Det er ikkje alle i Noreg som bur på vestkanten. Ein god del bur på Vestlandet. Dei slit òg med høge levekostnader. Eitt av regjeringa sine svar har vore at ein skulle gjera flyprisane dyrare og tilbodet dårlegare. Korleis ser finansministeren at dette bidreg til å avhjelpa høge levekostnader for befolkninga?

Realiteten i saka er at då Senterpartiet ynskte å kutta avgiftene for å hjelpa folk og næringsliv, sa Arbeidarpartiet nei, de må heller stemma for forslaget om at me skal koma tilbake i revidert budsjett med tiltak som kan avhjelpa situasjonen. Ja, hadde me høyrt på det rådet, hadde næringsliv og folk trekt lappen: Beklagar ingen gevinst, for det går ikkje an å koma med ei regelstyrt ordning og seia at ho vert finansiert. Her var det ein konkret beskjed til Senterpartiet om å stemma for at ein skulle koma med tiltak i revidert budsjett. Og som me har høyrt no, det kom inkje tiltak. Eg vil gje finansministeren ein sjanse til å svara på: Kva konkrete tiltak er det som har kome i revidert budsjett for å avhjelpa situasjonen med høge levekostnader for befolkninga?

Det er Senterpartiets erfaring både frå innsida og frå utsida at når det gjeld spørsmål om EU, er Arbeidarpartiet meir katolsk enn paven. Det er ikkje sånn, som utanriksministeren framstiller det, at loven er ein syltynn strek som det finst rett og galt på. Det går an å utfordra handlingsrommet. Eg har sjølv sete i møte med ESA, som har vore frustrerte over at byråkratar, byråkrati og departement veldig ofte skuldar på ESA, når det eigentleg er dei sjølv som ikkje vil. Det er smått absurd at ved Hønefoss kan me no setja punktum for ei historie som går tilbake til 1873, fordi det er EU-reglar som står i vegen. Industrien flyttar til Sverige, for der er det openbert lov. Så mitt spørsmål er: Er det meir EU i Noreg enn det er i Sverige?

Eg meiner at dette har vore ein god og viktig debatt. Eg er eigentleg vorten litt deprimert av debatten, for dei signala klimaministeren kjem med når det gjeld Norske Skog og anlegget til Viken på Hønefoss, er ganske nedslåande. Eg vert bekymra når klimaministeren har med seg eit sitat for å bekrefta at statsministeren ikkje har lova noko. Det lover dårleg når det sitatet er med. Det finst regelverk, men det er to måtar å sjå på regelverk på. Den eine er: Kan dette regelverket vera eit grunnlag for å seia ja. Det er den tilnærminga som Senterpartiet meiner at me skal ha. Men eg opplever for ofte at ein bruker regelverket til å seia: I dette regelverket er det heimel for å seia nei. Det må jo vera slik i næringspolitikken at ein må gjera det ein kan for å seia ja til at folk skal få lov til å utvikla industri. For å ta eit tankeeksperiment: Dersom det var slik at det ein vil byggja på tomta i Hønefoss, var eit datasenter, hadde svaret då vorte nei? Det kunne vore at det hadde vorte etablert der. Men eg trur at ein industri i Noreg som ikkje er mangfaldig, og som ikkje byggjer på dei naturressursane me har, er ein veldig dårleg industri. Me treng mangfaldet. Me kan ikkje leva av datasenter og batterifabrikkar aleine. Me skal ha det òg, men me treng mangfaldet. I Senterpartiet har me vore særleg opptekne av den grøne industrien, som har fått tilbakeslag på tilbakeslag, der eg meiner at Arbeidarpartiet ikkje har sett alvoret. Det er to næringsministrar som ikkje er her i dag – og det er heilt greitt, for dei er heller ikkje inviterte – men landbruksministeren starta sitt første budsjett med å kutta ut støtta som er heilt nødvendig for å oppretthalda næringsmiddelindustrien i Nord-Noreg. Beredskapstilskotet til næringsmiddelindustrien i Nord-Noreg vart det sett ein stor strek over. Det retta Stortinget opp, men òg det viser ei feil tilnærming. Eg er òg bekymra for fiskeriministeren sin prosess med å endra den forskrifta som gjer at laksen vert ført i land i Noreg, at han vert teken på land i Norge, slakta her og ikkje kan eksporterast direkte. Eg fattar ikkje kvifor ein har begynt å sjå på denne forskrifta, men eg har ein mistanke, og det er det som litt for ofte er det viktigaste for regjeringa, nemleg anerkjenning i EU, anerkjenning av ESA, og å ha minst mogleg etterslep. Det gjer at ein ikkje går godt nok inn i sakene og seier: Tener dette norske interesser? Eg ser fram til komande industripolitiske diskusjonar, for dette handlar om kva me skal leva av i framtida.

Om ein ser på den videoen frå det besøket og òg høyrer næringsministerens sine uttaler i han, er det ingen tvil om at her lover ein rask behandling, og ein er veldig entusiastisk når det gjeld prosjektet. Eg vert veldig bekymra for dei signala som kjem i denne saka no i dag, for alternativet til at me foredlar tømmerstokken i Noreg, at han vert eksportert for foredling ute. Då er spørsmålet eigentleg: Meiner klimaministeren at det for så vidt er like greitt at foredlinga skjer i utlandet, eller er det faktisk eit mål at det skal skje meir foredling av tømmer i Noreg?

Eg prøvde å ta ut om det var substans i svaret og eit tidspunkt som kunne gje eit anslag, men det var ikkje mogleg å få til. Vi veit at i august 2022, som det er referert til tidlegare, var dåverande næringsminister Vestre og statsministeren på Hønefoss på Billerud Vikens anlegg. Her vart det lova ei svært rask saksbehandling av utsleppstillatinga. Det er i dag ikkje kome noko svar på det. Svenskane har trekt seg ut av prosjektet. Dette ville vore det største investeringsprosjektet innanfor tømmerindustrien i Noreg på 30 år. Vert ikkje dette realisert, er det liten grunn til å tru at andre vil vera såpass ukloke at dei vel å investera i Noreg. Når kan me venta eit svar på denne søknaden?

Før jul var alle partia, unnateke Arbeidarpartiet og Venstre, samla i Vandrehallen. Me hadde ein klar bodskap – me forventar at Norske Skog ikkje vert straffa for å ha kutta utslepp, og at regjeringa raskt behandlar klagen og sikrar arbeidsplassane og aktiviteten ved Norske Skog Skogn og Saugbrugs. Det er ekte arbeidsplassar, ekte menneske, og det er ekte verdiskaping som skjer. Det er ein veldig fortvilande situasjon når ein vert straffa for å ha kutta utslepp, og det er eit breitt fleirtal på Stortinget einig i. Me ville gje regjeringa tid til å handtera saka. Det har foreløpig ikkje skjedd noko. Når vil denne saka verta avklara, slik at Norske Skog og dei tilsette på Skogn og Saugbrugs får ei avklaring på kva regjeringa tenkjer?

Industrien er veldig mangfaldig. Ein har f.eks. datasenter, der ein tek straum inn og tek informasjon inn og ut av ein fiberkabel. Det har ingen påverknad på det ytre miljøet. Me ser difor at datasenter poppar opp. Så har ein har andre typar industri i Noreg, f.eks. foredling av tømmerstokkar, som påverkar det ytre miljøet. Me har mineralnæringa – me har veldig mange typar industri som har ein viss påverknad på naturen og det ytre miljøet, og me har sett veldig få etableringar innanfor dette feltet. Prosjektet i Hønefoss ville vera det største på 30 år. No er det eit spørsmål om det vert noko av, sidan det tek så lang tid. Er næringsministeren einig i at me kanskje har køyrt oss litt fast: Industri knytt til datasenter vert etablert, mens ordinær industri, som har noko påverknad på naturen og som gjev klimagassutslepp, vert stoppa av miljømyndigheitene?

Jo, men her er me ved kjernen av spørsmålet: Det vert peikt. Når den førre næringsministeren var ute og lovde, er det veldig rart at ikkje denne næringsministeren òg har eit syn på den saka. Men eg skal venta og så stilla det spørsmålet til klima- og miljøministeren. Eg har lyst å gå inn på Fensfeltet, som har vore eit tema her. Me kjem nok til å få høyra mange gonger om behandlinga av den statlege planen, og det skal regjeringa ha anerkjenning for – sjølvskryt skal me lytta til. Senterpartiet har, både samen med Arbeidarpartiet og saman med andre parti, ein ambisjon om å gjera det som står i partiprogrammet vårt: utvikla eit statleg mineralselskap. Men me ønskjer å utvikla anna industri og anna verdiskaping òg knytt til Fensfeltet. Er næringsministeren trygg på at ein vil lykkast med det, eller er det òg her ein risiko for at miljømyndigheitene stoppar alle initiativ, og at ein heller legg til rette for eksport av råvarer, som kan verta foredla i andre land?

Ein vakker augustdag i 2022 var forgjengaren til statsråden saman med statsministeren i Hønefoss, på Billerud Vikens fibermassefabrikk – og dei var begeistra. Det vart sagt at utsleppsløyva skulle verta ordna raskt. Det var i august 2022. Tidlegare i år vart svenskane leie av å venta på regjeringa, så dei stakk tilbake til Sverige, og no står Viken Skog aleine med prosjektet. Me nærmar oss no sommaren 2026 – det er svært lenge sidan august 2022. Synest næringsministeren at ho og forgjengaren hennar har levert på løfta om rask behandling og raskt svar til fibermassefabrikken i Hønefoss?

Då me i Senterpartiet tok initiativ til ein initiativdebatt om industri, så var det to ting me gløymde. Me gløymde å sjekka Stortingets langtidsprogram og me gløymde å sjekka yr.no. Men no er me her, og me har ei god moglegheit til å ha ein viktig debatt om industri. La meg starta med innlegget til komitéleiar Støstad. Eg var einig, trur eg, i kvart einaste ord, men eg tenkjer at me heller skal bruka denne debatten til det som representanten Strifeldt la opp til, nemleg ein ærleg debatt, for det er den debatten Senterpartiet har sakna. Noreg har fantastiske moglegheiter til å skapa meir industri, skapa fleire arbeidsplassar, meir verdiskaping, men me skuslar det ofte vekk, og det må me diskutera. Det er for mange som har som sin jobb å hindra at ting skjer, og så er det for få som har som sin jobb å få ting til å skje. Eg har lyst til å bruka satsinga på grøn industri som eit godt eksempel. Kvar grøne industribedrift basert på den norske skogen som ikkje vert realisert, vil gje mindre vekst i utsleppa i Noreg, både til klima, CO2, og til naturen. Så det er på sett og vis sånn at ein har gjort noko bra for natur og klima i Noreg viss ein hindrar at noko blir bygd. Difor er eg veldig glad for at både klimaministeren og næringsministeren er til stades i dag, for me har aktuelle saker. Norske Skog er eit godt eksempel. Dei har teke initiativ og kutta utslepp, og kva vert konsekvensane deira av det? Jo, Miljødirektoratet har vedteke å ekskludera Norske Skog frå EU sitt kvotehandelsssystem i perioden 2026–2030. Så du har altså ei bedrift som gjer ein stor innsats for å få ned utsleppa, og det ein får tilbake er ei straff. Ein taper økonomisk på å ha vore god. Alle partia – utanom Arbeidarpartiet – på Stortinget har samla seg om eit klart krav til regjeringa: No må de finna ei løysning på situasjonen for Norske Skog. Det er lenge sidan, det var før jul, og me gjekk rundt juletreet og heldt kvarande i hendene, men det har framleis ikkje skjedd noko. Ja, klimaministeren har kanskje gjort jobben sin viss det ikkje skjer noko, men næringsministeren må jo sørgja for at dei løfta som er gitt om å få tømmerstokken til å verta foredla i Noreg, til å skapa arbeidsplassar i Noreg, verdiskaping i Noreg, det krev ein aktiv politikk – og det må me gjera meir av, ikkje mindre av. Men dei norske utsleppa vil jo sjølvsagt verta mindre viss me ikkje gjer noko. Men klimaproblemet er globalt, og dei andre utsleppa vert sannsynlegvis òg større i veldig mange andre land enn i Noreg. Eit anna prosjekt er Billerud Viken, som det opphavleg heitte. Her er det fleire år sidan at statsministeren og dåverande næringsminister Vestre var på besøk. Dei var kjempebegeistra. Det skulle gå så fort å få denne utsleppstillatinga – til den største investeringa i grøn industri i Noreg på 30 år. Dei har enno ikkje fått svar på si utsleppstillating, trass i at både næringsministeren og statsministeren lova at dette skulle gå i rekordfart. Og igjen er det sånn at det blir mindre utslepp viss dette ikkje blir realisert. Det einaste som skjer, er at me sender tømmerstokken til utlandet, og så vert han foredla der. Senterpartiet ønskjer å ta dette inn i Noreg, så eg skulle så gjerne ønskt at klimaministeren kunne sagt i dag: Jo, me har teke det grøne industriløftet på alvor, og me har bestemt oss for at Viken skal få si utslippstillating, for me som regjering – håpar eg Arbeidarpartiet seier – ønskjer å leggja til rette for at denne verdiskapinga skal skje i Noreg. Det kan ikkje vera sånn at det kvar einaste gong er den som ikkje vil noko, som får gjennomslag. Sånn er det på fleire felt. Veldig mange opplever dette når ein ønskjer å starte aktivitet, at statsforvaltaren er ute og seier at du kan ikkje gjera sånn. Ein slit med å få tilgang på straum. Eg tenkjer at regjeringa burde ha ein heilt ny filosofi, med mindre slagord og meir konkrete ting: Kva kan me gjera for at industri vert etablert i Noreg? Og seia til industrien: Korleis kan me hjelpa dykk? For det er ikkje ein god politikk å hindra industriutvikling i Noreg, og at ein flyttar industri ut av landet. Dette håpar eg me kan bruka denne debatten til å diskutera. Ønskjer me å skapa meir verdiar i Noreg, eller synest me det er best at det skjer andre plassar?

Eg vil langt på veg slutta meg til dei innlegga som representanten Myrli og representanten Trellevik heldt i denne saka. Det er viktig å minna om at Telenor er eit statleg deleigd selskap. Det har vore ein ganske konsekvent praksis om dette med tilgang på eigardialogen. Når det gjeld å driva business i Myanmar, hadde eg gleda av å vere i Myanmar og besøkja Telenor for ein del år sidan saman med næringskomiteen. Det var i dei tidene det gjekk godt i Myanmar, men òg den gongen var det eit svært krevjande landskap å manøvrera i. Eg har behov for å seia at eg reagerer ganske kraftig når komitéleiaren kjem og nærmast presenterer sine teoriar om kva som har skjedd. Dei går jo så langt som å seia at her har departementet nærmast med opne auge gjeve sin aksept til overgrep i Myanmar, at Telenor har visst dette, og at ein har teke bevisste val. Eg tenkjer at det svekkjer saka og det svekkjer det arbeidet me som komité gjer, når ein presenterer denne typen teoriar, som komitéleiaren sjølv kalla det. Det tenkjer eg at me ikkje skal gjera, og det er veldig fornuftig at komiteen no har samla seg om ei løysing der Riksrevisjonen skal gå igjennom dette. Så kan me diskutera dette ut frå fakta og det me får frå kontrollkomiteen – og ikkje ut frå ei forvirring som måtte svirra i nokons hovud.

Eg har lyst til å starta med å gratulera folket i Eigersund og i Dalane for vedtaket som eit fleirtal i komiteen har samla seg om. Det er viktig, og det viser at det nyttar å stå på for regionen sin og lokalsamfunnet sitt. Det var eit mektig syn å delta i fakkeltoget i Eigersund. Eg håpa endå fleire høyrde beskjeden som vart gjeve frå lokalsamfunnet. Dei ønskjer å ivareta og oppretthalda sjukehustilbodet sitt. Senterpartiet ønskjer å vidareutvikla det og sjå om me kan gje fleire tilbod til folk lokalt. Altfor ofte vert det sagt at me må sentralisera fordi me ønskjer å gjera tenestene betre. Betre for kven? Det er iallfall ikkje for dei som bur der. Det er folk ein annan plass ein då er oppteken av. Senterpartiet er oppteke av å ha helsetenester der folk bur. I svaret til representanten Toppe sa helseministeren at det finst ei grense for sentralisering. Eg meiner det er viktig at Stortinget no trekkjer opp den grensa når det gjeld sjukehustilbodet i Eigersund. Det er ikkje greitt å leggja det ned. Eg hadde tenkt å bruka innlegget til å gje litt ros til representanten Sandanger for å stilla opp med plakat i demonstrasjonstog. Det står det respekt av. Men eg synest grunngjevinga han leverte frå talarstolen her var med kløyvd tunge. Det er faktisk ein sak for Stortinget om ein skal ha eit sjukehustilbod i Dalane eller ikkje. Å seia at det må eit styre som er meir fagleg kompetent, gjera – nei, me er valde frå Rogaland, og då må me ta stilling til kva for saker som er viktige, og kva for tilbod me ønskjer at folk i fylket vårt skal ha. Eg meiner det vedtaket ein kjem til gjera i dag, er eit varsel til regjeringa om at ein skal vera varsam med ytterlegare sentraliseringar, og at det er eit engasjement på Stortinget for lokalsamfunna rundt om i landet. Ein del av ein levande region og eit levande lokalsamfunn er at ein har godt helsetilbod og sjukehustenester. Det har vore sjukehusdrift og sjukehustilbod i Dalane og Eigersund i lang, lang tid. Det er ikkje noko verken i økonomien vår, i den sikkerheitspolitiske situasjonen, i busetjingsmønsteret eller noko som helst som tilseier at 2026 er året dette skal stoppa. Det er eit politisk val som nokon har prøvt på, og som Stortinget no heldigvis stoppar. (Innlegg er under arbeid)

Når eg høyrer på statsråden, lurer eg litt på om me har ein KI-robot eller eit menneske som helseminister, med alle oppramsingane som kjem. Det som er heilt sikkert, er at dei over tusen menneska som gjekk i fakkeltog i Egersund sist torsdag, er heilt ekte menneske. Det er ekte menneske som brenn for sitt lokale sjukehustilbod, og som no fryktar at Helse Stavanger skal leggja ned sjukehustilbodet for at det skal vera med og finansiera drifta av sjukehuset i Stavanger. I denne demonstrasjonen var det òg ein stortingsrepresentant frå Arbeidarpartiet, og det er eg veldig glad for. Han hadde eit stort skilt – det største skiltet i demonstrasjonen, vil eg seia – der det stod: «Bevar Egersund sykehus!» Då er mitt spørsmål: Er statsråden einig i at det er viktig å oppretthalda helse- og sjukehustilbodet og dei tenestene som er i Egersund, òg i framtida?

