

Statsråden peiker, heilt riktig, på ein del store utfordringar som industrien òg i Noreg står overfor, og behovet for omstilling er heilt klart ein del av det. Eg oppfattar òg at statsråden peiker på noko av problemet som rir industrien i Europa. Den feilslåtte energipolitikken har ført til veldig høge energikostnader, som står i vegen for både å ta vare på og omstilla industri. Det er likevel den aktive industripolitikken eg er ute etter. Der oppfatta eg ikkje at eg fekk noko svar. Aktiv industripolitikk oppfattar iallfall SV handlar om å sørgja for at verdiskapinga skjer i norske lokalsamfunn i staden for å senda oppdraget langt vekk. Det gjeld f.eks. utbygginga av Wisting-feltet, som SV er imot. Her planlegg Equinor å senda oppdraget til Asia. Vil statsråden sørgja for at me stiller krav om lokalt og nasjonalt innhald, sånn at oppdraga faktisk kjem norske industriarbeidsplassar til gode?

Eg vil gjerne utfordra næringsministeren på industripolitikk. Noreg har vore ein industrinasjon i meir enn 100 år. Det har ikkje skjedd av seg sjølv, men er resultatet av ein aktiv industripolitikk. Vannkrafta og olja skulle koma fellesskapet til gode og vera grunnlaget for industriproduksjon i norske lokalsamfunn – ikkje bli selde uforedla ut av landet. Dei ti oljeboda tidleg på 70-talet stilte krav om lokalt innhald, teknologioverføring og lokale ringverknader, og sånn skapte me den leverandørindustrien som sysselsette størstedelen av dei som jobbar i olja. Fellesskapet tok gjennom staten ansvar for å sikra verdiskaping og skapa arbeidsplassar. Så blei den aktive industripolitikken lagt i skuffen. Dei siste tiåra har mantraet både i Noreg og i andre vestlege land vore at marknaden, frihandelen og lågast mogleg pris skal bestemma kvar og korleis industriproduksjonen skal skje. Og resultatet ser me jo: EU er i ferd med å bli avindustrialisert, Asia har teke over, og plutseleg oppdagar me at me er sårbare. Både leverandørindustrien og fastlandsindustrien har tøffe tider no. Rosenberg i Stavanger har allereie gjennomført ei stor nedbemanning. Ved Aker i Verdal kan 300 mista jobben, og jernlegeringsindustrien er i ein dobbelt skvis av høge straumprisar og EU-toll. For å sikra og styrkja den norske industrielle ryggrada treng me meir enn frihandel og det å la marknaden rå. Norsk industri kan ikkje alltid tilby den lågaste prisen, men kan gje god kvalitet, låge klimautslepp og vera med på å byggja samfunn og velferd. Spørsmålet mitt er: Vil regjeringa opna skuffen med alle reiskapane i den aktive industripolitikken og sørgja for at Noreg framleis skal vera ein avansert industrinasjon?

Eg skal på vegner av presidentskapet leggja fram ei innstilling, og det gjeld altså endringar i NIM-lova (nye overvakings- og rapporteringsfunksjonar). Presidentskapet fleirtal legg fram eit forslag til endringar i lov av 22. mai 2015 nr. 33 om Noregs institusjon for menneskerettar, kort forklart NIM-lova. Det er Stortinget som gjennom lovgjeving fastset dei sentrale oppgåvene for Stortingets eksterne organ, som NIM altså er eit eksempel på. Forslaget om å leggja til eit nytt ledd i NIM-lova § 3 legg til rette for at Noregs institusjon for menneskerettar, heretter kalla NIM, blir nasjonalt overvakingsorgan etter Europarådets konvensjon om førebygging og kamp mot vald mot kvinner og vald i nære relasjonar Artikkel 10 og Europarådets konvensjon om tiltak mot menneskehandel Artikkel 29 nr. 4. Bakgrunnen for at Stortinget blir invitert til å gjera desse lovendringane no, er at Noreg har slutta seg til desse to nemnde konvensjonane. Det inneber òg eit ansvar for å sørgja for at nokon overvaker at konvensjonane blir etterlevde. Det er einigheit om at det er NIM som skal ha denne oppgåva. Både regjeringa og NIM sjølv meiner det er ein god idé, men regjeringa kan ikkje instruera NIM grunna NIMs uavhengige rolle. Det er det berre Stortinget som kan gjera, altså leggja til nye oppgåver til NIM. Det me tek stilling til i dag, er ikkje om det er ein god idé å vera del av desse to konvensjonane eller om NIM som såleis er ein god idé. Det me skal ta stilling til, er altså om Stortinget kan leggja til rette for at NIM skal kunne gjera dei oppgåvene som det er einigheit om at NIM skal gjera. Når det er sagt, meiner òg eit fleirtal i presidentskapet at etterlevinga av desse konvensjonane er avgjerande for å verna grunnleggjande menneskerettar og for å styrkja rettssikkerheita til utsette grupper. Føremålet med å leggja desse oppgåvene til NIM er å styrkja den nasjonale gjennomføringa av dei to konvensjonane gjennom uavhengig overvaking av etterlevinga til styresmaktene av desse konvensjonsforpliktingane. NIM skal m.a. bidra til at rettane til personar som blir utsette for eller risikerer å bli utsette for vald eller menneskehandel, blir betre vareteke. Når det gjeld Istanbulkonvensjonen Artikkel 10, vil eg presisera at oppgåva avgrensar seg til overvaking. Det inneber at resten av oppgåvene omtala i denne føresegna, fell utanfor mandatet til NIM. Når det gjeld menneskehandelskonvensjonen, avgrensar oppgåva seg til det som kjem fram av Artikkel 29 nr. 4. Dette inneber at NIM skal driva uavhengig overvaking av etterlevinga til styresmaktene av konvensjonane. Avslutningsvis vil eg då for ordens skuld understreka at det ikkje er NIM som skal ha ansvaret for å oppfylla forpliktingane til staten etter konvensjonane. Det er det staten sjølv som har, men NIMs oppgåve er å opptre uavhengig og overvaka om staten oppfyller forpliktingane sine. – Så med dette tilrår eg og fleirtalet i presidentskapet at Stortinget gjer vedtak i samsvar med tilrådinga.

Takk igjen for eit godt spørsmål. Det gjev moglegheit til å slå fast at FrP og SV står langt frå kvarandre i synet på kva det er som bidrar til verdiskaping og gode lokalsamfunn. Dei store oppdrettsselskapa går svært godt – dei fleste oppdrettsselskapa går svært godt. Det er ikkje mangel på pengar som er problemet. Problemet er at oppdrettsnæringa i dag forureinar dei felles ressursane våre og gjev svært lite tilbake til fellesskapet. Det å skattleggja desse selskapa meir er ein av del av måten me kan sørgja for at oppdrettsnæringa kjem fellesskapet til gode på.

Eg takkar for spørsmålet, for det gjev ei moglegheit til å slå fast at SV sjølvsagt meiner det me har meint heile vegen, nemleg at me treng eit slikt utval for å finna eit godt grunnlag for å berekna inntektene til bonden. Det har me meint heile tida, og det er ein del av kampen vår for eit riktig talgrunnlag for framtidige jordbruksforhandlingar. Så har Strifeldt sjølvsagt heilt rett i at me i dag kjem til å røysta motsett av det me meiner. Det står i innstillinga og er ein del av budsjettforliket. Så får me nye moglegheiter på nyåret, som eg ser fram til å utnytta, i lag med bl.a. representanten Strifeldt.