La meg starta med å slå fast det kanskje mest opplagde, nemleg at datasenter er ein grunnleggjande del av Noregs digitale infrastruktur. Datamengdene aukar kraftig, dei representerer store og aukande verdiar og legg til rette for utvikling og konkurransekraft. Det er dessutan av strategisk og beredskapsmessig betydning at me sikrar tilstrekkeleg datalagring på norsk jord. Det har den siste tida likevel kome opp ulike forslag om å vurdera datasentera sine rammevilkår og konsekvensar òg for kraftsituasjonen. Det heng saman med at datasenterbransjen no tek ein særdeles stor del av tilgjengeleg kraft. Datasenteraktørar utgjer om lag halvparten av alle prosjekt som står i kraftkø. Det er no veldig mange andre bedrifter som står i kø for å få tilgang til kraft, i alle fall i delar av landet, med utsikter til svært lang ventetid – viss dei i det heile får ei tildeling. Datasenter når i mange tilfelle lett opp i modenheitskriterium for tildeling av kraft. Det er bekymring for at det utviklar seg ein ubalanse i utviklingsmoglegheitene mellom ein sterkt veksande datasenterbransje og meir etablert næringsliv. Det er dette Senterpartiet sitt forslag tek opp i seg, nemleg at ein skal sikra ein meir balansert bruk av straumen i Noreg. Me har sett at fleire forslag i Stortinget som ville gjeve ei meir rettferdig fordeling av krafta, har vorte nedrøysta. Eg høyrer FrP sitt innlegg i salen og tenkjer: Er det slik at det er det same for FrP om det er nok eit amerikansk datasenterselskap som etablerer seg her, eller om det er vår etablerte industri som vert tilgodesett? Senterpartiet er ueinig med FrP, for me meiner at ein må ha ei tydelegare prioritering av krafta enn det ein har i dag. Det fortener våre eksisterande bedrifter, som har moglegheit for utvikling. For det er mogleg å få til begge delar, men dagens politikk legg i for stor grad til rette berre for utvikling av datasenter. Prisen for det er det næringslivet elles som må betala. I denne samanheng viser eg til Senterpartiet sine forslag.

Eg vil takka komiteen for å ha gjeve samla tilslutning til Senterpartiets forslag om å innføra terskelverdiar for revisjon av stiftelsar som samsvarar med fritaka som gjeld for små selskap. Det er viktig, og det er ei viktig forenkling som ligg i det. Eg ønskte å høyra statsråden sitt innlegg før eg skulle halda mitt innlegg, og eg må seia at eg vil tilrå statsråden og regjeringa å lesa Stortinget sitt einstemmige vedtak. Der står det faktisk at ein ber regjeringa om å innføra terskelverdiar. Eg høyrer finansministeren snakka om at ein skal vurdera dette. Nei, den vurderinga har Stortinget gjort. Dette er noko Stortinget ønskjer. Då må regjeringa gjennomføra dette på ein ansvarleg og god måte. Når det gjeld grensene, meiner eg at Stortinget går ganske langt i å peika på at dei skal samsvara med fritaka som gjeld for små selskap. Det går eg ut frå at regjeringa vil følgja opp i tråd med Stortingets vedtak. Og igjen: Dette er eit viktig vedtak for forenkling i Noreg.

Målet for Senterpartiet er sjølvsagt at Nysnø over tid skal gå med overskot, skapa arbeidsplassar og bidra til nye bedrifter, men òg bidra til å kutta klimagassutslepp. Det er eit uttrykk der det heiter at du skal høyra mykje før øyra dett av, og då eg høyrde på innlegget til KrF, begynte det iallfall å skrangla ganske kraftig i øyra mine, for det verkar som KrF slit litt med å laga næringspolitikk ut av sin nyliberale antiwoke-stil. Det vert veldig krevjande, for alle argumenta som vert brukte frå KrF mot Nysnø, kan òg brukast mot Innovasjon Norge. Dei kan brukast mot Investinor. At me skal ha ein stat som er 100 pst. passiv i næringspolitikken, er uventa takter frå eit parti som tradisjonelt har lege i sentrum, òg i næringspolitikken. Det må òg vera ei litt krevjande øving å sitja som ein del av det norske stortinget og vera prinsipiell motstandar av at staten skal investera, all den tid me forvaltar 21 000 mrd. kr, som me investerer rundt om i heile verda. Det er ganske prinsipplaust å seia at ja, det er kjempebra, men det at me investerer i Noreg, at me hjelper norske gründerar, lokale gründerar, som har investorar, men som kanskje treng nokre investorar til, vert feil. Så eg meiner det er grunnleggjande prinsipplaust, det som KrF framfører i denne saka. Så er det jo eit poeng, som det er påpeikt, at Nysnø klimainvesteringar er eit ektefødd barn av to av dei tre partia som no vil leggja det ned. Det vert hevda frå FrP at ein gjekk på eit tap. Eg hugsar ikkje éi kritisk røyst i 2017 frå FrP om at dette var eit problem. Dette var noko dei sto på for, det var ei regjering der dei hadde finansministeren, det var ei regjering der dei sat som ein likeverdig partnar saman med eit anna parti. Likevel seier ein no at det nærmast er nokon andre si skuld. Eg meiner at viss ein er konsekvent og meiner at mandatet for Nysnø er for smalt, ja, då burde ein stemma for forslaget frå Senterpartiet om å utvida mandatet, sånn at ein òg kan investera innanfor beredskap og forsvar. Då vil sjansen for at ein over tid klarar å gå med overskot, verta større. Ein bidreg òg til å løysa fleire samfunnsføremål, ikkje berre kutt i klimagassutslepp, men òg andre. Eg er òg glad for at me har fått avklart at draumen KrF har om å ta desse pengane og investera dei i klimatiltak i fattige land, faktisk ikkje er mogleg innanfor den budsjettordninga me har, og det viser kor dårleg fundert kritikken i dette forslaget faktisk er.

Senterpartiet har jo føreslått å styrkja Nysnø, og at me kan utvida mandatet til òg å gjelda investeringar i oppstartsbedrifter innan forsvar og beredskap. Eg må seia at det er eit forslag som me står veldig, veldig aleine om, og det er jo rart, med tanke på at det er ein så veldig, veldig god idé. Då vil eg spørja statsråden om statsråden har vurdert om det kan vera aktuelt å gjera endringar i mandatet til Nysnø for å gjera selskapet både meir robust og meir tilpassa dei utfordringane som me står oppe i i 2026.

Eg skal bruka denne replikken til å avklara noko som openbert er ei misforståing i debatten. Det vart nemleg framstilt som at viss ein lykkast med å kvitta seg med dei investeringane ein har gjort og sit igjen med ein pengesum, kan summen gå inn i statsbudsjettet og brukast til andre føremål. Eg ber statsråden avklara at det ikkje stemmer, men at dette er såkalla under streken-pengar, og at tapsavsetninga allereie er teken i tidlegare budsjett.

Senterpartiet har i lang tid vore for eit grønt investeringsfond i Noreg. Nysnø klimainvesteringar er det me har. Det var eit selskap som kom under regjeringa Solberg, så vonde tungar i Senterpartiet kallar det av og til for Nybø klimainvesteringar, etter den dåverande næringsministeren. Det er ikkje ein perfekt reiskap, og difor har me støtta ei evaluering av eller utgreiing om selskapet. Senterpartiet ønskjer òg å utvida mandatet for selskapet og meiner at selskapet skal kunna investera i forsvar og beredskap. Det handlar om å bruke dei reiskapane me har, tilpassa den tida me lever i. Forsvar og beredskap er langt meir aktuelt no, og oppstartsselskap innanfor den kategorien er langt viktigare no enn då Nysnø vart etablert. Eg reagerer på at Raudt, FrP og KrF vil leggja ned 20 arbeidsplassar i Stavanger. Det er 20 arbeidsplassar som er viktige for byen. Kva vil dei gjera? Jo, dei vil sjølvsagt flytta forvaltninga av dette til Oslo, til New York, til London, for det er jo det som skjer når ein trekkjer inn kapitalen. Det er ikkje som KrF moglegvis føreslår i merknadene, at desse pengane heller kan sendast til Afrika. Det går ikkje an, for desse pengane vil då gå tilbake til fondsforvaltninga og oljefondet. Det er ikkje pengar som kan takast rett inn i budsjettet. Det er det eg synest er svakheita med dette forslaget. Det er veldig lettvint. Eg meiner at det er viktig å ha kapital og investeringsmiljø utanfor Oslo. Det var motstand då Senterpartiet fekk etablert eit investeringsmiljø i Tromsø. Det var likevel kjempeviktig og rett å gjera det. Det er viktig å ha eit statleg investeringsmiljø i Trondheim, i Stavanger og i Bergen. Det må me vidareføra. Det er ikkje slik at dei einaste gode tankane vert tenkte i Oslo, sjølv om det er realiteten i det som Raudt, FrP og KrF føreslår i dag. Nysnø investerer i heilt normale selskap – folk som har idéar, folk som vil ta initiativ. Det er ikkje slik at ein driv med nokre hipsterprosjekt som er dømde til å gå nord og ned. Nei, det er ekte bedrifter og ekte arbeidsplassar i heile landet. Me treng fleire verkemiddel. Det vert ofte snakka om at det er lite kapital i Noreg. Då er det viktig å ha eit selskap som Nysnø. Det er ikkje perfekt. Det er det me har. Senterpartiet føreslår heller å utvikla det vidare. Med det tek eg opp forslaget til Senterpartiet i saka.

Eg tolkar det som ein positiv respons. Eg skal gå inn på eit anna tema, for det vart sagt i innlegget at ein skal leggja til rette for at det kan koma inn nye aktørar. Isolert sett kan ein vera positiv til det, men ein har på sett og vis to val: Anten kan ein føra ein politikk for å få inn nye aktørar, eller så kan ein retta hovudinnsatsen mot å styrkja konkurransen mellom dei tre aktørane som me har i dag. Om det å få inn nye aktørar inneber f.eks. at utanlandske kjeder skal koma med ei mengd importerte varer, så er Senterpartiet litt skeptisk til det. Mitt spørsmål er: Har regjeringa hovudfokus på konkurransen mellom dagens tre kjeder, eller er hovudsporet å bidra til at nye aktørar kjem inn på marknaden?

Det ganske spesielt i ei sak som dette, i ein situasjon med krig i Europa, at Høgre brukar sin replikkrunde på å kjempa for lågare sjølvforsyning i Noreg og svekt importvern. Eg meiner at statsråden gav gode og tydelege svar på dei utfordringane ho fekk. Det har oppstått ei misforståing om at det finst ei mengd varer det er toll på som norsk landbruk ikkje kan produsera. Dei varene finst ikkje. Det er slik at me ser høg prisvekst på importerte varer med null toll. Så berre for å vera heilt sikker, er mitt spørsmål: Er statsråden og regjeringa einig med Senterpartiet i at det er viktig å oppretthalda eit sterkt tollvern for norsk landbruk, og at det ikkje er aktuelt å føreslå lemping på det?

Det som er viktig for Senterpartiet i denne saka, er at me skal ha eit godt butikktilbod i heile landet, med mest mogleg like prisar og eit likeverdig tilbod i heile Noreg. Me ønskjer òg butikkar som prioriterer å selja norske varer, og som bidreg til at me skal klara å auka sjølvforsyninga av norsk mat. Senterpartiet er òg oppteke av god konkurranse. Det handlar om pris, og det handlar om tilbodet til kundane. Senterpartiet er samtidig oppteke av fordeling av pengane i verdikjeda for mat. Kort oppsummert: Me synest i dag at dei som eig kjedene, stikk av med for mykje av pengane, og at dei som produserer maten, får for lite. Eg vil no gå inn på nokre av forslaga. Senterpartiet har tenkt slik: Er det ikkje no lurt at me får ei stortingsmelding og får diskutert dette på eit fagleg grunnlag i si fulle breidde? Me stemmer difor for ei stortingsmelding i dag. Eg registrerer at Arbeidarpartiet er redd for at dette kan koma i vegen for arbeidet med bl.a. lov om god handelsskikk. Det er det jo heilt opp til regjeringa å bestemma – om det skal koma i vegen for det eller ikkje. Senterpartiet stemmer òg for eit forslag om å avgrensa det som er eigne merkevarer. Me meiner det vert brukt bevisst av kjedene for å pressa ut merkevarene. Eg registrerer kva syn representanten Johnsen og FrP har på dette. EMV er mangfald, seier Johnsen. Det får meg til å tenkja at dei i FrP har eit litt rart syn på mangfald. Det vert vist til ein rapport. Då tenkjer eg: Viss FrP vil det, seier ein det står i ein rapport, og at det difor er sant. Eg meiner me må gjera ei breiare vurdering av det, og at det er djupt problematiske sider med det store omfanget av EMV. Det er òg eit forslag som Senterpartiet stemmer imot, og det er det som gjeld ein offentleg prisportal. Me har jo nettopp gledd oss over at Konkurransetilsynet har sagt nei til prisjegerane og har gjeve milliardar av kroner i bot. Så vil altså SV og Raudt ha ei statleg finansiert prisejegerordning som gjer at kjedene skal sleppa å gå inn i butikkane til kvarandre. Dei kan berre trykka på ein tast, og så får dei vita akkurat kva dei andre vil ha for varene. Det vil svekkja konkurransen. Senterpartiet stemmer i dag for dei forslaga eg har nemnt. Me meiner denne saka ikkje er i mål, og me har forventningar til at regjeringa fortløpande kjem med nye tiltak for å styrkja konkurransen i daglegvaresektoren.

Måndag hadde eg møte med ei rekkje entreprenørar i Rogaland. Dei var opptekne av drivstoffprisane. Ein av desse entreprenørane hadde oppdrag for norske bønder. Han hadde sett seg nødt til å ta kontakt med bøndene og be om å få kompensert noko av dei auka drivstoffprisane. Bøndene hadde sagt ja til det. Etter krigsutbrotet i 2022 sende Arbeidarparti–Senterparti-regjeringa ut eit brev som oppfordra offentlege aktørar til å justera kontraktane som følgje av auka drivstoffavgifter. Det har ikkje skjedd no, og det set veldig mange entreprenørar i ein krevjande situasjon. Kva er bakgrunnen for at regjeringa ikkje har valt å oppfordra offentlege aktørar til å kompensera sine leverandørar for auka prisar?

I dag tidleg har norske bønder vore på plass framfor Stortinget for å markera viktigheita av norsk matproduksjon. I ei farlegare verd treng Noreg auka matberedskap, men høge drivstoffkostnader og høge avgifter påverkar matproduksjonen. Det gjev høgare matprisar, og det bidreg til å svekkja sjølvforsyninga av mat i Noreg. Mitt spørsmål er om regjeringa framover vil føra ein avgiftspolitikk som bidreg til å halda matprisane nede, og som byggjer opp under målet om å auka sjølvforsyninga av mat i Noreg.

Senterpartiet er positive til eit lobbyregister for Stortinget og for regjeringa. Det er vårt syn at presidentskapet har gjort gode vurderingar, og Senterpartiet støttar forslaget til vedtak. Openheit er grunnleggjande i demokratiet vårt, men eit lobbyregister er eitt tiltak. Det kan bidra, men åleine er ikkje eit lobbyregister nok. Me må heile tida passa på systemet vårt, at me har openheit. Eit tiltak som eg meiner er svært viktig, som me har på Stortinget, er at journalistar har betydeleg større fridom til å oppsøkja politikarar og følgja med på det politiske arbeidet enn det som er tilfellet i ei rekkje andre parlament. Lobbyregister vil koma på toppen av dette. Senterpartiet er oppteke av at eit lobbyregister må vera praktisk gjennomførleg, men det må òg vera mogleg for enkeltaktørar i spesielle situasjonar å ha kontakt med og gje informasjon til oss som stortingsrepresentantar. Det gjeld sjølvsagt privatpersonar som har historier knytte til f.eks. kontakt med det offentlege, men det kan òg gjelda større organisasjonar og – kanskje aller mest – bedrifter. Lat meg ta eit eksempel. Eg sit i næringskomiteen. Der er det mykje fokus på makta til daglegvarekjedene. Eg veit at ei rekkje leverandørar er bekymra for å seia meininga si om kjedene tydeleg, i frykt for å mista kontraktar og leveransar. Eg er oppteken av at det er mogleg å ha dialog med desse gruppene og desse bedriftene utan at det nødvendigvis vert offentleg kjent. Alternativet, at den informasjonen ikkje kjem til oss, er ikkje bra. Hovudregelen må vera offentlegheit, men det må vera mogleg for den enkelte representant å vurdera unntak. Senterpartiet er vidare oppteke av at eit lobbyregister for Stortinget skal regulera den aktiviteten som skjer på Stortinget, ikkje det som skjer utanfor Stortinget. Dette er eit steg vidare, og eg ser fram til resultatet av evalueringa.

Frode Jacobsen frå Arbeidarpartiet kunne gjera greie for dei orda som hadde vorte brukte på bakrommet om denne diskusjonen og desse forslaga. Representanten Frode Jacobsen frå Arbeidarpartiet fann òg støtte for sitt syn frå ein kommentator i VG. Men viss Arbeidarpartiet heller hadde lese Suldalsposten, Nordlys, Romerikes Blad og Sarpsborg Arbeiderblad, kunne dei ha lese om entreprenørar, bedrifter, lastebileigarar og bilistar som er frustrerte over den vanskelege situasjonen dei står i. Det er det me som storting må ta utgangspunkt i, og det er det Senterpartiet legg til grunn. Når ein høyrer innlegget frå finansministeren, sit ein igjen med litt tvil om regjeringa har tenkt å følgja opp Stortinget sine vedtak. Då er det jo veldig fint at det ligg ei utgåve av Grunnlova på alle plassane. Viss ein slår opp på § 75, står det at i Noreg er det Stortinget som fastset avgifter. Det står ingen plass der at finansministeren har nokon som helst vetorett mot vedtak i Stortinget som finansministeren ikkje likar. Det er Stortinget som bestemmer dette. Så høyrde me menyen av innvendingar mot dette. Det er påfallande at når det er snakk om å auka avgiftene, høyrer me aldri dei same bekymringane. La det vera klart: Det er Stortinget som fastset avgifter og avgiftsnivå i Noreg. Senterpartiet har vore opptatt av at dei forslaga som kan få fleirtal, må få fleirtal. Det er forslag nr. 23, frå Høgre, forslaga nr. 15–22, frå Senterpartiet, og det er òg eit oppmodingsforslag frå Senterpartiet, nr. 13, som ligg an til å kunna ha moglegheit til å få fleirtal. Senterpartiet vil òg trekkja forslaga nr. 11 og 12, for dei er varetatt i andre av våre forslag, som er presist utforma. Eg starta med å snakka om Frode Jacobsen og Arbeidarpartiet sine sterke ord. Det vert sagt at det som skjer i dag, er uansvarleg og useriøst, men Senterpartiet meiner at det som er uansvarleg og useriøst, er å seia at me no skal venta tre månader før me gjer noko. Me må handla no. Det er det som er ansvarleg: å lytta til folk, lytta til næringslivet og fatta dei vedtaka som me gjer i dag.

Eg trur ikkje dette er tida for historieskriving, men det var jo sånn at på den tida var det eitt parti i regjering som ville ha lågare drivstoffavgifter, og eitt parti som ville ha høgare avgifter, og så var det det me vart einige om. Det er den lærdomen som gjer at me no er villige til å senka drivstoffprisane. Me veit at det har betydning for entreprenørar, for lastebilsjåførar, for alle som driv næringsverksemd i Noreg. Når ein reknar på pengane, tek ein i for liten grad omsyn til kva konsekvensane vert for dei enkelte næringsdrivande og samfunnet viss me ikkje reduserer avgiftene, viss me fortset å la prisane stiga og seier at me skal venta tre månader med å gjera noko. Mitt spørsmål er: Trur finansministeren det er eit gode at entreprenørar går konkurs, at det vert høgare prisar som følgje av auka transportkostnader, eller er det faktisk fornuftig å halda drivstoffprisane på eit nivå som iallfall ligg ned mot det me vedtok i budsjettet?

Dei høge drivstoffprisane har utløyst eit stort engasjement rundt om i landet. Det er bilistar, entreprenørar, lastebileigarar, fiskarar og bønder. Det er eit stort engasjement fordi det har stor økonomisk betydning for folk og næringsdrivande. Eg trur mye av diskusjonen me har her i dag, har utgangspunkt i korleis ein ser Noreg, og korleis ein ser verkelegheita. Eg høyrte ein finansminister som sa at det er snakk om nokre hundrelappar. Trur finansministeren at det for desse – entreprenørane, lastebilnæringa, fiskarane og bøndene – som er nøydde til å bruka mykje drivstoff, er snakk om nokre hundrelappar?

På vegner av stortingsrepresentantane Geir Inge Lien og meg sjølv har eg gleda av å setja fram eit forslag om ein heilskapleg og langsiktig maritim strategi. På vegner av stortingsrepresentantane Erling Sande, Bent-Joacim Bentzen og meg sjølv har eg gleda av å setja fram eit forslag om vidareføring av Innovasjon Noreg sin desentraliserte struktur. Og på vegner av stortingsrepresentantane Siv Sætran, Ole Herman Sveian og meg sjølv har eg gleda av å setja fram eit forslag om styrking av matberedskapen i Noreg.

Til slutt skal eg berre nytta moglegheita til å minna statsråden om at dersom ein synest det fleirtalet har gått inn for, er litt lågare enn det regjeringa har sett føre seg på enkelte punkt, vil eg visa til at det er sagt «minst 95 pst. kompensasjonsgrad» frå fleirtalet si side. Om ein har behov for å gå høgare enn det for å få ei ordentleg ordning, trur eg at partia som står bak fleirtalet, er opne for det.

Eg kan ta ein replikk til, i tilfelle statsråden skulle koma på meir han hadde lyst til å orientera Stortinget om. Det som er viktig for fleirtalet, er prinsippet om at det er marknadsprisen dette skal bereknast ut frå. Me reagerte eller stussa litt på det eine svaret me fekk frå statsråden, der det vart peika på den såkalla målprisen, for det er jo fleire typar løk det ikkje finst målpris på. Det er klart at erstatninga må vera avhengig av kva verdien er på den løken ein produserer, og det er bakgrunnen for det valet som er gjort i forslag til vedtak. Eg trur intensjonen frå fleirtalet er veldig klar, og slik eg høyrer signala her, vil det verta følgt opp på ein god måte.

Eg trur ein kan vera trygg på at når det vert lagt fram eit forslag i tråd med det Stortinget vedtek no, kan mykje av det heilt sikkert byggja på det arbeidet som er gjort allereie, men det er òg viktig at det er slik det vert, og at det vert lagt inn i revidert budsjett. Ein kan vera trygg på at det vil få fleirtal då. Eg har lyst til å utfordra litt meir på dette med prøvetaking, for det er jo litt stammespråk og viser til eit EU-direktiv. Er det rett oppfatta at det er staten som ifølgje dette direktivet skal peika på dei ein meiner skal ta desse prøvene, eller er det ein annan måte det er tenkt organisert på?

La meg starta med å slå fast at når det gjeld forståinga av kven ordninga gjeld for – at det er frå ny grenseverdi og opp til gamal – deler eg oppfatninga til statsråden. Det har vore føresetnaden heile tida. Stortinget gjer no eit veldig detaljert vedtak med kva vilkår ein ønskjer det skal vera, og korleis ordninga skal vera innretta. Kor raskt tenkjer statsråden det er mogleg å ha på plass ei ordning i tråd med det vedtaket Stortinget skal gjera seinare i dag?

Dette er ingen gladsak. Det er eit krevjande direktiv som norske bønder må forhalda seg til. Det gjekk jo galt då regjeringa føreslo å gjennomføra dette nokså hastig – iallfall plutseleg – utan å leggje fram noko som helst form for risikoavlasting eller kompensasjon. Då tok Stortinget ansvar og utsette gjennomføringa med eitt år, fordi me ønskte å gje bøndene tid til å omstilla seg. Det fekk me eit ganske stort fleirtal for på Stortinget, men plutseleg gjekk Høgre og MDG saman med Arbeidarpartiet og gjorde eit vedtak om at direktivet likevel skulle innførast i år. Senterpartiet reagerte på det med å leggja fram eit representantforslag, som er det me behandlar i dag. Der var tanken at me ønskjer å gje bøndene den risikoavlastinga, ikkje berre fordi det er viktig for bøndene, men fordi det er viktig for den norske sjølvforsyninga at løkbøndene vel å setja løk òg dette året. I mellomtida har statsråden lagt fram og presentert sitt forslag. Det er det eit dårleg forslag, for det har ein for låg kompensasjon, og det gjer at bøndene må bera ein for stor del av risikoen. Men det som eg er glad for i det forslaget, er at statsråden sender eit klart signal om at dette skal finansierast i revidert nasjonalbudsjett, og at det òg kjem eit arbeid med kartlegging i revidert nasjonalbudsjett. Då er me iallfall trygge for at me ikkje skal bruke energi i mai og juni med å forhandla inn ei ordning på dette. I dette forslaget har eit fleirtal på Stortinget sett skapet på plass, gjort eit veldig detaljert forslag som er lett for statsråden å følgja opp, fordi dei spørsmåla som er, er langt på veg fullført. Så har eg lyst til å kommentera noko som òg er sagt i debatten i dag, at ein må gje bøndene eit insentiv til å få ned kadmiumnivået. Det er sagt både frå Arbeidarpartiet og Høgre. Eg meiner det er å ha ein grunnleggjande mistillit til norske bønder, for viss norske bønder kan velja om dei vil produsera mat for søppelplassen, eller mat til norske forbrukarar, er eg heilt trygg på at norske bønder ønskjer å produsera mat, dei ønskjer å få betalt for varene sine, ikkje erstatning for det som er søppel. Dei ønskjer sjølvsagt å gjera det, og no håpar me – og forventar – at landbruksministeren raskt følgjer opp med eit vedtak og ei ordning i tråd med det Stortinget legg opp til.

På vegner av stortingsrepresentanten Trygve Slagsvold Vedum og meg sjølv har eg gleda av å leggja fram eit representantforslag om beredskapslagring av diesel og flybensin. På vegner av stortingsrepresentantane Trygve Slagsvold Vedum, Siv Sætran og meg sjølv har eg gleda av å leggja fram eit representantforslag om meir norsk mat. Til slutt har eg, på vegner av meg sjølv, gleda av å leggja fram eit representantforslag om fleksibel innføring av ny gjødselforskrift.

Eg har nokre gongar opp gjennom livet prøvd å lesa Prosessen av Kafka. Det har kvar einaste gong gått gale og fått meg til å føla meg litt forvirra, dum, litt enkel og usikker. Det er litt den same følelsen eg får når eg prøver å forstå måten Stortinget følgjer opp oppmodingsvedtak på. For korleis var det no med dette forholdet mellom oppmodingsvedtaka i statsbudsjettet og i Meld. St. 4? Korleis var det no med innstillinga til regjeringa, innstillinga til fagkomiteane og innstillinga til kontrollkomiteen i dette? Det er mogleg å verta litt forvirra, dum, litt enkel og usikker òg av å prøva å forstå det. Eg meiner at innstillinga her viser at regjeringa har hatt for lite respekt for oppmodingsvedtaka, for det er ei rekkje vedtak ein har føreslått å avslutta rapporteringa på, der Stortinget no seier nei, rapporteringa kan ikkje avsluttast. Det som er viktig å seia, er at viss regjeringa er ueinig i eit vedtak, kan regjeringa føreslå å oppheva vedtaket. Eg meiner det er betydeleg ryddigare enn å seia at vedtaket er gjennomført og difor kan leggjast vekk. Det er òg nokre forslag i innstillinga og i komiteen som ikkje har eit fleirtal bak seg, men der det mindretalet som har gjeve uttrykk for ei meining i innstillinga, har eit fleirtal i stortingssalen. Eg forventar at regjeringa òg tek omsyn til det når ein ser på om rapporteringa kan avsluttast eller ikkje. Det må jo vera stortingsfleirtalet som er det avgjerande. Det er vel sånn at Høgre, FrP, Senterpartiet og KrF – nokre vil seia ein draumeallianse, det meiner ikkje eg – er ein allianse som har fleirtal i Stortinget, men ikkje i kontrollkomiteen. Det må ein ta omsyn til. Det kan nok òg vera – og eg veit ikkje om det er upassande – at Stortinget skal snu oss litt rundt og sjå litt på oss sjølve òg. Me fattar mange vedtak. Det er vedtak som minner meir om julekort enn politiske vedtak, så eg tenkjer at det er viktig at òg Stortinget og me i denne salen er opptekne av at vedtaka me fattar, er klare og tydelege. Det kan vera at mengda òg kunne vore noko mindre, utan at det gjekk utover den politiske viljen som ligg bak oss. Det er eit problem at engasjementet for å gjera vedtak er større enn engasjementet for at vedtaka faktisk vert følgde opp. Hensikta med å gjera vedtak er jo at me ønskjer å påverka samfunnet, og då krev me at regjeringa følgjer opp det, men me som storting må òg følgja opp kontrollen med om vedtaka vert følgde opp vidare. Dermed vil eg gje full støtte til komitéleiarens ønske om å finna ein betre måte å gjera dette på i framtida, sånn at me ikkje får ein Kafka-følelse når me sit og behandlar desse vedtaka.

Sjølv om det ikkje er ein del av den rapporten som me behandlar i dag, har eg lyst til å utfordra energiministeren til å teikna seg til eit kort innlegg for å oppklara ein sak som eg trur veldig mange lurer litt på, nemleg: Kva er status for arbeidet med kompensasjonsordning, og når kan Stortinget forventa å få den lagt føre seg? Det meiner eg er veldig vesentleg, så kunne ein representant for regjeringa ha avklart det før debatten er slutt? Og så skal ikkje eg snakka lenger enn eg må, slik at dei skal få lov til å teikna seg.

Kielland-ulykka var sjølvsagt grusom for dei som vart ramma og for deira pårørande. Eg hugsar ikkje sjølv ulykka, men eg hugsar godt tida etter ulykka. Det var ein heil region som hadde gått frå håp, framgang og optimisme, til meir skrekk og frykt. Difor må me ta denne saka på største alvor, sjølv så lang tid i etterkant. 123 menneske mista livet. Familiar, lokalsamfunn og nasjonen vart ramma, og det har vore tiår med manglande svar, manglande ansvar og manglande oppfølging. Det er eit alvor som nokre har måtta bera byrda av. Når det gjeld konklusjonane til Riksrevisjonen, er dei tydelege, men Senterpartiet vil òg forhalda seg til undersøkinga til Universitetet i Stavanger frå 2025, som slår fast at styresmaktene hadde eit stort ansvar for at ulykka kunne skje, og at etterforskinga i ettertid ikkje var god nok. Det er jo spørsmål oppi dette som ein ikkje har fått gode nok svar på. Korleis kunne ein bruka denne plattforma som ei bustadplattform, noko ho aldri var godkjent som? Kvifor vart ikkje avgjerda til Riksadvokaten – i brev av 19. mars 1982 til Statsadvokaten i Rogaland, om at ingen kunne stillast til ansvar for ulykka – teke opp til ei ny vurdering i ettertid? Det er spørsmål som ligg der. For Senterpartiet er det no viktig at me for det fyrste raskt må sørgja for rettferd for dei etterlatne og dei som overlevde. Det må koma på plass ei ordning som den Stortinget har sagt at me skal ha på plass. Det handlar om respekt, om rettferd og om å retta opp i ein urett som har vart for lenge. For det andre: Sjølvsagt har ulykka gjeve oss mykje læring og beredskap, men det er òg ei påminning om at den innsatsen som folk gjennom alle desse åra har gjort for å sørgja for rikdomen i Noreg ved å utnytta olje- og gassressursen vår, ikkje har vore utan risiko. Dei har gjort ein viktig jobb for landet, så denne saka har mykje større utbreiing enn til dei som vart direkte ramma av ulykka. Det må me ta med oss. Etterspelet etter Alexander Kielland-ulykka er eit godt eksempel på kor viktig openheit er for å sikra tillit mellom folk og styresmakter. Senterpartiet meiner at Stortinget no må sørgja for at ein følgjer opp rapporten og tilrådingane til Riksrevisjonen på ein grundig og forpliktande måte. Me må sikra at staten tek ansvar, ikkje berre i ord, men i handling, og difor forventar me at regjeringa leverer på vedtaket i Stortinget om ein særskild kompensasjon til dei som er råka av ulykka. Alexander Kielland-ulykka skal ikkje og vil ikkje verta gløymd. Me må sørgja for å ta med oss lærdomen frå dette for at ei slik ulykke aldri skal skje igjen.

Eg opplever at me har hatt ein debatt som tek inn over seg det alvoret som er i denne saka, og det er jo ein samla komité som står bak dette. Eg synest kanskje at debatten vert litt skjemd av ein ganske uviktig diskusjon om kven som meinte kva når, og kven som var imot, og kven som var for. Eg opplevde at partia var for dette. Det som Senterpartiet var veldig skeptisk til, var at det skulle vera ein granskingskommisjon i regi av regjeringa, og det gav me uttrykk for dei fyrste dagane. Så kom dette relativt raskt over på rett spor. Eg meiner at når me seier at dette skal vera ei brei gransking som skal gå langt tilbake i tid, då betyr partifarge ingenting. Eg registrerer at komitéleiaren peikar på veldig mange parti utanom sitt eige. Eg meiner at viss granskingskommisjonen meiner det er grunnlag for å sjå på om det i andre saker kan ha vore ting som set spørsmålsteikn ved forholdet mellom Noreg og f.eks. andre statar, organisasjonar eller stiftingar, må ein sjølvsagt gå inn i det. Det kunne vore andre saker og andre eksempel ein kunne nemna utanom det iranske regimet og kontakten med Solberg-regjeringa, men nå var det det eg nemnde. Det kan òg vera andre saker, og sjølvsagt bør kommisjonen då stå fritt til å gå inn i dei viss dei kan belysa det som er problemstillinga som me er opptekne av, nemleg: Korleis skal me hindra at dette skjer igjen? Korleis kan me byggja opp tilliten igjen? Når det gjeld det lause forslaget frå Raudt, er Senterpartiet i utgangspunktet einig i det som står der. Det hadde vore fint viss det skjer. Men me har hatt ein prosess i komiteen, og Raudt kunne fremja forslaget sitt om dette i innstillinga. Det er for så vidt ikkje så viktig. Det som er viktig for oss, er at kommisjonen har fridom til å kunna leggja fram ei delinnstilling. Det har dei med denne innstillinga. Dermed er det ikkje nødvendig å støtta forslaget til Raudt, og det vil heller ikkje Senterpartiet gjera.