Det er dessverre ikkje whisky-stemma eg snakkar med i dag. Noreg må styrkja den industrielle ryggrada si og gjera industrien, som i mange tilfelle allereie er verdas grønaste, utsleppsfri. Noreg må unngå å kopiera EUs feil, der særleg dei høge energikostnadene har ført til avindustrialisering. Det ville gjera oss svært sårbare i ei tid med auka geopolitiske spenningar. Industripolitikken må sørgja for å ta vare på den industrien me har, og samtidig investera i grøne løysingar som vil sikra konkurransekrafta for framtida. Då er det mykje å ta fatt i. For det fyrste må industrien sikrast låge kraftprisar. For det andre må me få fart på den grøne omstillinga av norsk næringsliv og industri. Då må me bruka heile verkemiddelapparatet. Her må staten gjennom direkte og indirekte eigarskap, og som ein tilretteleggjar for aktivitet i det norske samfunnet, vera med på å gjennomføra dei tiltaka som trengst. SVs alternative statsbudsjett føreslår å styrkja heile verdikjeda for utsleppsfri industri i Noreg. Det finst i dag nokre få, relativt få, punktutslepp rundt om i landet som har store utslepp. Samtidig går det tapt store mengder energi i form av spillvarme. Dersom staten bidrar til koordinering og investering i infrastruktur, kan omstillinga av norsk industri skje på ein måte som er til beste for både samfunnet og naturen. Arbeidet med å utvikla ei verdikjede for CO2-handtering må ikkje stoppa opp før heile prosess- og avfallsindustrien i Noreg har moglegheit til å bli utsleppsfri. SV føreslår å setja fart på arbeidet med å utvikla industriklyngjer i ulike delar av landet, der CO2 frå dei største utsleppspunkta i Noreg kan fangast, transporterast og lagrast på norsk sokkel. Fiskeri, og særleg kystfiske, er ei norsk hjørnesteinsnæring. Her trengst det langt meir innsats for å sikra sysselsetjing og verdiskaping. Utgangspunktet for forvalting av ressursane i havet er enkelt: Havet er eigedomen til fellesskapet, og nærleik til ressursane i havet gjev rett til å hausta av det. Allemannseiget av havet er likevel stadig under press. Retten til å fiska blir samla på stadig færre hender. Ein felles ressurs og rett har blitt til ei handelsvare. Samtidig er havbruk framleis langt unna å vera berekraftig. Langs kysten er det mange som opplever at gode fiskeområde er svekte etter inntoget til havbruket. SV er kritisk til den førande politikken for oppdrettsnæringa. Forureining frå oppdrettsanlegg truar fjordane, og rømt laks og lakselus truar villaksstammane. Heller enn dagens system for oppdrettsløyve, der den som kan betala mest, får nye løyve, må me få eit system der løyve blir gjeve til anlegg som kan dokumentera at dei er forureiningsfrie, der dyrevelferda er god, og der avfall blir behandla som ein ressurs. SV vil ta havet tilbake, og me vil ta jorda i bruk. Jordbruk og skogbruk skal skaffa oss mat og råvarer til industri og er grunnlag for sysselsetjing og verdiskaping i lokalsamfunn over heile landet, men det trengst langt meir innsats for at det skal skje. Då må all matjord i heile landet haldast i hevd og dyrkast. I ein usikker klima- og verdssituasjon treng me langt høgare sjølvforsyning i både mat- og fôrproduksjon. Me må vekk frå den rådande tanken om at verdsmarknaden kan levera alle varer i tide. Difor trengst det eit landbruk over heile landet, der maten blir produsert på norske arealressursar. Det er bra for miljø, solidaritet og beredskap. Skal me kunna auka matproduksjonen, må bonden ha ei løn å leva av. Samtidig må òg bønder ha velferdsordningar. SV vil at bønder skal ha like moglegheiter som andre til å ta ut fødsels- og foreldrepermisjon. I dag har ikkje 88 pst. av bøndene det – dei som har anna arbeid ved sida av gardsdrifta. På grunn av krav til samordning får dei redusert tilskotet til avløysar mot foreldrepengar og andre ytingar frå Nav. Det gjer at mange bønder må stella dyr og ta tunge tak i fjøset lenge før kroppen er klar for det. SV vil difor fjerna samordningskravet for fødselspengar og for dei fyrste 16 dagane. Det vil bidra til både likestilling og rekruttering i jordbruket.

Venstre vil i sitt alternative statsbudsjett ta 5,3 mrd. kr frå folk som er sjuke. Venstre vil altså svekkja sjukelønsordninga, og argumenterer med at det vil få folk raskare tilbake i jobb. Me snakkar altså om folk som er erklært sjuke av ein lege. Me kunne jo sett for oss at me heller kunne ha gjort arbeidslivet betre, sånn at òg dei som ikkje kan yta 110 pst., kan få ei moglegheit til å arbeida så mykje som dei klarer. I staden vel altså Venstre å mistenkjeleggjera folk som er sjukmelde, og ta frå dei inntekt. SV veit at sjuke folk ikkje blir friske av å bli fattige. Kan ikkje Venstre berre slutta å stempla folk som late og giddelause?