Det er mest ikkje til å tru. Tidlegare statsminister Thorbjørn Jagland er sikta for grov korrupsjon, tidlegare utanriksminister Børge Brende måtte trekkja seg som leiar av World Economic Forum, og hemmelege og graderte dokument dukka opp i ei bu hos diplomatparet Mona Juul og Terje Rød-Larsen. Me har fått kjennskap til at norske utanrikspolitikarar har sete som privatpersonar i ei sveitsisk stifting for å passa på bruken av norske skattepengar – eller har dei sete der for å passa på at straumen av norske skattepengar inn i stiftinga ikkje stoppa opp? Avsløringane etter Epstein-filene er ikkje til å tru, og difor må me handla. Me må finne ut kva som har skjedd, og me må finne ut korleis me kan hindra at det skjer igjen. Me må få klargjort faktiske hendingar, men det er like viktig for Senterpartiet å finna ut om det har vore og er ein kultur som gjer at sånne ting kan skje. Senterpartiet er glad for at ein samla kontroll- og konstitusjonskomité har lagt fram ei innstilling om granskinga som både er svært vid og som opnar for å gå langt tilbake i tid. Senterpartiet meiner at eit kjernespørsmål i dette er: Er det som har kome i kjølvatnet av Epstein-filene, det einaste uakseptable som finst i forvaltninga og utanrikstenesta? Sjølvsagt er det ingen grunn til å tru det. Difor er me glade for at kommisjonen òg får moglegheit til å sjå på forhold som ligg utanfor det som er direkte knytt til Epstein-filene. Senterpartiet er oppteke av å sjå nærmare på pengebruken til å tenkjetankar og organisasjonar innanfor bistand. Er delar av vår bistandspolitikk i realiteten internasjonale sysselsetjingstiltak for godt betalte menn i dress? Senterpartiet er oppteke av å sjå nærmare på prosessen som leidde fram til at Noreg fekk plass i FNs sikkerheitsråd. Senterpartiet er oppteke av å sjå nærmare på prosessen som leidde fram til at Thorbjørn Jagland fekk rolla som generalsekretær i Europarådet. Det er òg andre saker den seinare tida som me må sjå på med nye auge i lys av Epstein-sakene. Eit veldig tydeleg eksempel er relasjonen mellom det iranske regimet og Solberg-regjeringa i perioden 2016–2018. Me veit at ein av Solberg-regjeringas statsrådar frå Framstegspartiet hadde svært tett kontakt med Iran i denne perioden: deltok i feiring av den islamske revolusjonen i Irans ambassade, arbeidde med å starta ei norsk-iransk veneforeining og var på offisiell reise til Iran i 2016. Òg ein statssekretær og seinare olje- og energiminister var i Iran på offisielt besøk i denne tida. Samtidig vart det arbeidd med å inngå ein skatteavtale mellom Noreg og Iran. Sett i ettertid, og med den utvida forståinga av kva som faktisk er mogleg, meiner eg at forholdet mellom Solberg-regjeringa og det iranske regimet òg er eit forhold som granskingskommisjonen bør sjå på, og som ligg innanfor mandatet, sånn som det no er. Eg høyrte Hans Andreas Limi frå FrP på radioen i dag. Han unnskylda seg med at det i denne perioden òg hadde vore andre land som hadde hatt ein tett relasjon til det iranske regimet. Det er Senterpartiet absolutt ikkje ueinig i, men det er få eksempel frå andre land på at det iranske regimet har flytta inn i ei statsrådsleilegheit – og kva gjorde statsministeren då dette vart kjent? Vart det teke med det alvoret som saka tilsa? Me meiner at ettertida gjer at me må sjå på dette med nye auge. Til sjuande og sist er spørsmålet som må reisast i absolutt alle desse sakene, om enkeltpersonar har sete sine eigne interesser framfor Noreg sine interesser, og om det har vore nok vilje til å oppdaga og avslutta ein sånn praksis. Avsløringane me har sett, svekkjer tilliten til politikken, men òg tilliten til kven me som land er. Det er ein stor jobb som ligg framfor granskingskommisjonen. For Senterpartiet er det svært viktig at me får ein uavhengig og dyktig kommisjon. Eg vil takka dei andre medlemene i komiteen for samarbeidet med innstillinga. Me opplever at dei innspela som Senterpartiet hadde, er godt varetekne, og eg er veldig glad for at det er ein samla komité som står bak dette. Kommisjonen må ikkje verta ei kvilepute. Difor er det viktig at kontroll- og konstitusjonskomiteen fortset arbeidet, og at me raskt får svar frå utanriksministrar som har sete dei seinare åra. Me er difor innstilte på at sjølv om granskinga raskt kjem i gang, må samtidig kontrollsaka i kontrollkomiteen gå vidare.

På vegner av stortingsrepresentant Kjersti Toppe og meg sjølv har eg gleda av å leggja fram eit representantforslag om ei offensiv satsing på norsk legemiddelindustri og -beredskap.

Noreg har sagt nei til EU-medlemskap to gonger. Det var ikkje tilfeldige nei. Det var tydelege nei frå eit folk som ville ta vare på folkestyret sitt, naturressursane sine og retten til å forma si eiga framtid. Likevel ser me no ei bølgje av EU-iver frå Venstre, Høgre og MDG. Dei brukar den urolege situasjonen i verda som eit argument for å starta ein ny medlemskapsprosess – som om meir makt til Brussel er svaret kvar gong verda vert meir utrygg. Senterpartiet meiner det er feil medisin. Ja, Europa står i ei krevjande tid, og tryggleik og samarbeid er viktigare enn på lenge, men det betyr ikkje at løysinga er å melda Noreg inn i ein union og gje frå seg styring over landbrukspolitikk, fiskeripolitikk, energipolitikk og viktige delar av utanrikspolitikken. Senterpartiet og eg meiner tvert imot at me i ei uroleg tid må halda fast ved det som gjer oss robuste: nasjonal kontroll over naturressursane våre, demokratisk styring gjennom Stortinget og eit levande folkestyre der makta ligg nær folk. Det vart òg peika på tollsaka om ferrolegeringar. Skal me bruka den saka som eit argument for å ofra suverenitet over landbruk, fisk og energi? Senterpartiet meiner det er feil. Ein kan jo nokre gonger føla på at EU-tilhengjarane leitar etter ei krise som er stor nok til å pressa fram ein EU-debatt – ein EU-debatt dei har ønskt seg lenge. Det er heller ikkje noko folkekrav om at Noreg skal verta medlem av EU. På meiningsmålingane er det eit stort fleirtal imot. Slik sett treffer desse partia folkestemninga dårleg. Me treng samarbeid med Europa. Me skal vera ein tett og påliteleg partnar, men samarbeid er ikkje det same som medlemskap, og Europa er ikkje det same som EU. Det er fullt mogleg å stå utanfor EU og samtidig vera ein sterk aktør i europeisk samarbeid. For Senterpartiet handlar dette om meir enn handel og institusjonelle løysingar. Det handlar om kven som skal ta avgjerslene som formar kvardagen til folk i Noreg. Skal dei takast her, av folkevalde som står til ansvar for norske veljarar, eller skal dei takast i Brussel? Senterpartiet er ikkje i tvil. I ei uroleg tid treng me meir nasjonal styring, ikkje mindre. Me treng å styrkja folkestyret, ikkje flytta makt lenger vekk frå folk. Difor seier Senterpartiet i dag klart nei til å starta ei utgreiing om norsk EU-medlemskap. Me står fast ved eit viktig grunnleggjande prinsipp for Senterpartiet: Noreg skal styrast frå Noreg.

Eg takkar for den bekreftinga, for det er viktig. Eg trur veldig mange ønskjer å ha mat som ikkje er produsert ved hjelp av Bovaer, og at dei er klar over at viss ein vel norsk no, er ein trygg frå det. Då er det ein dårleg idé å leggja til rette for meir import. Sjølv om det har vore ei veldig gledeleg utvikling i sal av norsk mjølk og ikkje minst andre meieriprodukt, ser me òg at importen er stigande, og det gjev grunn til bekymring inn i det perspektivet. Er det aktuelt for statsråden å opna for meir import av meieriprodukt i Noreg, eller er statsråden einig med Senterpartiet, som meiner me skal ha eit strengare heller enn mildare tollvern enn i dag?

Bovaer er nok dødt i Noreg – og så forventar eg ikkje at statsråden skal bekrefta det. Senterpartiet ønskjer mest mogleg rein og trygg mat i Noreg, produsert i Noreg. Det er parti på Stortinget, bl.a. Høgre og FrP, som ønskjer å kutta i tollvernet. Me i Senterpartiet meiner det vil gje grunnlag for meir mjølk og meieriprodukt i norske butikkar som er produserte i utlandet med bruk av Bovaer i produksjonen. Er det noko statsråden er einig i?

Det har vore eit enormt engasjement i denne saka. Det er bra. Eg vel å tolka det som eit engasjement for at folk er opptekne av norsk mat, folk er opptekne av at norske bønder og norsk landbruk ikkje skal gjerast til klimaverstingar. Men korleis hamna me her? Eg trur ein del av forklaringa ligg i at nokon i Q-meieria hadde den fikse ideen at dei skulle begynna å selja «Klimamelk». Tine følgde opp og skulle selja «Fremtidsmelk». Dette viste seg å ikkje vera nokon suksess, men grunnlaget for diskusjonen var lagt. Landbruksministeren følgde dessverre dette opp med å stilla krav om bruk av metanhemmarar for å få tilskot i fjorårets jordbruksavtale. Det skapte ein massiv motstand mot metanhemmarar. Eg vil takka Tine, som har gjort ei klok vurdering og vel å ikkje ta i bruk stoffet Bovaer. På prinsipielt grunnlag kan ein seia at Stortinget skal ikkje regulera enkeltstoff på fôrsetelen, og det er ikkje noko grunnlag for å tolka Senterpartiet si stemmegiving i dag som noko forbod eller avgrensing på forsking som landbruket eller andre måtte ønskja å gjennomføra. Men saka om Bovaer er så spesiell og så dårleg handtert at det kan utfordra heile tilliten til norsk mat, og då meiner Senterpartiet det er grunnlag for å gå litt på akkord med ting som ein prinsipielt meiner kan vera feil. Det gjer jo heile Stortinget, for me legg i dag ei veldig klar føring på vårens jordbruksoppgjer. Det bør me prinsipielt vera forsiktige med, men i denne saka har ein samla komité vurdert det som nødvendig. Eg trur òg at me skal heia på positive klimaverkemiddel i landbruket, men me må slå fast at utslepp frå matproduksjon er annleis enn andre utslepp, og det vil ikkje vere mogleg å koma ned i null. Det kjem òg eit forslag seinare i dag der Høgre og FrP faktisk røystar for å få meir metanhemmarar i norske butikkhyller. Dei fremjar eit forslag om å redusera importvernet. Det er ingen tvil om at me kan regulera kva som skal skje i Noreg, men den importerte maten har me ingen kontroll med. Eg trur det er viktig å vere konsekvent i landbrukspolitikken, og skal ein ha norsk, trygg mat i Noreg som me har kontroll med, kan ein faktisk ikkje i éi sak meina det veldig høgt, før ein i neste sak ikkje er så oppteken av den norske maten. Så eg gler meg til den debatten når den kjem.

Spørsmålet mitt er kort og greitt: Eg lurar på kva som er tenkt når det gjeld ikraftsetjing av lova?

På vegner av stortingsrepresentantane Trygve Slagsvold Vedum, Bengt Fasteraune, Erling Sande, Ole Herman Sveian og meg sjølv har eg gleda av å leggja fram eit representantforslag om naturskadeordninga.

Me har ikkje spørjetime i Stortinget og inviterer regjeringa for at regjeringa skal koma og fortelja kva Stortinget meiner, og om det fleirtal eller mindretal her. Eg meiner: Kva meiner landbruksministeren om dette? Synest landbruksministeren det er ein god idé at f.eks. ei pakke med karbonadedeig som i dag kostar 100 kr, i framtida skal kosta 150 kr? Mitt spørsmål er ikkje kva Stortinget meiner. Eg lurer på kva landbruksministeren sitt synspunkt på dette er. Seier han ja eller nei til ei kjøtavgift på 50 pst.?

Eg får mange svar på ting eg ikkje har spurt om. Spørsmålet mitt gjekk på om landbruksministeren støttar eller ikkje støttar ein kraftig auke, kanskje 50 pst., i avgifta på norsk kjøt for å tvinga folk til å kjøpa mindre kjøt enn dei ønskjer. Me veit at dette vil ramma dei med låge og middels inntekter aller, aller sterkast, og det vil ha dramatiske konsekvensar både for sjølvforsyninga vår og ikkje minst for evna til å ha eit landbruk i heile landet. Eg skulle berre ønskt at landbruksministeren kunne svara ja eller nei på om han støttar dette forslaget til ei ny kjøtavgift som Miljødirektoratet har føreslått.

Sjølvforsyninga i Noreg er for låg, og me er eit land der me i stor grad brukar gras til å produsera mat. Regjeringa har nyleg fått ein rapport frå Miljødirektoratet som tar til orde for kraftig redusert kjøtforbruk i Noreg. Dei skriv rett ut at det vil bety at 35 pst. av arealet vårt vil verta overflødig – i hovudsak på Vestlandet, i Nord-Noreg og i distrikta. Det er eit svært dramatisk forslag som har kome frå Miljødirektoratet. Dei føreslår ei avgift på kjøt på 50 pst. for å få folk med middels og låge inntekter til eigentleg å slutta å eta kjøt. Landbruksministeren har vorte utfordra på dette, og eg vil òg utfordra han. Meiner landbruksministeren at dette er ein god idé?

Det vert sagt at dette skal koma i revidert budsjett, og så har Stortinget til behandling eit forslag frå Senterpartiet om å betra ordningane for laukprodusentane. Etter å ha høyrt innlegget frå f.eks. MDG, er det stor sjanse for at eit sånt forslag får fleirtal, og at ein går inn for ei betydeleg betre ordning som gjev bøndene den sikkerheita dei fortener, i den situasjonen som har oppstått. Då er mitt spørsmål: Viss Stortinget f.eks. i mars gjer eit tydeleg vedtak om at ein ønskjer ei betre ordning, vil statsråden då respektera det og leggja det inn i revidert budsjett?

Dei laukbøndene som er ramma av den plutselege snuoperasjonen som skjedde, er ikkje veldig imponerte av det regjeringa har levert. Dei har fått veta dei skal få 70 pst. kompensasjon, men dei har ikkje fått veta kva det er 70 pst. av. Dei har ikkje fått veta noko om vilkåra som ligg inne, og her vert det peika på at ein må venta til RNB. Det er litt seint å gjera tilpassingar til årets sesong, lauken er i full vekst når den tida kjem. Som grunngjeving for 70 pst., skriv og seier landbruksministeren at det er fordi ein skal kunna gjera tilpassingar, men når me står her i slutten av februar, kva tilpassingar er det ein tenkjer laukbøndene i f.eks. Innlandet kan gjera for å tilpassa seg dei nye kadmiumkrava?

På vegner av stortingsrepresentantane Trygve Slagsvold Vedum, Bent-Joacim Bentzen, Bjørn Arild Gram og meg sjølv vil eg leggja fram eit representantforslag om Svalbard.

Dette er ei sak som vel har gått sidan september, då dei søkte om dette, så eg trur me er godt forbi stadiet «meget raskt». Då er eigentleg mitt spørsmål: Kan det tenkjast at fiskeriministeren seier nei? Eg forstår at ho ikkje kan bekrefta at ho vil seia ja, men kan det tenkjast at fiskeriministeren landar på å seia til Kalnes videregående skole og ungdommane som har lyst til å ta ei utdanning innanfor fiske og fangst, at nei, de får ikkje dispensasjon?

På Kalnes videregående skole finst det eit opplæringsprogram som heiter Fiske og fangst. Fiske og fangst er jo mykje kjekkare enn fiske og forbod. Her trengst det ein dispensasjon for å få lov til å driva dette opplæringsprogrammet på ein skikkeleg måte. Eg har stilt eit skriftleg spørsmål og fått til svar at denne ordninga for moglegheita til å gje dispensasjon tredde i kraft 1. januar 2026. No byrjar me å koma eit stykke inn i 2026, og eg såg ei positiv haldning i svaret som vart gjeve. Då er mitt spørsmål: Kan statsråden no bekrefta at det vil verta gjeve dispensasjon, sånn at ein kan behalda opplæringsprogrammet Fiske og fangst på Kalnes videregående skole?

La meg starta med å retta opp ein feil i representanten Wiborgs innlegg. Dette fiskeforbodet kom 29. juli 2025. Då sat ikkje Senterpartiet i regjering. Det skil denne saka frå det Framstegspartiet gjorde, då dei sat med ansvaret for å innføra eit anna næringsforbod, nemleg for pelsdyrnæringa. Den diskusjonen trur eg er rimeleg uinteressant. Det er heller inga ueinigheit om at det er miljøutfordringar i Oslofjorden, men måten regjeringa har valt å møta dette på, meiner Senterpartiet er under ein kvar kritikk, og det er eit alvorleg brot med måten me forvaltar fiskeriressursane våre på i Noreg. Regjeringa har innført eit nytt prinsipp: å bruka forbod som verkemiddel – ikkje reguleringar, ikkje kvotar, ikkje tilpassingar av aktivitet. Det er dramatisk, og det kan ha verknader langt utover Oslofjorden viss forbod vert eit nytt forvaltingsprinsipp i fiskeria. Me har alltid hatt fiske i område med lite fisk, men då har kvotane vorte lågare, det har kome avgrensingar på reiskapsutforminga – ein har gjort den typen tiltak. Konsekvensane for fiskarane i Oslofjorden er omfattande. Mange mister store deler av grunnlaget for inntekta si, nokre mister heile livsgrunnlaget. Regjeringa har sett av 15 mill. kr til omstilling. Det er altfor lite. Det dekkjer verken dokumentert inntektsbortfall eller reelle kostnader ved å leggja om drifta. Sånn dette framstår no, framstår det ikkje som ei omstillingsordning, men ei kondemneringsordning for fiskenæringa i Oslofjorden. Dette er ei avvikling av fiske. Det er ikkje ei vidareføring, og det er langt under det fiskarane sjølv ønskjer. Noko av det eg reagerte på i innlegget og utgreiinga til fiskeriministeren, var at ein no nærmast hadde funne så gode løysingar at fiskarane var fornøgde. Nei, ingen fiskarar er fornøgde med det som har kome no. Då ein høyrde på utgreiinga til fiskeriministeren, kunne ein få inntrykk av at dialogen var så god, men når ein snakkar med fiskarane eller organisasjonane til fiskarane, seier dei at denne dialogen har vore heilt elendig. Det har knapt vore dialog. Det er nok å sjå på høyringa som var. Her hadde folk gjeve innspel til korleis ein kunne utforma området, gjera dette litt enklare og finna praktiske løysingar. Eg har møtt folk som trudde at ein hadde gjort ein feil, for det som var sendt ut etter høyringa, var jo akkurat likt det som var før høyringa. Det regjeringa kallar for dialog, er det me andre kallar for monolog. Det har ikkje vorte lytta. Det uroar meg, for dette viser kven som bestemmer i regjeringa. Eg trur ikkje at fiskeriministeren eigentleg var veldig gira på dette tiltaket og syntest det var eit smart tiltak. Eg har stor tiltru til fiskeriministeren. Problemet er berre at ansvaret som i dag skal liggja til NFD, vert forvalta av klimaministeren. Der treng ein ikkje å ta omsyn til næringsdrivande. Der treng ein ikkje å ta omsyn til næringsaktørane. Då får me sånne eksempel som me ser no. Kva er problemet med Oslofjorden? Jo, problemet er at Oslofjorden er forureina. Problemet med Oslofjorden er ikkje at det vert fiska i Oslofjorden. Det er ikkje sånn at bestanden vil ta seg opp viss ein ikkje greier å gjera noko med forureininga i fjorden. Det meiner eg ein burde svara tydelegare på enn det ein har gjort. Så høyrde eg innlegget til Høgre her tidlegare i dag. I Høgre hadde dei jo all moglegheit til å sørgja for at dette var på plass – før ein gjekk imot det tidlegare forslaget om å stoppa dette forbodet. Då kunne Høgre ha brukt posisjonen sin til å stilla krav og ha forventingar til korleis dette skulle gjennomførast. Det valde Høgre å ikkje gjera. Eg veit ikkje om det finst ein lykkeleg slutt på dette, men det er ikkje bra når regjeringa seier at dialogen er bra, og fiskarane og organisasjonane til fiskarane seier at dialogen er omtrent fråverande, at ein ikkje vert lytta til, og at ein ikkje vert forstått. Og ein ventar enno på korleis denne kompensasjonsordninga skal utformast. Oppgåva til fiskarane og det fiskarane ønskjer, er ikkje å rydda opp. Fiskarane ønskjer å fiska fisk. Det er difor dei er fiskarar, og dei drøymer om å få leva av det. Forbodet til regjeringa stoppar den moglegheita.