Høgre liker å framstilla seg sjølv som er eit parti som står for tryggleik. Nok og trygg mat er tydelegvis ikkje ein del av Høgres definisjon av tryggleik, for dei kuttar nesten 2 mrd. kr til landbruket i sitt alternative statsbudsjett. Det vil gå hardt ut over sjølvforsyninga av mat, som SV meiner er kritisk låg, og det vil gje endå dårlegare inntekter til dei som produserer maten. Meiner Høgre at me har for stor matproduksjon i Noreg, og at norske bønder tener for mykje?

Oslofjorden er i krise. Det er dessverre den brutale sanninga. Fjorden slit med massiv forureining, spesielt frå nitrogenutslepp, og fiskebestandane har stupt. Ressursane og naturmangfaldet me har teke for gjeve, er i ferd med å forsvinna. Dette er ikkje ei utvikling som kom av seg sjølv, og ho vil heller ikkje snu av seg sjølv. Difor var det eit viktig gjennomslag for SV at me fekk på plass konkrete tiltak for å redda livet i Oslofjorden, for det hastar. Me kan ikkje stå og sjå på at ein av Noregs viktigaste fjordar langsamt døyr. La det vera heilt klart: Norske kommunar kan ikkje sitja igjen med ansvaret for å redda Oslofjorden åleine. Skal me få fjorden frisk igjen, må staten ta ein langt større del av ansvaret både fagleg og økonomisk. Det er difor me – saman med Raudt og MDG – fremjar forslag om å greia ut ei finansieringsløysing for reinsing av nitrogen frå avløpsanlegga rundt fjorden. Dette er eit heilt avgjerande steg for å få kontroll på utsleppa som i dag kveler Oslofjorden. SV har òg vore tydeleg på dette: Når staten innfører fiskeforbod i delar av fjorden, innfører staten i realiteten eit yrkesforbod for fiskarar. Når staten tek frå folk moglegheita til å jobba, har òg staten eit ansvar for at dei ikkje står igjen utan inntekt. Difor har me heile tida jobba for ei ordning som sikrar fiskarane i Oslofjorden når fiskeforbodet trer i kraft. Me fremjar i dag forslag om at regjeringa skal koma tilbake med ei støtteordning som faktisk sørgjer for omstilling, ikkje berre gode intensjonar. Når fiskarar mistar inntekta si fordi staten innfører nullfiskesoner, er det rett og rimeleg å oppretta kompensasjonsordning basert på det faktiske inntektsbortfallet. Det handlar om rettferd, om familiar som mistar livsgrunnlaget sitt, om kystkultur og om arbeidsplassar. Me kan ikkje redda Oslofjorden ved å dytta ansvaret nedover. Me kan ikkje redda naturen ved å skyva rekninga over på vanlege folk. Me kan ikkje be fiskarar leggja vekk yrket sitt utan at dei får ein trygg veg vidare. SV står for to ting samtidig: kraftfulle tiltak for å redda fjorden og eit tydeleg ansvar for menneske som blir ramma. Det er slik me byggjer tillit, det er slik me byggjer berekraft, og det er slik me reddar Oslofjorden på ein rettferdig måte. Eg skal leggja til at me går ut av forslag nr. 1 – både SV, Raudt og MDG – etter den budsjettavtalen som kom på plass denne veka. SV støttar derimot forslag nr. 8, frå Raudt, og eg tek opp dei andre forslaga SV er med på.