I forbindelse med forhandlingane om noregspris for privatkundar som me hadde i vår, då Senterpartiet fekk styrkt noregsprisordninga, vart det òg gjort eit vedtak om at ein skal greia ut ein noregspris for bedrifter, nettopp fordi me meinte dagens fastprisavtalar ikkje fullt ut dekte behovet til næringslivet. Me veit at erfaringane med noregspris for privatkundar er gode. Me meiner at særleg små og mellomstore bedrifter ville hatt stor nytte av ein noregspris òg for bedrifter. Mitt spørsmål er eigentleg: Det vart gjeve eit oppdrag frå Stortinget – som òg Arbeidarpartiet stemte for – om å greia ut noregspris for bedrifter. Korleis ligg det an med utgreiinga, og når kan me venta at den er ferdig, sånn at me kan jobba vidare med å få på plass meir stabile straumprisar for norske bedrifter?

Det er litt spesielt å høyra på dette svaret, eitt år etter at Senterpartiet gjekk ut av regjering, fordi me meinte Arbeidarpartiet var på ville vegar i kraftpolitikken. Det er fint å snakka om noregspris, men det hjelper ikkje norske bedrifter at privatkundar har det. Realiteten er at me har stor eksport, me har låg magasinfylling, me har høge straumprisar for næringslivet, og svært mange passar ikkje desse fastprisavtalane for. Då er spørsmålet mitt: Er beskjeden frå regjeringa til norske bedrifter at dette må dei berre leva med, eller ønskjer ein å gjera systemgrep, andre grep, for å få ned straumprisane til norske bedrifter?

Rundt om i Noreg finst det ein mengde bedrifter eg trur er rimeleg lite interesserte i ein diskusjon mellom Arbeidarpartiet og Høgre om kven som har gjort minst i kraftpolitikken. Realiteten er at norske bedrifter betalar skyhøge straumprisar, og samtidig som dette skjer, er eksporten av straum frå Noreg rekordhøg. Me sette eksportrekord i 2025. Me veit at på Sør- og Vestlandet, i det såkalla NO2, er det veldig låg fyllingsgrad. Den er nede i 51 pst. Trass i dette eksporterte ein stort med straum ut òg i januar. Det er venta tørt og kaldt vêr framover. Kva planar har eigentleg regjeringa for økonomien og for rammevilkåret straum er for norske bedriftseigarar, og kanskje spesielt på Sør- og Vestlandet?

Senterpartiets enkle utgangspunkt er at det bør vera ein høg terskel for å gjera endringar i Grunnloven. Så er spørsmålet om dagens prosedyre verkar. Eg har lyst til å svara ja på det. Me høyrde at det i førre innlegg, frå representanten Frølich, vart nemnt grunnlovsendringar forfatta på ein serviett. Eg har ikkje kjennskap til at forslag til endringar i Grunnloven forfatta på ein serviett har vorte ein del av Noregs grunnlov, så eg trur det vert brukt litt store ord. Det er eit faktum at oppigjennom åra har Stortinget gjort både store og viktige endringar i Grunnloven. Mitt klare inntrykk er at dei har vore både gjennomtenkte og – der det har vore nødvendig – vurderte og greidde ut. Eg har all respekt for at tidlegare kontrollkomitear har gått inn i dette spørsmålet og ønskt å justera prosessen, både for å føreta ei siling og for å skapa meir engasjement. Men då kan ein stilla seg spørsmålet: Kva er det som gjer at det er såpass lite engasjement rundt grunnlovsendringar? Kan det tenkast at Grunnloven har ganske brei støtte, at det ikkje er et folkeleg behov for og ønske om å gjera dei store endringane? Folk støttar Grunnloven, som me veit, men eg trur òg folk lever med at det er ein høg terskel for å gjera endringar. Det ligg jo òg i dei forslaga som er oppe i dag, og det er eg glad for. Det vert peikt på behovet for å greia ut grunnlovsforslag betre. Ja, men det er ikkje slik at gjeldande ordning hindrar at grunnlovsforslag vert greidde ut. Det er òg verdt å ta med seg. Eg vil peika på noko som eg for så vidt òg synest er eit poeng – og representanten Myrli gjorde greie for det. Når ein vil at betre utgreiingar skal liggja til grunn for grunnlovsendringar, er det jo eit litt morosamt poeng at ein samlar seg om akkurat det forslaget som ikkje er greidd ut og anbefalt etter ei utgreiing. Senterpartiet står for ein grunnlovskonservatisme. Det betyr at me ikkje skal endra Grunnloven slik me f.eks. endrar Stortingets forretningsorden – endra han for å sjå om det fungerer betre. Nei, det må vera eit reelt behov for å endra han, og det meiner me ikkje ligg føre i denne saka. Eg skal ikkje på nokon som helst måte hevda at det mindretalet har føreslått, inneber ein revolusjon, men det er kanskje slik at ein løyser eit problem ein ikkje har, med tiltak som neppe vil verka. På den bakgrunnen vil Senterpartiet stemma imot forslaga.

Det har vore ein god og verdig debatt om monarki eller republikk. Me i Senterpartiet har jo uttalt oss nokså hardt mot forslaget. Men president, det finst ein president som eg er veldig glad i og stolt av, og det er stortingspresidenten – så ta dei orda til deg! Det eg saknar i debatten frå dei som forsvarer republikk og argumenterer for det, er at det er veldig vanskeleg å få tak på kva slags type republikk og kva slags type president ein ser for seg. Eg har møtt på Stortinget sidan 2009. I heile denne tida har kong Harald vore landets øvste leiar. Eg har tenkt litt på: Dersom me hadde vore ein republikk, kven hadde vore president – eller presidentar – i denne perioden? Eg har gjort meg mine tankar. Dei har eg ikkje tenkt å dela med Stortinget, men eg kan seia såpass at det eg har tenkt, ikkje har styrkt meg i trua på at republikk ville ha tent Noreg. Fleire i denne debatten peikar på demokratiet. Men ein må òg ta inn over seg at ein har eit velfungerande demokrati, og det norske demokratiet er uløyseleg knytt til monarkiet, slik at det er ingen motsetnad mellom monarki og demokrati. Tvert imot meiner Senterpartiet at monarkiet har bygd opp under og støtta det norske demokratiet.

Eg ønskjer å starta med å takka saksordføraren for innlegget hans, og eg sluttar meg i all hovudsak til det som er sagt der. Det er krevjande dagar for kongefamilien vår, men det er ikkje det debatten i dag handlar om. Dette er ein større debatt enn det. Det er eit konkret forslag om å gå vekk frå eit styresett med kongedøme og ei over tusenårig historie. Det er å gå vekk frå eit sentralt element i Grunnlova vår, tradisjonen vår og demokratiet vårt. Den noverande kongefamilien vår har me hatt sidan 1905. Det avgjerande spørsmålet er om dette har bidrege til stabilitet i Noreg og samling av nasjonen. Svaret er for meg og Senterpartiet eit klart ja. Det er faktisk ikkje sånn at alle berre støttar monarkiet fordi me i dag har ein bra konge og ein fin kronprins. Mi og Senterpartiets støtte byggjer på at det arvelege monarkiet faktisk er ein bra styreform som fungerer. Ikkje minst bidreg det til at skifte av regjering går føre seg på ein anstendig måte. Det er kanskje den mest politiske oppgåva av alle. Det er i skifte av regjering at kongen vår som partipolitisk uavhengig er i den viktigaste rolla si. Denne oppgåva er kraftig underkommunisert i debatten. Det finst alternativ til monarki, som har både styrkar og svakheiter. Nokre peiker på dei prinsipielle sidene og byggjer argumentasjonen sin på dei. Problemet med ei sånn tilnærming er at verken livet til folk, samfunnet vårt eller politikken er berre prinsipielle. Dei byggjer på historia og tradisjonen vår og på å finna løysingar som faktisk står seg over tid. Kongefamilien vår består av menneske. Me har ein flott kongefamilie som har lagt ned og legg ned ein stor innsats for oss alle. Folk gjer feil, kongefamilien vår gjer feil, men eit augeblinksbilde endrar ikkje synet vårt på styreform. Det finst heller ingen eksempel på feilfrie presidentar, men det finst rikeleg med eksempel på presidentar som har mørke flekkar. Det er òg rikeleg med eksempel på maktmisbruk i land med president. Det er her det skurrar hjå meg når dei som ønskjer republikk, argumenterer. Vil dei ha ein president med mykje makt, eller trur dei at ein president vald for ein kortare periode ville ha klart å ha den samlande rolla som kongefamilien vår har hatt sidan 1905? Den fremste styrken til monarkiet er på sett og vis fråværet av reell makt. Makta i Noreg vert utøvd av kollegiale organ, og det er styrken vår. I innstillinga vert det peikt på den folkelege støtta som monarkiet har. Det var òg saksordføraren inne på i innlegget sitt. Det er òg eit argument for min del, men det er ikkje eit avgjerande argument. Det avgjerande er at me i dag har eit robust styresett som er grunnlovfesta og vil kunna stå seg over generasjonar framover. Mindretalet argumenterer med at republikk er den mest vanlege styreforma i verda. Eg vil ikkje anbefala Stortinget å gå for den styreforma som til ei kvar tid er mest populær i eit globalt perspektiv. Det er verdt å minna om at demokrati òg er i mindretal i eit globalt perspektiv. Ut frå dette stemmer Senterpartiet imot forslaga til grunnlovsendring.

18:23] (ordførar for saka): Saka gjeld Riksrevisjonens rapport 3:16 for 2024–2025, «Riksrevisjonens undersøkelse av oppfølging av forbruk gjennom rammeavtalen for formidling av IKT-konsulenttjenester inngått av DSS i 2022». Det vert vist til rapporten og til innstillinga frå komiteen. Målet med undersøkinga er å kontrollera om Departementenes sikkerhets- og serviceorganisasjon, DSS, har følgt opp forbruket gjennom rammeavtalen for formidling av IKT-konsulenttenester. Avtalen vart inngått 12. april 2022 og hadde ei ramme på 600 mill. kr. Riksrevisjonens undersøking omfattar perioden frå april 2022 til mai 2025. Faktuma i saka er beskrivne i innstillinga og vil ikkje verta gjevne att i dette innlegget. Riksrevisjonens undersøking har følgjande hovudfunn: Det er gjort avrop eller kjøp for 187 mill. kr utover den maksimale verdien i avtalen. Som avtaleeigar har ikkje DSS følgt opp at det totale forbruket gjennom rammeavtalen overheld maksimal verdi. Fleire av brukarane fortsette med å gjera avrop eller kjøp på rammeavtalen etter at dei fekk beskjed om at vidare avrop eller kjøp kan vera i strid med anskaffingsregelverket. Riksrevisjonens overordna vurdering er at dette er «ikke tilfredsstillende». Kritikken går både på manglande oppfølging av avtalen frå DSS’ side og at fleire aktørar, irekna fleire departement, fortsette med å kjøpa på avtalen etter at han var overskriden. For å gjera ei lang og kostbar historie kort vil eg referera den avsluttande merknaden frå komiteen: «Komiteen stiller seg bak Riksrevisjonens vurderinger, konklusjoner, og anbefalinger og imøteser at ansvarlige departementer følger opp funnene for å sikre at fremtidige fellesavtaler forvaltes i tråd med regelverket.»

10:57] (ordfører for saken): Eg hadde håpt å få halda denne saksordførarutgreiinga for full sal, men det ser ut som at mange hadde andre planar. Saken gjeld Dokument 3:14 for 2024–2025, Riksrevisjonens undersøking av arbeidet til styresmaktene med samanhengande digitale tenester. Eg har lyst å starta med å takka Riksrevisjonen for rapporten og vil visa til rapporten og komiteen si innstilling til han. Tanken bak digitalisering av offentleg sektor er eigentleg veldig enkel: Det skal vera lettare å vera menneske i møte med det offentlege. Når livet er vanskeleg, om ein har eit alvorleg sjukt barn, mistar jobben eller opplever dødsfall i familien, skal det ikkje vera systema som gjer alt tyngre. Då trenger folk at det offentlege heng saman. Difor er det alvorleg når Riksrevisjonen slår fast at arbeidet med samanhengande digitale tenester i liten grad har gjeve reelle forbetringar for brukarane. Komiteen sluttar seg til denne vurderinga. Trass i mange år med satsing ser me for lite igjen ute hos folk. Det handlar ikkje om manglande vilje til digitalisering. Det handlar om at det offentlege framleis er for oppdelt. Regelverk, budsjett og ansvar stoppar ofte ved sektorgrensene, mens livet til folk ikkje stopper ved sektorgrensene. Komiteen har peikt på at sektorprinsippet ikkje må verta ei hindring for gode tverrgåande tenester. Det er eit viktig poeng. Innbyggjarane møter ikkje sektorar, dei møter staten – ein plass, ein gong, i ein krevjande situasjon. Me merkar oss tilbakemeldinga frå regjeringa, der det bl.a. vert peikt på at det er etablert eit digitaliserings- og forvaltningsdepartement for å styrkja samordninga. Det gjev moglegheiter, men då må det verta levert betre i praksis, slik at løysingane faktisk vert tekne i bruk og varer over tid, slik at folk merkar ei endring. Dette handlar til sjuande og sist om tillit – tillit til at det offentlege ser heile mennesket, ikkje berre ein del av saken din. Me skuldar folk å ha system som heng betre saman når livet røyner på og i andre vanskelege fasar. Komiteen støttar vurderingane og anbefalingane frå Riksrevisjonen. Det er ein konklusjon om at det ikkje er tilstrekkeleg. Det reknar eg med at regjeringa har merkt seg, og at det vil verta følgt opp.

Eg er glad for svaret, at det vart sagt at jordbruket skal produsera det som forbrukarane etterspør. Det er for så vidt heile kjernen: at ein ikkje byggjer opp ein landbrukspolitikk der ein trur at etterspørselen blir bestemt av produksjonen, det er meir produksjonen som er tilpassa etterspørselen. Det er eg glad for at statsråden bekreftar. Denne rapporten har som hovudår sett på politikken for 2016 til 2024. No er vi i 2026, og det må seiast at den sikkerheitspolitiske situasjonen er kraftig endra. For Senterpartiet er det – og det har det òg vore, og er framleis, for Stortinget – sånn at klima skal målast på utslepp per produsert eining. Er statsråden einig i at det er det beste målet på om norsk landbruk klarar å kutta utslepp?

La meg starta med å unnskylda presidenten litt, for eg trykte nok først på innlegg når eg meinte replikk, men no vart dette ordna opp i. Eg vil inn litt på det som står i rapporten om kosthaldsråda. Då Senterpartiet sat i regjering saman med Arbeidarpartiet og kosthaldsråda kom i 2024, var det veldig viktig at dette skulle vera basert på kosthald og helse, og at klima- og miljøomsyn ikkje skulle inngå som ein del av råda. Det trur eg er veldig fornuftig, særleg når ein veit kor viktig det er å styrkja matberedskapen i Noreg. Eg har eigentleg berre lyst til å forsikra meg om at det er beredskap og landbruk i heile landet som framleis ligg til grunn for landbrukspolitikken til regjeringa – at kosthaldsråda framleis er baserte på helse og ikkje er eit verkemiddel for klima og miljø i jordbruket.

Som bakteppe for denne diskusjonen tenkjer eg det er viktig å ta med seg at jordbruket faktisk er ei av dei næringane som har kutta utslepp. Det er verd å ta med seg at jordbruket er heilt avgjerande for vår matberedskap, og at me står i ein ny sikkerheitspolitisk situasjon. Same kva som står i rapporten, er det viktig for Senterpartiet å slå fast to ting. Det eine er at klimaarbeidet i jordbruket skal målast i utslepp per produsert eining. Det vil seia at det ikkje er ei god løysing å auka importen av mat for å få ned utsleppa i Noreg. Det andre er at ein skal ha ein jordbrukspolitikk som leverer den maten folk i Noreg faktisk et, ikkje den maten nokre byråkratar i eit direktorat meiner at folk burde ha ete. Ein skal gå inn på det folk faktisk et. Det er viktig at ein har fått på plass ei lov om matsvinn. Matsvinn er ein plass det er mogleg å gjera noko. Eg vil òg framheva at når me snakkar om klima, vert det å pumpa opp og tenna fyr på olje, kol og gass på den eine sida, og dei biologiske prosessane og det biologiske kretsløpet jordbruket er ein del av, for ofte jamstilt. Det skil seg òg. Eg undrar meg litt når eg les i innstillinga at FrP og Høgre har ein eigen merknad der dei er opptekne av ting som har klimaeffekt med ein gong, og peiker då på reduksjon av matsvinn – ja, det er fint – men òg endringar i forbruksmønsteret. Me ser at det i rapporten er beskrive at viss alle følgjer dei nye kostråda frå 2024, er det berekna at antal årsverk i landbruket vil verta redusert med meir enn 13 000 årsverk innan 2035, og at jordbruksarealet vil verta redusert med 2,9 millionar dekar. Det betyr ingenting anna enn at matberedskapen i Noreg vert svekt. Dette er ein politikk Høgre og FrP gjerne må løfta opp, men Senterpartiet er ikkje med på ein sånn politikk. Me ønskjer å auka norsk matproduksjon, og me ønskjer å få ned utsleppa i landbruket – ikkje med å flytta produksjonen ut av landet, men med meir effektiv drift, utvikling av betre fôringsteknologi, driftsopplegg, bruk av beite osv. Her er det målkonfliktar. Eg trur dei må løysast i dialog med jordbruket og i jordbruksforhandlingane. Det peiker òg eit fleirtal på i innstillinga. Det er det som er det viktigaste for Senterpartiet at kjem ut av denne diskusjonen. Me er ueinige i at ein på ein måte skal ha statlege føresetnadar for forbruksmønster som då skal bidra til utslepp. Me må forhalda oss til den handlekorga folk har, og at i eit liberalt samfunn bestemmer folk sjølve kva dei vel å handla. Det er det politikken må ta omsyn til.