Eg merkar meg at Arbeidarpartiet og regjeringa er opptekne av forsvarleg saksbehandling. Det er i utgangspunktet noko fleire sjølvsagt kan ønskja seg – at me sørgjer for at eit forslag blir levert i god tid og er tilstrekkeleg greidd ut, vurdert og belyst frå alle moglege sider. Det er likevel litt rart at det argumentet kjem kort tid etter at regjeringa valde å snu på hælen og endra heile det etiske rammeverket for oljefondet gjennom lause forslag i Stortinget. Det er òg ein annan måte å vurdera forsvarlegheit på, og det er forsvarlegheit overfor produsentane og overfor norsk matproduksjon og beredskap, for det er det denne saka handlar om. Er det mogleg å utsetja saka? Ja, sjølvsagt er det det. Det er både mogleg og nødvendig å utsetja denne saka i eit år, slik me no føreslår, for at produsentane og landet skal ha tid til å tilpassa seg og omstilla seg. Viss statsråden meiner at me her i landet allereie har hatt god tid til å omstilla oss og tilpassa oss, er det overraskande at regjeringa ikkje har brukt den tida til i det minste å finna ei god kompensasjonsordning for løkprodusentane, som no står i fare for å mista heile næringsgrunnlaget sitt. Eg merkar meg òg at det blir stilt spørsmål ved om det er tilrådeleg i det heile å eta norsk løk, eller om det kanskje kan vera helseskadeleg å eta løk produsert i Noreg. Det er ikkje noko faktagrunnlag per i dag som tilseier at det på nokon måte er skadeleg å eta norsk løk. Det må òg seiast klart og tydeleg frå denne talarstolen. Forskinga så langt tilseier tvert imot at desse grenseverdiane og denne forordninga er dårleg tilpassa norske forhold og norsk matinntak, bl.a. fordi me et mindre løk her enn i søreuropeiske land. Dette er eit generelt regelverk som er dårleg tilpassa dei faktiske norske forholda. Eg et norsk løk med glede og kjem til å fortsetja med det.

Regjeringa har i lang tid vegra seg for å regulera tekgigantane gjennom norsk lovgjeving og utvikling av alternativ til den digitale infrastrukturen som internasjonale storselskap eig og kontrollerer. Regjeringa har i staden vist til at all sånn politikk skal utviklast i EU. No tek altså EU eit steg tilbake og gjev etter for press frå Trump og dei amerikanske tekgigantane, og tanken om digital suverenitet står svakare. Ser regjeringa no behovet for òg å føra ein nasjonal politikk for trygg digital infrastruktur?

Industrien vår står i ein dramatisk situasjon. Det akutte problemet er EUs tollmur mot jernlegeringsindustrien vår. Me har heller ingen garanti mot at liknande tiltak blir innførte mot andre delar av vår kraftkrevjande industri. Det større bildet er trusselen frå høge importerte EU-prisar på straum, noko som vil undergrava Noreg som avansert industrinasjon viss ikkje problemet blir løyst innan få år. EU klarer ikkje å løysa sine eigne djupe problem med avindustrialisering, ei avindustrialisering som har skjedd på grunn av ei blind tru på frihandelslogikken og marknadsliberalismen, med høge energikostnader og utflytting av industri som resultat. I staden for å løysa problema sine vel altså EU å skyva dei over på Noreg og Island. EU prøver no å verna delar av industrien sin ved å straffa den grønaste, mest moderne industrien i verda, med dei absolutt lågaste klimautsleppa. Den meir forureinande industrien, i Slovakia, Polen og Frankrike, skal få fordelar gjennom å stengja ute delar av importen frå den meir miljøvenlege norske industrien. Det har no òg blitt klart at EØS-avtalen ikkje held det tilhengjarane av EØS heile tida har påstått: at EØS sikrar oss full tilgang til den indre marknaden. Tilliten til EØS er då òg i fritt fall på den siste meiningsmålinga. I denne situasjonen vel utanriksministeren å halda ein tale som lovpriser EU og EØS. Det er nesten ikkje til å tru. Likevel: Eg er ikkje fyrst og fremst oppteken av å få høyra meir kritiske ord om den feilslåtte politikken EU påfører oss. Det me treng no, er ei regjering som viser handlekraft. Blikket bør i større grad rettast mot norske arbeidsplassar og norske lokalsamfunn, heller enn mot Brussel. Regjeringa bør kasta kreftene inn på å verna om den faktisk eksisterande grøne industrien vår. I staden håpar dei på at bukking og skraping på magisk vis skal få problema til å gå over. Er aversjonen mot å føra ein eigen nasjonal politikk så sterk? SV meiner det er på høg tid å handla. For det fyrste vil me sikra industrien straum til norske låge prisar og ikkje importerte EU-prisar. Me må ta vare på det konkurransefortrinnet industrien vår har hatt i over 100 år. Industrien må no få fornya langsiktige straumkontraktar til ein pris dei kan leva med. For det andre vil me styrkja støtta til framleis grøn omstilling og utsleppskutt. Innsatsen må aukast, ikkje trappast ned, som regjeringa føreslår. SV vil ha ein grøn redningspakke for industrien. På lengre sikt er det òg fornuftig å vri delar av eksporten til verda utanfor EU. Det vil tryggja industrieksporten i ei verd som i aukande grad er større enn EU, framfor einsidig å binda oss til masta på eit skip som strever med å halda seg flytande. Det Noreg og industrien vår treng, er ikkje illusjonar om eit EU som nok aldri var så lysande som tilhengjarane skal ha det til, og som definitivt ikkje går i rett retning. Me ser tydeleg at ytre høgre styrkjer seg i sentrale EU-land – enno eit symptom på at den blinde marknadsliberalismen avindustrialiserer, aukar forskjellar og tek frå folk framtidstru. Utanriksministeren brukte mykje tid på å snakka om sikkerheit i talen sin. SV er einig i at sikkerheit er meir enn militært forsvar. Nettopp difor var det oppsiktsvekkjande og skuffande at utanriksministeren ikkje nemnde digital sikkerheit eller digitalisering med eit einaste ord, særleg sidan linja frå regjeringa lenge har vore at Noreg ikkje bør ha ein eigen norsk strategi og politikk for å verna oss mot dei internasjonale tekgigantane og sørgja for ein sikker infrastruktur. Heile tida har dei vist til at det er EU som skal ordna opp. Det me ser no, er eit EU som gjev etter for presset frå Trump og dei amerikanske tekselskapa og svekkjer reguleringar på personvern og overvaking. I staden for å styrkja den digitale suvereniteten tar EU eit steg tilbake og gjer seg sjølv og oss meir sårbare for makta til storselskapa. Då er det på tide å ta meir ansvar sjølve, òg på det digitale området.