Det verkar ikkje heilt som ein har teke innover seg det hasteelementet som er i dette, og at ein kan stå i ein situasjon der det er for seint. Det var òg bakgrunnen for at Senterpartiet i budsjettforhandlingane var veldig oppteke av å få klare føringar på dette. Eg har eigentleg eit konkret spørsmål, og det er: Er det mogleg å seia noko om når ein kan venta ei avklaring på dette, sånn at ein kan få ro rundt det, og at alle gode krefter som jobbar for det, kan fortsetja å gjera eit viktig arbeid for å sikra innovative anskaffingar, som jo er eit av dei måla eg trur me har saman?

Innovative anskaffingar er viktig. Ein sentral del av dette har vore det såkalla leverandørutviklingsprogrammet, som er eit partnarskap mellom KS, NHO og statlege etatar. Regjeringa føreslo store kutt i dette i statsbudsjettet, og dette var òg tema i budsjettforhandlingane, der Senterpartiet fekk gjennomslag for viktige merknadar. No veit me at usikkerheita rundt leverandørutviklingsprogrammet gjer at tilsette er i ferd med å slutta, og heile denne satsinga står eigentleg på spel. Då er mitt spørsmål: Kan statsråden bekrefta at regjeringa arbeider ut frå intensjonen om i størst mogleg grad å vidareføra det gode arbeidet i leverandørutviklingsprogrammet, og at ei avklaring om dette kjem innan kort tid?

Eg vil starta med å takka saksordføraren for den jobben han har gjort, for det har vore ein god jobb, og me har fått eit godt resultat. Eg sluttar meg til veldig mange av dei vurderingane saksordføraren gjorde i sitt innlegg. Senterpartiet gjekk inn i denne diskusjonen med to mål. Me ønskte eit høgare innslagspunkt for lova enn det regjeringa hadde lagt opp til, og me ville ha inn sikkerheit og beredskap som ein del av føremålsbestemminga. Det var våre klare forventingar då me hadde dialog med andre parti. Difor er me veldige glade for at me har klart å auka innslagspunktet frå ikkje berre dei 300 000 kr regjeringa føreslo, men opp til 500 000 kr. Det er viktig å seia at Senterpartiet òg kunne ha vore med på ei grense på 750 000 kr, men som de ser i innstillinga, er ikkje Høgre og FrP villige til å ta inn sikkerheit og beredskap i føremålsbestemminga. Det var viktig for Senterpartiet å få inn det. Det gjer at lova i tydelegare grad svarar på dei utfordringane me står oppi. Ho svarar betre på den sikkerheitspolitiske situasjonen me er i. For meg er det litt underleg at Høgre og FrP hadde så intens motstand mot å ta inn sikkerheit og beredskap at ein ikkje kunne vera med på det og sikra eit breiare fleirtal bak det. Eg trur ei beredskapsorientert føremålsbestemming og ei grense på 500 000 kr er eit veldig godt utgangspunkt. Eg trur heller ikkje ein er i mål med arbeidet med forenkling av offentlege anskaffingar. Når ein ser på dei forslaga som vert stemte ned i dag, er det veldig mange som har gode intensjonar, men vil dei gjera det enklare? Nei, dei vil jo ikkje det. Difor er det litt sånn at me kunne ha vore med på forslaget frå Høgre og FrP om auka konkurranse under innslagspunktet, men var ikkje tanken å gjera det enklare? Me har forslag nr. 6, frå Høgre og FrP, som seier at ein skal leggja inn vurderingar av korleis ein får mest mogleg ut av kvar krone på klima- og miljøkrav. Ja, det er veldig fornuftig, men då legg ein frå Stortingets side inn eit nytt vurderingskriterium, som vil gjera at ein må gjera desse vurderingane kvar einaste gong ein gjer ei offentleg anskaffing. Forslaga frå dei andre partia har gode intensjonar, men vil føra til meir byråkrati. Kva tenkjer me dette gjev av moglegheiter? Eg veit at veldig mange kommunar f.eks. er opptekne av at ein skal kjøpa mat til institusjonar, barnehagar, skular, kantiner, og dei er opptekne av å tenkja beredskap. Viss ein skal ha mat i krise eller krig, må ein gjera det når det ikkje er krise eller krig òg. Det er heile tanken bak at me ønskjer å løfta sikkerheit og beredskap så høgt opp i lova, nemleg at ein i mykje større grad enn i dag skal kunna ta denne typen omsyn. Eg trur det er eit veldig stort engasjement rundt om i offentleg sektor og i kommunane til å gjera nettopp det. No gjev me moglegheit til det. Eg er glad for den lova me vedtek i dag. Det er eit stort steg framover, og så må me passa på at me i dei komande månadane og åra ikkje fell for freistinga og vedtek gode intensjonar som gjer at den forenklinga som skjer no, rykkjer tilbake til start.

Min korte merknad går til næringsministeren sin bruk av fakta i denne diskusjonen. Det vert vist til ein auke i handelen som følgje av EØS-avtalen på 35–65 pst. Det finst i ein rapport som me sjølvsagt har. Han er bestilt av NHO, betalt av NHO og utarbeidd med nyttige innspel og kommentarar frå NHO undervegs. Det har ikkje næringsministeren sagt noko til Stortinget om. Me veit mykje fint om NHO, men NHO er faktisk den største organisasjonen som jobbar for norsk EU-medlemskap. Det står òg i rapporten at desse tala gjeld med nødvendige atterhald. Dette er atterhald som næringsministeren har valt å sjå glatt vekk frå. Me kan òg lesa i rapporten at viss Noreg hadde vorte EU-medlem i 1995, ville det vore 6 pst. høgare produktivitet i Noreg. Kvar enkelt får ta stilling til kven ein trur på, men eg vil anbefala næringsministeren i framtida ikkje å bruka slike tal for å mala eit glansbilde av EU.

Eg registrerer at næringsministeren ikkje gav noko svar på kor påstanden om at handelen vår ville vore 35–65 pst. lågare om det ikkje var for EØS-avtalen kjem frå. Grunnen til at det var ein relevant ting å ta opp, er at det vil seia noko om kva regjeringa tenkjer om framtidig handel med land me berre har ein handelsavtale med, som f.eks. Storbritannia. Som sagt: Eg trur næringsministeren brukar eit tal ho ikkje har dekning for å bruka. Det er heller ikkje nokon kjeldereferanse i talen til næringsministeren. Så til ei sak som er meir til å grina av, den såkalla lauksaka. Det var ikkje ei sak me ønskte å få opp i dag. Me veit enno ikkje kva Arbeidarpartiet kjem til å stemma. Me som er budsjettpartnarar, har heller ikkje høyrt noko om nye satsingar inn i revidert budsjett frå Arbeidarpartiet, så eg vil anta at Arbeidarpartiet ikkje støttar dette forslaget, men det hadde vore ryddig med ei avklaring frå komitéleiar på det. Dette handlar eigentleg litt om handel òg, for me i Senterpartiet er iallfall opptekne av at me innanfor handelsregimet skal sørgja for nasjonal matberedskap. I denne saka har det kome rykte om at dei har kremta i Brussel, og då får regjeringa panikk. Er det éin ting som er viktig for Arbeidarpartiet, er det å verta godt likt i Brussel. Eg tenkjer at det òg er viktig å stå opp for norske interesser og ha respekt for dei som er matprodusentar i Noreg – at me kunne gje dei den føreseielegheita som ligg i stortingsvedtaket, med ei utsetjing av innføring av dette direktivet. I går fremja Senterpartiet forslag om ei kompensasjonsordning for dei bøndene det vedkjem. Det ville ha løyst denne saka på ein god måte. No legg Høgre og MDG opp til at dette skal løysast på ein måte som er dårleg for dei som er matprodusentar, for dei som har teke avgjerder basert på det vedtaket Stortinget gjorde. Sånn kan faktisk ikkje Stortinget halda på, så eg reknar med at Arbeidarpartiet ikkje støttar denne måten å driva nasjonal næringspolitikk på. Næringsministeren sa i sitt innlegg her at regjeringa var oppteken av å jobba for norske interesser òg i dei sakene som tente Noreg, og tilnærma seg EU også i dei sakene som tener Noreg. Er ein oppteken av å nærma seg EU òg i dei sakene som ikkje tener Noreg, eller tenkjer ein det då er relevant å stå opp for norske interesser? Eg trur nokre månaders utsetjing av eit direktiv og å få på plass ei kompensasjonsordning ville tent norske interesser. Det ville gjort at me hadde eit avklart og greitt forhold til Brussel, og at me faktisk er villig til å stå opp for norske interesser.

Denne handelspolitiske utgreiinga er veldig skeiv. Det er veldig sterkt EU-fokus, og så veit me at det landet som Noreg eksporterer aller mest til, er Storbritannia – vårt naboland i vest, eit fantastisk land. Kva er bakgrunnen for at det er så lite interesse for og omtale av Storbritannia i den handelspolitiske utgreiinga? Er det fordi Storbritannia ikkje er medlem av EU, eller er det andre grunnar til at ein fokuserer så lite på landet som er det landet me eksporterer mest til?

Etter å ha høyrt den handelspolitiske utgreiinga lurer eg på éin ting: Meiner næringsministeren at Noreg bør verta medlem av EU?

Når det gjeld den handelspolitiske utgreiinga me fekk, er det for så vidt vanskeleg å vera ueinig i veldig mykje av det som vart sagt der. Senterpartiet er likevel litt skuffa over utgreiinga og regjeringa sine ambisjonar og perspektiv på handel. Det var ei defensiv og observerande utgreiing med få offensive punkt og små ambisjonar. Så seier denne utgreiinga litt om kva Arbeidarpartiet ser når dei kikkar utover landets grenser. I utgreiinga var EU nemnt omlag 50 gonger, mens vår viktigaste handelspartnar Storbritannia var nemnt i ei oppramsing 1 gong. Slik ser verda ut frå regjeringssida. Eg hadde ønskt at næringsministeren hadde hatt nokre refleksjonar rundt den strategien regjeringa har, med ukritisk å innføra flest mogleg EU-direktiv. Har det gjeve dei ønskte gjennomslaga i handelspolitikk? Saka med ferrolegering kan tyda på at det ikkje beinveges var ein stor suksess. Eg vil gje næringsministeren ros for ikkje å koma med dei vanlege truslane om at EØS-avtalen er i spel. Men på den andre sida kan det verka som om næringsministeren trur at handel mellom Noreg og Europa var noko som oppstod då EØS-avtalen trådde i kraft 1. januar 1994. Næringsministeren seier i si utgreiing at EØS-avtalen har bidrege med ein auke i handelen med EU på 35 pst.–65 pst. Eg har lyst å dvelja litt ved det talet, ikkje for å reisa ein EØS-debatt, men berre for å gå inn på dette. Er det slik at næringsministeren trur at handelen med olje og gass ville ha vore 35 pst.–65 pst. mindre viss me ikkje hadde EØS-avtalen? Er det slik at næringsministeren trur at handelen med aluminium ville ha vore 35 pst.–65 pst. mindre viss me ikkje hadde EØS-avtalen? Er det slik at næringsministeren trur me ville ha selt 35 pst.–65 pst. mindre laks til EU i dag enn det me gjer, viss det ikkje var for EØS-avtalen? Er det slik at næringsministeren trur det ville ha vore 35 pst.–65 pst. mindre europeiske turistar i Noreg om det ikkje var for EØS-avtalen? Me kan godt diskutera EØS, men propaganda bør ein ikkje koma med. Dette er tal som næringsministeren overhovudet ikkje har nokon som helst dekning for å koma med, og eg kunne godt tenkt meg å høyra hennar grunngjeving for å påstå i utgreiinga at Næringsdepartementet har tal som seier at handelen mellom EU og Noreg ville ha vore 35 pst.–65 pst. mindre om det ikkje var for EØS-avtalen. Handel føreset at me har noko å handla med. Det skjer mykje bra i norsk næringsliv, men som ein del av handelspolitikken må òg ein offensiv næringspolitikk nasjonalt vera ein viktig del, for me treng noko å handla med. Då har eg lyst til å peika på dei som har lyst til å laga eksportvarer ved Hønefoss gjennom utvikling av treindustri, og som opplever ei regjering som ikkje svarar dei. Eg har lyst til å peika på Norske Skog som vert straffa økonomisk, for dei har kutta for mykje i utsleppa sine. Eg har lyst til å peika på bedriftene på Sør- og Vestlandet som slit med svært høge straumprisar. Det er òg ein del av dette. I utgreiinga saknar eg òg nokre vurderingar rundt vekstkraft i Europa, framtidig vekst der. Kva utvikling ser ein for seg med den strategien som EU har lagt seg på? Det er definitivt mange mørke skyer i horisonten, men når Arbeidarpartiet ser til EU, ser dei ingen mørke skyer. Noreg er eit land med få tollmurar. Me har, som dei fleste andre land, offensive og defensive interesser. Eg vil gje ros for dei frihandelsavtalane som er inngåtte dei siste åra. Dei balanserer dette godt. Så oppsummert er EU ein viktig handelspartnar for Noreg, men Europa er meir enn EU, og verda er meir enn EU. Det er ikkje sikkert at norske interesser er tent med strategien der ein rått svelgjer unna EU-direktiv utan å ivareta nasjonale interesser. Handelen føreset ein nasjonal næringspolitikk, og der må næringsministeren vera ein pådrivar og ikkje overlata til klimaministeren å vera næringsminister – viss med flyttar bedrifter ut av landet, ja, då går utsleppa i Noreg ned, men det er ein svært dårleg strategi, meiner Senterpartiet.

Bomberom og medisin er berre noko av det Senterpartiet er oppteke av når det gjeld beredskap. Ei anna side er tilgangen på mat i ein krig eller ei krise. Senterpartiet meiner at Noreg treng beredskapslager av såkorn, for tilgangen på såkorn i Noreg er svak og ustabil, og me har fleire gonger måtta søkja hjelp hos Finland, som har teke ansvar for beredskapen. Dette temaet, med tilgang på såkorn og matberedskap, har vore tema på fleire møte i det siste, bl.a. kornkonferansen og det store landbruksmøtet på Jæren. Dei møta har éin ting til felles, og det er at landbruksministeren ikkje har eit svar på spørsmålet om me treng beredskapslagring av såkorn i Noreg. I den situasjonen me står i, spør eg då statsministeren: Meiner han at det er behov for å ha beredskapslagring av såkorn i Noreg for å sikra at me får sådd korn i ei krise eller ein krig?

På vegner av stortingsrepresentantane Trygve Slagsvold Vedum, Bengt Fasteraune og meg sjølv har eg gleda av å leggja fram eit representantforslag om kompensasjonsordning for grønsaksprodusentar som vert ramma av nye grenseverdiar for kadmium – den såkalla «løksaka».

Eg trur dette svaret seier mykje om grunnen til at butikkhyllene på Svalbard er tomme. Samferdselsministeren, med ansvar for Posten som har slutta å fly, peiker på næringsministeren. Næringsministeren, som har det koordinerande ansvaret, peiker på Sysselmeisteren. Det er veldig rart, all den tid ein ifølgje departementet har det overordna ansvaret for å koordinera arbeidet til departementa med forsyningssikkerheit. Det er ingen tvil om at Stortinget ikkje kan forhalda seg til Sysselmeisteren, men må forhalda seg til regjeringa, og at regjeringa må forhalda seg til Stortinget. I november 2024 gjorde Stortinget følgjande vedtak: «Stortinget ber regjeringen sørge for at flyfraktkapasitet mellom fastlandet og Svalbard opprettholdes inntil en permanent løsning er på plass.» Dette flytilbodet har ein no kutta ut. Butikkhyllene er tomme. Har ein ei permanent løysing for matforsyning til Svalbard?

Då trur eg at eg går vidare til næringsministeren, som har det overordna ansvaret for å koordinera arbeidet til departementa med forsyningssikkerheit – ei oppgåve som ifølgje Næringsdepartementet sjølv skal bidra til at arbeidet med forsyningssikkerheit og samfunnssikkerheit vert meir samanhengande og heilskapleg. Når butikkane er tomme, kan ein vel neppe seia at arbeidet er vellykka. At det er tomme hyller i daglegvarebutikken på Svalbard, har årsak i at ein har slutta å fly inn, og at den båten som fraktar varer, ligg i dokk eller er til reparasjon. Då er mitt spørsmål: Kva vil næringsministeren gjera for å sikra forsyningssikkerheita til Svalbard? Er næringsministeren fornøgd med at det er tomme butikkhyller på Svalbard?

Dette er eit spørsmål om Posten, og det er næringsministeren som eig Posten, men det er faktisk samferdselsministeren som styrer Posten, og det er Posten som har slutta å fly dette flyet. Dette går faktisk ikkje an. Eg gjentek spørsmålet mitt: Vil samferdselsministeren ta grep for at Posten, som han har det konstitusjonelle ansvaret for, held fram med å fly matvarer til Svalbard?

Mitt spørsmål går til samferdselsministeren. Svalbard er viktig for Noreg. Ikkje minst i dagens sikkerheitspolitiske situasjon er det heilt avgjerande at infrastruktur og kvardagsliv fungerer på Svalbard. Senterpartiet meiner at Svalbard skal vera det familiesamfunnet som Stortinget har bestemt at det skal vera. I dag er situasjonen at innbyggjarane i Longyearbyen ikkje kan drikka vatn frå springen, og i den einaste daglegvarebutikken i Longyearbyen er det tomme hyller på grunn av manglande forsyningar. Vareforsyning til øygruppa går med båt, og i tillegg har Posten hatt fraktefly som fram til 2025 har frakta mat til Svalbard. No er båten til reparasjon, ingen veit når neste båt kan koma, og Posten har slutta å fly varer til Svalbard med fraktefly. Det rammar altså transporten av mat. Resultatet er tomme butikkhyller. Det er omtrent ikkje til å tru. Då er mitt spørsmål: Er Arbeidarpartiet fornøgd med ein situasjon der butikkhyllene på Svalbard er tomme for mat, eller vil regjeringa ta grep for å sikra at det framover er mat i butikken?

Me har denne debatten i ei verd som har vorte farlegare. Senterpartiet meiner at me i ein sånn situasjon må gjera det me kan for å byggja opp vår nasjonale matberedskap og sikra at me får auka norsk matproduksjon. Når ein ser på Framstegspartiets politikk, handlar han om å kutta hundretusenvis av kroner i statleg støtte til landets matprodusentar – mest til dei som produserer mest. I tillegg vil Framstegspartiet kutta grensevernet for norsk mat. Det vil gjera at matprodusentane våre får dårlegare betalt. I sum vil dette svekkja den norske matberedskapen. Eg nærmast berre lurer på kvifor Framstegspartiet synest det er ein god idé å byggja norsk matberedskap på auka import av mat.