Det beste som kan seiast om dei nye forslaga til Arbeidarpartiet, som er fremja i dag, er at dei er avklarande. Arbeidarpartiet – med allierte – vil altså ha mindre etikk og endå svakare etterleving av folkeretten, som jo er ei kjerneinteresse for norsk sikkerheit. Arbeidarpartiet vil ha meir vekt på avkastning. Det er den kortsiktige økonomiske interessa som her talar sitt tydelege språk, ikkje den langsiktige interessa vår i ei verd med respekterte internasjonale spelereglar. Finansministeren og regjeringa seier dei ikkje vil ha politisering av oljefondet. La meg dvela litt ved den påstanden. Det er altså politisk ikkje å villa støtta opp under grove folkerettsbrot, men det er ikkje politisk å argumentera sikkerheitspolitisk for økonomiske investeringar, som utan tvil eigentleg handlar om frykt for reaksjonane til Trump. Det er altså ikkje politisk å bidra til massemord, okkupasjon, krigsforbrytingar og folkemord. Det er altså ikkje politisk å be Etikkrådet om ikkje å gjera jobben sin, på ubestemt tid. Dette er ikkje truverdig. Me hugsar bakgrunnen for at denne saka kom opp i sommar. Det var grelle eksempel på at oljefondet investerer i våpenselskap som leverer våpen til Israels krigsmaskineri. Oljefondet er framleis investert i fleire av desse våpenselskapa. Seinast i går såg me nye saker om investeringar i selskap som leverer overvakingsteknologi til Israels skrekkfilmaktige overvaking av og kontroll over palestinarane på Vestbreidda, og teknologi som styrer våpena som er retta mot sivile palestinarar. Teknologiselskapa brukar Vestbreidda og Gaza som laboratorium for det andre autoritære regime garantert vil ta i bruk etter kvart. No vil altså Arbeidarpartiet – med sine nye alliansepartnarar – fortsetja å bidra til at denne dystopien skal bli verkelegheit fleire plassar i verda. Eg takkar finansministeren for den avklaringa.

SV har store ambisjonar for korleis me skal byggja landet, og det trengst. Næringspolitikken her til lands har altfor lenge handla om at folkevalde trekkjer seg tilbake og lar pengesterke aktørar leggja premissane. Altfor lenge har internasjonale maktforhold og overnasjonale avtalar lagt føringar for kva me skal leva av, kven som skal få inntektene, og kor folk skal bu. Altfor lenge har me gjort oss sårbare og avhengige. Slik kan me ikkje ha det lenger. I staden må me venda blikket til lokalkunnskapen og det lokale ressursgrunnlaget. I staden for kvartalsrekneskapen må det lange tidsperspektivet vera førande. SV har som mål at Noreg framleis skal vera ein avansert industrinasjon. Det er langt frå sjølvsagt, for i dag risikerer me å bli ein rein råvareleverandør til Europa. Skal me unngå det, må me for det første ta vare på den eksisterande, landbaserte industrien vår. Å sikra industrien tilgang til rimeleg kraft er nøkkelen for å få det til. Me har ikkje råd til å skusla vekk det eine prismessige konkurransefortrinnet me har hatt, nemleg låge og stabile straumprisar. For det andre må me skapa ein gradvis og planmessig overgang for leverandørindustrien – frå å vera avhengig av olje og gass til nye, grøne oppdrag. Særleg i mitt kjære oljefylke, Rogaland, treng me fleire bein å stå på. Me kan ikkje venta på at marknaden tvingar oss til omstilling gjennom eit brått fall i oljeinntekter. SV har ein betre plan. Det er å gradvis fasa folk, kapital og teknologi inn i fornybare næringar. Noreg må produsera meir mat på norske, lokale ressursar. Sjølvforsyninga og bondeinntekta må opp, importen må ned. Heile verdikjedene, frå bonde til middagsbord, må hengja saman og gje inntekter og arbeid. Me må bli mindre avhengige av internasjonale forsyningskjeder, både for å redusera klimautslepp og spara natur og også for å styrkja beredskapen. SV vil stoppa ranet av lokalsamfunna langs kysten. Fiskekvotane skal gå til lokale fiskarar, og fisken skal leverast til industri som gjev lokale arbeidsplassar. Eit variert næringsliv over heile landet vil gje grunnlag for busetjing og eit godt liv. Me treng eit næringsliv som ikkje utarmar naturen, men som tek i bruk ressursane der dei finst. Eit slikt næringsliv styrkjer beredskapen i møte med ei uroleg verd og usikre tider.

Eg har mista teljinga på kor mange gonger regjeringa har kalla inn daglegvarekjedene til møte for å be dei om å vera så greie å gje frå seg litt av den enorme makta dei har over matprisane og korleis maten blir frakta og selt til butikkar over heile landet. Fint lite har skjedd, bortsett frå at matprisane fortset å auka og bøndene blir endå meir låste i avhengigheit til kjedene. Regjeringa har dessutan nettopp lagt vekk forslaget om å forby usakleg prisdiskriminering, eit tiltak som kunne ha gjeve små aktørar ein meir rettferdig sjanse i daglegvaremarknaden. SV meiner det er på høg tid å avgrensa makta til dei tre dominerande selskapa, ei makt som i aukande grad går ut over både forbrukarar og produsentar. Er statsråden einig i at det ikkje er nok å snakka med daglegvarekjedene, men at det òg trengst handfast handling og politisk styring?

Noreg har i dag eit kraftsystem som premierer dei med størst kjøpekraft, eit system der dei med mest betalingsevne i praksis har størst tilgang på den fornybare krafta vår. For det fyrste har me eit prissystem der marknad og børs set straumprisen, noko som har gjeve oss langt høgare og meir ustabile straumprisar enn dei rimelege prisane me historisk har vore vande med, og som har vore grunnlaget for Noreg som industrinasjon. For det andre har me eit fyrstemann til mølla-prinsipp for tildeling av kraft, i staden for eit system der miljø og samfunnsnytte blir lagde vekt på. Resultatet er at oljeselskapa og internasjonale teknologigigantar i praksis har fyrsteretten til norsk kraft. Vil MDG vera med SV på å erstatta denne marknadsstyringa med meir demokratisk styring av krafta vår?