Eg er fullt klar over at politiutdanninga i Alta ligg konstitusjonelt under justisministeren. Det er likevel slik at spørsmålet mitt handlar om det prinsipielle, nemleg om når det er kompetanse som vert etterspurd, og som me treng. I regjeringa sin eigen nordområdestrategi vert det peika på både tryggleik, beredskap og desentralisert utdanning, og ein må seie at politiutdanninga i Alta har vore ein braksuksess. Eg tenkjer at viss regjeringa har ei felles tilnærming til høgare utdanning og utdanning av kompetanse som me treng, burde regjeringa ha vidareført tilbodet med politiutdanning i Alta, for dette er kompetanse som landsdelen treng. Då stiller eg spørsmålet på ny: Er det ikkje ein god idé å oppretthalda populære studieplassar i distrikta, som bl.a. politiutdanninga i Alta?

Spørsmålet mitt går til statsråden for forsking og høgare utdanning. I statsbudsjettet for 2026 føreslo regjeringa å kutta studieplassar i sjukepleie i distrikta og i Nord-Noreg. Grunngjevinga for dette var låge søkjartal. I forhandlingane i Stortinget om statsbudsjettet vart dette omgjort. Desse studieplassane vart likevel oppretthaldne. Når regjeringa bruker låge søkjartal som grunngjeving for å føreslå å leggja ned studieplassar, burde jo ein logisk konsekvens vera at høge søkjartal var ei grunngjeving for å oppretthalda studieplassar. Sånn er dessverre ikkje logikken til regjeringa og Arbeidarpartiet. I Alta er det oppretta politiutdanning. Dette er ei svært populær utdanning, med over ti søkjarar per studieplass. Likevel føreslår regjeringa å leggja ned politiutdanninga i Alta. Så mitt spørsmål til statsråden for høgare utdanning er: Bør ikkje populære utdanningar som gjev kompetanse som me treng, oppretthaldast?

Sjølvsagt har budsjettet vorte betre gjennom Senterpartiets medverknad. Det har vorte viktige satsingar, men me har òg teke tøffe kutt og har vore villige til å vera med på det. Når me etterlyser offensivitet og tydelegheit frå regjeringa i landbrukspolitikken, i fiskeripolitikken og i næringspolitikken, er det fordi me meiner det er viktig. Me ønskjer eit tydelegare fokus på verdiskaping, og ikkje minst ønskjer me ei sterkare vektlegging av beredskapen. Det er viktig for bonden, det er viktig for fiskaren, det er viktig for arbeidsfolk, men fyrst og fremst er det viktig for folk at me har ein beredskap. Som det er sagt tidlegare, handlar det om at det skal lysa i stille grender, men det handlar òg om at me skal ha mat i krise og krig, og då kan me ikkje venta til det er krise og krig med å satsa på dette. Vår kritikk mot regjeringa i denne debatten er knytt til ein passivitet der ein er oppteken av å kutta utslepp gjennom å flytta utslepp. Denne budsjetteinigheita endrar ikkje vårt standpunkt når det gjeld det. Eg har lyst til å knyta ein kommentar til at det er ein stor forskjell mellom budsjettforliket og det høgresida hevdar. Talgrunnlag i jordbruket har òg vore diskutert her, og det ligg til grunn for ei satsing på landbruket. Eg synest det er ganske oppsiktsvekkjande når Framstegspartiet er så oppteke av dette, for realiteten er at Framstegspartiet – på same måten som fargerike fjørkledde dyr – eigentleg berre gjentek bodskap dei har høyrt. Dei snakkar om talgrunnlag, om ærlege tal, men det er ikkje noko innhald i det. Det er oppsiktsvekkjande at Framstegspartiet er villig til å påleggja frisørar, snikkarar og andre næringsdrivande i Noreg å begynna å registrera inn til staten kor mange timar dei jobbar, for å ha eit samanlikningsgrunnlag med inntekta til bøndene. Framstegspartiet vil ha det som grunnlag for å samanlikna med inntekta til jordbruket. Det synest eg er snedig gjort. Realiteten er at Framstegspartiets politikk, som ligg i budsjettet deira, liknar mykje mindre på politikken til Norges Bondelag og Norsk Bonde- og Småbrukarlag enn den gjer på politikken til Civita, altså den liberale tankesmia. Dei som trur at me får styrkt matberedskap i Noreg gjennom politikken til FrP, tek feil, og det viser dette budsjettframlegget svært, svært tydeleg. Då vil eg ønskja alle ei god jul – og hugs: Kos dykk med mykje god, norsk julemat!

Eg håpar landbruksministeren er fornøgd med budsjetteinigheita, for han ville ha kunstgjødselavgift, og det vart vraka i budsjetteinigheita. Landbruksministeren ville ha eit avgiftssjokk for gartnarar med drivhus. Det vart halvert i budsjetteinigheita. Landbruksministeren ville kutta støtta til beredskap for næringsmiddelindustrien i nord. Det vart stoppa i budsjetteinigheita, og ein tilførte det i staden meir pengar. Landbruksministeren ønskte å kvitta seg med beredskapslagring av matmjøl i Nord-Noreg. Det vart stoppa i budsjetteinigheita. I tillegg har budsjetteinigheita fått på plass meir pengar til Mattilsynet, pengar til Dyrsku'n, pengar til veterinærdekning og pengar til skog. Det vil i nysalderinga òg koma pengar til investeringar i fjøs. Så mitt spørsmål er: Vil landbruksministeren fortsetja å basera seg på at Senterpartiet og dei andre partia ryddar opp i budsjettavtalar, eller vil det begynna å koma offensiv landbrukspolitikk òg frå landbruksministeren?

I budsjetteinigheita ligg det ei satsing på skog frå partia. No veit eg at skog er feltet til landbruksministeren, men det heng òg saman med skogindustri. Senterpartiet og Arbeidarpartiet har tidlegare stått saman om eit grønt industriløft. Det har me sett veldig lite til. Det verkar no som at kvar aktivitet som kan påverka det ytre miljøet, ønskjer ikkje Arbeidarpartiet å gå inn for, og at ein nærmast har tru på eit industriløft med arbeidsfolk i dress og ikkje eit industriløft for arbeidsfolk i kjeledress. Me veit at Billerud Viken, eit svært investeringsprosjekt, ikkje får svar frå regjeringa. Norske Skog får ikkje svar, dei ventar. Då er spørsmålet mitt: Kan me venta oss ei satsing på norsk skogindustri og eit grønt industriløft frå regjeringa?

Senterpartiet hadde ei styrking av nettolønsordninga i sitt alternative budsjett. Det fekk me ikkje gjennomslag for i forhandlingane. Sånn er det. Eg har lyst til å knyta ein kommentar til FrP. Me har hatt ei anna sak som har vore viktig for norske sjøfolk, nemleg saka om norske løns- og arbeidsvilkår, prinsippet om at norske løningar skal gjelda – anten arbeidet skjer på land eller på sjø – i det som er Noreg. Der såg me at FrP svikta, og det har me sett gong på gong: Det er store ord frå FrP, men når det verkeleg gjeld å stå opp for norske sjøfolk og det kjem litt motstand, då bøyer FrP av.

Senterpartiets næringspolitikk byggjer på norsk eigarskap, privat eigarskap og spreidd eigarskap. Me vil byggja ein føreseieleg og aktiv næringspolitikk. Difor var det viktig i budsjettavtalen at me sikra føreseielege vilkår for petroleumsnæringa og leverandørindustrien i Noreg. Det er viktig at me har føreseielege rammevilkår for oppdrettsnæringa vår og for dei mange store og små bedriftene i Noreg. Senterpartiet meiner at me i denne perioden må jobba for å få ei betre eigar- og bedriftsskattlegging i Noreg. Senterpartiet står inne for budsjettavtalen og meiner det er ein god og viktig budsjettavtale, men det hindrar ikkje at det er vesentlege veikskapar med den næringspolitikken regjeringa fører. Senterpartiet er sterk motstandar av næringsforbod. Med dagens Ap-regjering ser me næringsforbod på løpande band. Det er bestemt at rekefiskarane i Oslofjorden skal få næringsforbod. Ein skal ikkje forvalta ut frå bestand, ein skal innføra næringsforbod. I går hadde me ei sak der det vart næringsforbod for den norske torvindustrien. Ja, torv kan forureina, men det verkar som det for Arbeidarpartiet er sånn at viss ein berre flyttar utsleppa ut av landet, er det ein annan atmosfære enn den norske som vert forureina. Næringsforbod er ein dårleg idé for ein god næringspolitikk, og det er dårleg klimapolitikk. Me veit òg at fiskeriministeren jobbar med endringar i regelverket for at det skal verta enklare å eksportera laks og annan fisk direkte til utlandet for tilarbeiding. Det er Senterpartiet sterkt kritisk til. På næringsfeltet veit me at Billerud Viken har venta lenge på utsleppstillating for å gjera store og viktige investeringar i norsk skogsindustri. Me har hatt saker om at Norske Skog vert straffa i kvotesystemet fordi dei har vore gode til å kutta utslepp. Ein sånn næringspolitikk kan me ikkje ha. Det ein må byggja på vidare, er at ein må koma vidare frå festtalane og dei store orda og over til konkret politikk som sikrar verdiskaping i Noreg. Ein må verta mindre oppteken av at EU og Klima- og miljødepartementets byråkratar skal vera fornøgde, og i større grad koma næringsdrivande i møte. Sånn er det òg med landbruksministeren, som innførte ein skyhøg auke i CO2-avgifter for norske veksthus, veksthusbøndene som ikkje har nokon alternativ. Ja, det er sånn at viss me importerer meir tomatar og agurkar til Noreg, går klimagassutsleppa i Noreg ned, men det er framleis dårleg næringspolitikk å gjera det. Me såg òg at regjeringa føreslo avgift på kunstgjødsel. Det ville ha vore eit målretta kutt i norsk matproduksjon, og det ville ha flytta produksjon og utslepp ut av landet. Me såg òg at landbruksministeren ikkje ønskte å ha eit beredskapstilskot for næringsmiddelindustrien i nord. Eg er glad for at me klarte både å stoppa kuttet og å få til ei satsing på det feltet i budsjettavtalen. Det er uforståeleg kvifor landbruksministeren tenkte at det fekk halda at me har beredskapslagring av matmjøl i Sør-Noreg – og ikkje i Nord-Noreg. Senterpartiet synest det er ein dårleg idé, og me er veldig glade for at me klarte å reversera det. Min beskjed til regjeringa er at me står inne for budsjettavtalen, men skal me få næringsutvikling og verdiskaping i Noreg, må det ei heilt anna tilnærming til på dei enkelte felta. Klimaavgifter og næringsforbod er ikkje noko me kan leva av i framtida. Det er ikkje klimaavgifter og næringsforbod som er den nye olja.

Representanten Strifeldt snakkar om føreseielege vilkår for næringsdrivande. I Noreg finst det tusenvis av bønder som gjennom sine faglag har inngått ein avtale med norske myndigheiter, ein avtale som sikrar dei føreseielege vilkår. I Noreg er det eit viktig prinsipp at avtalar skal haldast. Framstegspartiet kuttar nærmare 4 mrd. kr til formålet i sitt budsjett. Eg har registrert at både FrP og representanten Strifeldt opptrer som ein papegøye som gjentek retorikken til Norsk Bonde- og Småbrukarlag, men politikken minner meir om noko som kunne vore henta frå den liberale tankesmia Civita. Er det ikkje viktig for FrP å sikra føreseielege vilkår for næringsdrivande?

Mitt neste oppfølgingsspørsmål går til barne- og familieministeren, for òg denne ministeren vil snart kunna spela basket i Noregs dyraste idrettshall. Samtidig har ho ansvaret for barn og unge i Oslo som berre kan drøyma om å ha denne typen fasilitetar som statsrådane og tilsette i departementa skal få no. Kven meiner statsråden det er viktigast at får gode fasilitetar? Er det dei tilsette i departementa og statsrådane, eller er det barn og unge i Oslo? Og kva vil statsråden og regjeringa gjera for at barn og unge i Oslo skal få like gode fasilitetar til å spela basketball og driva med andre idrettar som det statsrådane og medarbeidarane i departementa vil få?

Senterpartiet er klar over at bygget allereie er bygd, og at det ikkje er denne basketballbanen som utgjer hovudkostnaden ved bygget, men det skurrar likevel litt når ein snakkar om å vera nøysam i prosjektet. Det er òg planlagt eit byggjetrinn 2, og nokon draumar om eit byggjetrinn 2, så spørsmålet mitt er: Vil det i byggjetrinn 2 og i eit eventuelt tredje byggjetrinn òg verta lagt inn denne typen kjekke aktivitetar for statsrådane og embetsverket deira?

I statsbudsjettet ligg det ei satsing på skog. Senterpartiet meiner at skog òg må gje skogsindustri i Noreg, ikkje berre eksport av tømmerstokkar. For tre år sidan besøkte statsministeren og den dåverande næringsministeren, Vestre, Billerud Viken sitt planlagde anlegg ved Hønefoss. Begge var begeistra, ikkje minst dåverande næringsminister Vestre, og han snakka om saksbehandlingstida for søknad om utsleppsløyve. Eg vil visa til noko av det han sa: Det må ikkje skapast usikkerheit ved framdrift. Framdrifta må gå raskare, kortare behandlingstid – hurtigheit, de! Heia Viken Skog! Tre år seinare ventar Billerud Viken framleis på svar på søknad om utsleppsløyve. Når vil regjeringa få ut fingeren og svara på søknaden om utsleppsløyve? Statsråden sa sjølv at det trengst handling, og at regjeringa skulle fortsetja å levera. No er det er faktisk gått tre år sidan desse løfta vart gjevne. Når vil klimaministeren levera?

Det er viktig å seia at Senterpartiet ikkje har vore med og føreslått eller innført noko næringsforbod, eller nullfiskeområde eller fiskeforbod. Statsråden har fleire gonger nemnt dialogen med næringsaktørane, og då er mitt spørsmål: Meiner fiskeriministeren at dialogen med dei råka fiskarane har vore god nok?

Eg lurer på kvifor regjeringa meiner det ikkje er mogleg å nå føremålet gjennom bruk av reguleringar i plassen for forbod.

Senterpartiet deler engasjementet for å betra miljøtilstanden i Oslofjorden. Me registrerer òg at dei gruppene som får forbod og avgrensingar mot seg, er primærnæringane. For alle andre er det tiltak, men «business as usual». Dette er svært inngripande tiltak som ikkje har nødvendig dokumentert effekt. Det er ingen garanti for at eit nullfiske i så store område vil gje ei ønskt miljøforbetring. Det som derimot er sikkert, er at det vil ha store konsekvensar for næringsliv og for lokalsamfunn langs fjorden. Senterpartiet ønskjer forskingsbaserte og kunnskapsbaserte tiltak. Fiskarane har òg ei eigeninteresse i å bevara bestandane, så fiskarane må ikkje sjåast på som eit problem, men som ein del av løysinga. Der meiner eg regjeringa har bomma, for det finst òg alternativ til forbod. Dette er kanskje det mest alvorlege i denne saka: Ein innfører no eit nytt prinsipp i fiskeriforvaltinga, ei fiskeriforvalting som alltid har vore basert på at det er bestandane som avgjer kor mykje me haustar. Me skal hausta det me kan av bestanden, utan at det går utover bestanden. Det kan òg gjelda i Oslofjorden, men det gjer det ikkje no. No innfører ein eit forbod. Vil me sjå ei større utbreiing av forbod når bestandane er låge? Senterpartiet meiner det er meir rett å gå for ei løysing der ein reduserer kvotene når det er lite fisk. Eit symbolsk forbod har me lite tru på. Det er oppsiktsvekkjande at Høgre er med på dette, at Høgre synest dette er ein god idé. Høgre snakkar vanlegvis om at ein skal ha føreseielegheit, ein skal ha næringsliv, men her vel dei symbola framfor næringspolitikken. Det meiner eg er uansvarleg, og eg håpar dei brukar tida fram til votering til å tenkja seg godt om. Eg meiner det ikkje berre er dei som bur langs Oslofjorden som bør ta dette inn over seg, men alle som har eit forhold til fiske. Vil me ha forbod som eit element i fiskeriforvaltinga vår? Eg meiner nei. Senterpartiet støttar forslag nr. 8. Me deler intensjonen i forslag nr. 1, men me held oss til at me ikkje er medforslagsstillarar. Me deler òg intensjonen i forslag nr. 4, men me har ønskt å stemma for dei forslaga her som går direkte på fiskarane og korleis dei vert følgde opp.

Eg er einig i at alt som burde ha vore sagt, var sagt, fram til representanten Vitanza heldt sitt innlegg, for det synest eg var eit grovt overtramp når det gjeld å snakka ned den maten som vert produsert i Noreg i dag. Det er ikkje sånn at tidspunktet og datoen for implementering av dette direktivet avgjer om det er trygt å eta løk i Noreg eller ikkje. Det er trygt å eta løk i Noreg. Dette kunne ha vore handtert i jordbruksavtalen i vår. Det vart det ikkje. Viss me utset det eit år, kan me i ein ny jordbruksavtale diskutera korleis ein får på plass risikoavlastande tiltak for dei løkprodusentane det gjeld. Det vil i dei aller fleste tilfella gå heilt fint, og ein vil vera godt under grenseverdiane, men det me er opptekne av, er dei gongene me av ulike årsaker, vêr, klima, kva som helst, kjem over grenseverdiane. Det skal ikkje vere den enkelte bonden som eig risikoen for det, for då vil ein ikkje våga å setja denne løken om våren, og norsk matproduksjon går ned.

Først litt om formalia til saka: Ja, dette kunne vore lagt fram på ein annan måte. Det kunne vore lagt fram som eit representantforslag som me bad om å få hastebehandla. Eg synest det var ganske hensiktsmessig at det vart fremja til denne saka. Så til det formelle når det gjeld EØS-komiteen: Det føreset konsensus om forslaget. Det er kanskje for seint å trekkja det frå lista til møtet, men ein må jo tru at eit møte i EØS-komiteen er eit reelt møte, der det sjølvsagt går an å seia at me må koma tilbake til denne saka. For her er det ikkje ein diskusjon om for eller mot eit veto til dette direktivet. Eg er einig med representanten Støstad i at norsk mat skal vera minst like trygg som mat i EU. Det er òg viktig å seia at ingenting tyder på at det er farleg å eta løk produsert i Noreg. Det denne saka handlar om, er at når ein gjennomfører avbøtande tiltak og andre ting, hender det nokre gonger at ein kanskje kjem over grenseverdiane, og då er det eit spørsmål om risikoavlasting for det. Viss den enkelte produsent skal bera den risikoen sjølv, vil ein ikkje våga å setja denne løken på våren. Dette er avgjerder som ein tek rundt på norske gardsbruk no, så når landbruksministeren seier at dette kan handterast i jordbruksforhandlingane, er jo det for seint. Men det er det mogleg å gjera viss ein får eitt års utsetjing, sånn som fleirtalet har føreslått. Då kan ein ta det opp der. Så må eg seia at eg vart litt glad då landbruksministeren kom joggande ned til Stortinget. Eg veit at han er glad i å jogga, og eg veit at han er glad i å vera i Stortinget, men eg vart litt overraska då eg høyrde kor lite møte det hadde vore om denne saka i forkant av dette. For det er ingen tvil om at det vert store konsekvensar viss ein no gjennomfører dette utan å ha hatt ein konkret dialog med næringa: Korleis kan me utforma ulike ordningar som avlastar risikoen? Det er det som må skje når ein har fått denne utsetjinga på plass. Så får ein ta vurderinga av fordelar og ulemper med å ha andre grenseverdiar enn dei EU har. Er det andre land som har fått tilpassingar fordi dei har spesielle forhold? Alt dette er relevant. I den tida som Senterpartiet sat i regjering, hadde me ein veldig klar tanke om at dette ikkje skulle gjennomførast før det var på plass skikkelege ordningar som ivaretok bøndene, som ivaretok norsk matberedskap og norsk matproduksjon. Det viste me i andre saker, og det ville me gjort i denne, men det har etter regjeringsskiftet ikkje vorte gjort i denne saka. Difor treng me utsetjinga.

Eg vil takka saksordføraren for den jobben han har gjort, og sluttar meg i hovudsak til dei vurderingane av forslaga som er gjorde frå hans side. Det er mykje som er bra i dette forslaget, likevel er det mange ting som trekkjer i feil retning. Konklusjonen på det vert at Senterpartiet stemmer mot alle forslaga i denne saka, unnateke forslag nr. 20. Me vil koma tilbake til desse spørsmåla i andre samanhengar, fyrst i morgon i samband med behandlinga av statsbudsjettet og den budsjetteinigheita som ligg føre. Eg vil knyta nokre kommentarar til forslag nr. 20, på vegner av ei rekkje parti i Stortinget, om å utsetja innføring av nye grenseverdiar for kadmium i lauk frå 1. juli 2026 til 1. juli 2027. Kvifor er dette nødvendig å gjera? Jo, det er heilt nødvendig å gjera, for det er gjort ein for dårleg jobb frå regjeringa og landbruksministeren si side i denne saka. Noreg har ein stor laukproduksjon. No får ein nye reglar som gjer at det vert vanskelegare å produsera lauk, og det vert veldig usikkert om ein våger å planta til våren. Forslaget går ut på å utsetja dette eit år og bruka tida godt. Me treng å vera sikre på at bøndene vert ivaretekne, me treng å vera sikre på at norsk matproduksjon vert ivareteke. Den jobben har ikkje regjeringa gjort. Regjeringa har ikkje hatt god nok dialog med næringa. Regjeringa har ikkje kome med gode nok ordningar til dei bøndene som er ramma. Regjeringa har ikkje gjort nok for å sikra norsk matproduksjon i denne saka. Dette er igjen eit eksempel på at omsynet til EU er viktigare for regjeringa enn folk i Noreg, viktigare enn norske bønder. Eg må seia eg er sjokkert over at landbruksministeren har gått med på dette når ein veit at det ikkje ligg føre nokon kompensasjonsordningar, og når ein veit at ein ikkje har nokon plan for korleis dette skal gjennomførast. Det må det neste året brukast til. Me vil òg frå Senterpartiets side ta stilling til om me skal støtta innføring av dette, om dei kompenserande tiltaka er gode nok, eller om det er behov for å utsetja ytterlegare når me kjem til den tid. Det me treng no, er tid til å stoppa dette. Stortinget gjer vedtak i dag. Då har regjeringa moglegheit til å stoppa denne prosessen slik at det ikkje vert innlemma, og me får tid til å gje norske bønder den tryggleiken dei fortener.

Det er veldig klart at det er forskjell på biologiske kretsløp og det å forbrenna olje, gass og kull med omsyn til utslepp. Alle er einige om at det òg i framtida vil vera utslepp frå matproduksjonen. Eg er litt interessert i dette som vert brukt frå finansministeren om overgjødsling. Her er det openbert ein teori ute og går om at norske bønder har veldig god råd og brukar meir gjødsel enn dei treng. Når eg har vore i kontakt med og snakka med fagmiljøa innanfor dette, landbruksrådgjeving og òg enkeltbønder, er det veldig mange som opplever at kunstgjødsel er dyrt, og at dei sjølvsagt ikkje gjødslar meir enn dei treng. Då er spørsmålet mitt: Kva dokumentasjon har finansministeren og regjeringa på at norske bønder driv og overgjødslar, sjølv om kunstgjødsel utgjer ein betydeleg kostnad?

Senterpartiet er veldig godt fornøgd med at me har fått lagt vekk avgift på mineralgjødsel, eller kunstgjødsel, som dei fleste kallar det for. Det ville ha svekt sjølvforsyninga i Noreg, det ville gjeve dyrare mat, det ville gjeve meir import av mat. Eg er for så vidt ikkje overraska, men veldig glad for at ein har fått med seg avtalen med Raudt, Senterpartiet og Arbeidarpartiet, og at han har vorte utvida i løpet av natta, slik at det no ikkje vert noka avgift på kunstgjødsel. Då er eigentleg det enkle spørsmålet mitt: Er dette arbeidet og papira rundt dette lagde i ein skuff i departementet, er dei makulerte, eller jobbar ein vidare med dette?

«Kvifor vil regjeringa innføra avgift på mineralgjødsel?»

Her er vel kommunalministeren i kjernen av det som er problemet: at det er Jens Stoltenberg som bestemmer dette. Stoltenberg seier at han avblåser ein historisk pengekrise for kommunane. Det trur eg ikkje er noko ein opplever når ein har ungar på skulen, eller når ein ikkje får ein sjukeheimsplass. Senterpartiet vil ha ei solid satsing på kommuneøkonomien. Arbeidarpartiet har lagt fram 1,2 mill. kr – det får halda. Det må jo vera oppsiktsvekkjande og litt vondt at sjølv Høgre, som er mest kjent for å strupa og slå saman kommunar, er meir offensive på kommuneøkonomi enn det Arbeidarpartiet er. Det er eit rop frå heile landet om å betra den lokale velferda. Då er mitt spørsmål til kommunalministeren, om noko som er hans konstitusjonelle ansvar: Har regjeringa berre munn til å snakka med, eller har ein øyre til å lytta til dei krava som kjem om ein styrkt kommuneøkonomi?

Senterpartiet vil ha sterke og gode lokalsamfunn over heile landet. Gode skular til ungane og ei god og trygg eldreomsorg er viktig for folk. Arbeidarpartiet prioriterer ikkje kommunane og kommuneøkonomien i sitt budsjett. Eit gratis forenklingsgrep som Arbeidarpartiet kan ta, er å stilla mindre krav om sikkerheit til bankane som låner ut pengar til kommunane. Ei slik endring vil gjera at pengar – milliardar av kroner – som i dag går til å betala renter, heller kan gå til å sikra gode skular og god eldreomsorg. Vil Arbeidarpartiet gjennomføra dette forenklingsgrepet?

Det kan godt vera at finansministeren sa dette med glimt i auget, men for bøndene i landet og for sjølvforsyninga i Noreg er dette alvor. Eg kunne vel skimta at landbruksministeren hadde stjerner i auga då han såg på finansministeren sin. Noko må jo openbert ha skjedd, for i eit oppslag i Bondebladet frå 5. februar 2025 kan ein lesa at Sandtrøen vil ha klimagulrot føre pisk for å nå klimamåla for jordbruket. Viss ein les saka, vil ein sjå at Sandtrøen er tydeleg på at klimaavgift er ein dårleg idé i norsk jordbruk. No har altså landbruksministeren lagt seg på linja til Finansdepartementet, og no er det pisk som gjeld. Klimaavtalen for jordbruket er sett til sides, norske bønder skal piskast, her skal prisane skruast opp. Korleis kan ein foreina det med auka sjølvforsyning av norsk mat?

Her vart det sagt at prising av utslepp er hovudverkemiddelet. Ja, men i jordbruket er det klimaavtalen for jordbruket – altså klimaavtalen mellom regjeringa og jordbruket – som er hovudverkemiddelet. Det er jo dette regjeringa no legg opp til å gå vekk frå. Under ei høyring i næringskomiteen heldt Norsk Landbruksrådgiving eit glitrande innlegg som viste kvifor innføring av avgift på mineralgjødsel er ein dårleg idé. Tidlegare i dag har me høyrt finansminister Jens Stoltenberg snakka om at det er ein god idé å innføra ei slik avgift. Han viste bl.a. til at norske bønder driv med betydeleg overgjødsling. Då er mitt spørsmål til landbruksministeren: Kven tenkjer ein har mest greie på agronomi og jordbruk av Norsk Landbruksrådgiving og økonomane i Finansdepartementet?

«Vil klimatiltak som aukar kostnadene for bonden og som gjev dyrare mat, bidra til auka sjølvforsyning, auka etterspørsel etter norsk mat og reduserte utslepp av klimagassar?»

No har me høyrt ein utanriksminister og ein stortingsrepresentant som har eit bankande hjarte for Den europeiske union, og eg er nokså sikker på at dei raskt ville vorte einige om at norsk EU-medlemskap ville ha vore det aller, aller beste. Det er Senterpartiet ueinig i, og det er folk i Noreg ueinige i. Det vart fokusert på etterslepet av EØS-saker. Frå Senterpartiets side støttar me kampen og arbeidet med å få ned etterslepet, men det må ikkje gå på kostnad av norske interesser. Er det saker frå EU som er uakseptable, kan me ikkje berre godta dei fordi etterslepet skal ned. Etter å ha høyrt på dei førre innlegga undrar eg meg litt. Kva er det eigentleg det vert peika på her? Er det sånn at EU gjer dette som ein straff eller ein sanksjon mot Noreg for vårt EØS-etterslep, vårt syn på Danmarks-kablar eller kva det måtte vera? Er det sånn at dette skjer fordi det er ein manglande vilje i EU, eller fordi EU meiner dette vil vera skadeleg for EUs industri? Eller er det sånn at når EU ikkje gjer dette og opnar opp for Noreg, er det eit resultat av tekniske avgrensingar og WTO-avtalens prinsipp om likebehandling ved innføring av beskyttelsestiltak? Det er veldig uklart. Eg tenkjer at viss ein skal løysa eit problem, er det veldig viktig at ein er tydeleg på kva som er problemet. Eg håpar at dette kan verta avklart på slutten av denne interpellasjonsdebatten. Er det sånn at dette er ein sanksjon mot Noregs framferd, eller er dette ei avgrensing som følgjer av WTO-avtalen og andre reglar knytte til likebehandling ved innføring av beskyttelsestiltak?

Sjølvsagt skulle me ønskt at me i dag kunne stilla spørsmål til statsministeren eller finansministeren om statsbudsjettet, men me får konsentrera oss om den delen som gjeld Justisdepartementet. Mange opplever utryggleik, og mange er bekymra for kriminalitetsutviklinga som me ser. Senterpartiet er oppteke av tryggleiken til folk, og me meiner at eit velfungerande og tilstadeverande politi i heile Noreg er viktig. Meiner justisministeren at det statsbudsjettet som er lagt fram, er godt nok til å møta dei utfordringane som me står overfor, og dei oppgåvene som politiet skal løysa? Eller vil det verta teke positivt imot i Politi-Noreg dersom Senterpartiet gjennom budsjettforhandlingane lukkast med å styrkja politibudsjettet?

Eg vil takka for debatten. Det har vore ein interessant debatt. Det har vore mange harde angrep frå Framstegspartiet mot spesielt Arbeidarpartiet, og så er det interessant å sjå korleis det gjev seg utslag når ein kjem til avstemming. Senterpartiet har eit forslag om leiarløningar i helseføretaka, der me føreslår at ein skal leggja til grunn statens leiarlønssystem. Nei, det kan ikkje FrP stemma for. Dei går saman med Arbeidarpartiet for å sikra fleirtal for ei langt slappare formulering. Me har eit tydeleg forslag frå Senterpartiet om å skilja drift og investering i sjukehusa våre. Der skulle me tru at me hadde støtte frå FrP, men dei søkjer saman med Arbeidarpartiet og sikrar fleirtal for eit mykje slappare forslag. Me har eit forslag saman med Høgre om å flytta Politihøgskulen ut av Oslo. Det skulle me jo tru hadde støtta til FrP, men nei, dei går saman med Arbeidarpartiet for å sikra den prosessen som går føre seg. Det er noko av det eg synest er litt underleg med denne prosessen. Så har det for Senterpartiet vore viktig at me har fremja forslag saman med alle partia på Stortinget. Mange av desse forslaga kjem i voteringa til å få fleirtal. Det er denne måten me ønskjer å jobba på i dette Stortinget. Me ønskjer å ha ei nøkkelrolle og samarbeida med alle parti om saker som me er einige om. Til slutt berre ei kort stemmeforklaring til forslag nr. 40: Det kan sjå fint ut, og gjeld tenestetilbodet ved Lærdal og Nordfjord sjukehus, men det forslaget stemmer Senterpartiet imot, for det forskoterer det kuttet i tilbodet som Senterpartiet er mot.

Kor mange gonger vart matberedskap nemnt i innlegget til Bård Hoksrud? Null! (Munterheit i salen.) Det er to grupper i samfunnet som skal vera særleg glade for at me ikkje fekk eit politisk skifte ved valet. Det er for det fyrste dei som produserer maten vår. Den andre gruppa som skal vera glad, er alle dei som kvar einaste dag treng mat – både i gode dagar og ved krise og krig. Matproduksjon er ei næring som er heilt avhengig av dei politiske rammevilkåra, og det er eit område der det er stor politisk avstand i Stortinget. Senterpartiet kjem i den perioden me går inn i, framleis til å ta leiarskap for å utvikla eit landbruk i heile landet for å styrkja sjølvforsyninga vår. I den sikkerheitspolitiske situasjonen me står i, må me tenkja meir på å prioritera matproduksjon og matberedskap. Det handlar om matlagring, det handlar om den løpande matproduksjonen, det handlar om bruk av fiskeriressursane våre. Me har rett og slett ikkje råd til ikkje å vera førebudde. Det er ikkje mogleg å snakka om beredskap på ein seriøs måte utan å ta med matberedskap. Senterpartiet presenterte i valkampen Matløftet 2030. Der varslar me ei framleis satsing på norsk matproduksjon. Me ønskjer auka lønsemd i alle delar av jordbruket. Då treng me politiske verkemiddel: tollvern, jordbruksforhandlingar, marknadsregulering. Alt dette er Høgre og FrP motstandarar av. Når det gjeld mat og klima, er det viktig å seia at det er forskjell på ku og kol. Det har vore eit viktig prinsipp at det ikkje skal innførast avgift på norsk matproduksjon. Om det prinsippet står seg òg for regjeringa, vil me få svar på i morgon, når statsbudsjettet vert lagt fram. Det er ein usedvanleg dårleg idé å tenkja seg at ein skal avgiftsleggja norsk matproduksjon. Resultatet vil vera at ein styrkjer konkurransekrafta utanlandske bønder har til å levera mat inn i Noreg. Me svekkjer beredskapen vår. Difor vil eg signalisera at Senterpartiet er ein kraftig motstandar av å innføra avgift på norsk matproduksjon. Det er eit brot med prinsippet om at me skal måla utslepp per produserte eining, og at me ikkje skal kutta utslepp med å auka importen. Innanfor landbruket er me godt på veg, men det er viktig å signalisera at me framleis ikkje er i mål.

Noreg treng fleire arbeidsplassar. Me har ei stor moglegheit til å utvikla ny, grøn industri. Eitt konkret prosjekt er Billerud Vikens fibermassefabrikk i Hønefoss. Det er no tre år sidan dåverande næringsminister Jan Christian Vestre og statsminister Jonas Gahr Støre besøkte fabrikken og sa at dette såg ut til å vera gode greier. Dei lovde òg at det skulle vera ei rask behandling av søknaden om utsleppsløyve. Tre år seinare er det framleis rask behandling av utsleppsløyvet. Me står i fare for å mista eit viktig norsk industriprosjekt som byggjer på skogen. Spørsmålet mitt til næringsministeren er: Vil ho sørgja for at Billerud Viken får løyva sine og kan starta opp denne viktige produksjonen?

Det var eit interessant innlegg. Det vert sagt at ein skal høyra mykje før øyra dett av, men når representanten Asheim var bekymra for samansetninga av Stortinget som veljarane har sørgd for, var det iallfall sånn at det skrangla litt i mine øyre. Det er for så vidt å ha litt store tankar om seg sjølv, og ein kunne òg mistenkja at ein nærmast var Venstre-mann, sånn som det vart snakka. For Senterpartiet er det eit mål å utvikla heile Noreg. Etter valet har me høyrt nokre stemmer i Høgre som har teke til orde for ei nyorientering, med ei meir aktiv haldning til distriktspolitikken og mindre fokus på den einsidige sentraliseringa, som me har sett dei siste stortingsperiodane. Mitt spørsmål til representanten Asheim er litt ope: Kan me venta eit meir distriktsvenleg Høgre dei neste fire åra?

Framstegspartiet dreiv valkamp med pompøst sjølvskryt om deira kamp mot byråkratisering. Realiteten er at politikken til Framstegspartiet er ein politikk for meir byråkrati. La meg ta nokre eksempel: Framstegspartiet splitta opp jernbanen i Noreg i ei rekke selskap, direktørar og byråkrati. Passasjerane står igjen på perrongen. Framstegspartiet stemte i vår mot å avvikla det byråkratiske organet Regelrådet. Framstegspartiet er for detaljstyring og rettsfesting av samfunnet, òg der det gjev meir byråkrati. Sylvi Listhaug snakkar mot byråkrati, men i praktisk politikk er Sylvi Listhaug gudinne for byråkratiet. Kvifor er det så langt mellom liv og lære når det gjeld politikken Framstegspartiet har for avbyråkratisering? Dette kan minna om eit ròtent kinderegg, for å bruka Listhaugs eigne ord.