Takk til interpellanten for å fremja ein veldig viktig debatt om eit tema som er viktig i samfunnet, og i helse- og omsorgssektoren spesielt. Det har vore mange gode innlegg som gjer at ein reflekterer. Ein har fått fram at det er mange personar med demens, og at ein kan kalla det ei av dei store utfordringane som vi har. Det eg ser fram til, slik mange har sagt, er den nye demensplanen. Det er bra at departementet jobbar med dette. Eg vil dra fram nokre forhold. Vi har på Stortinget i mange år vore opptatt av dagaktivitetstilbod for heimebuande personar med demens. Det er til og med lovfesta som ei plikt at kommunen skal tilby det. Da det vart lovfesta, var det etter mange år der ein hadde fokusert på dette. Eg har veldig tru på at å hjelpa kommunane til å oppretta slike dagaktivitetstilbod er noko vi kan gjera heilt konkret,. Det er ei form for behandling, men det er òg ei veldig god avlasting for pårørande. Vi ser at kommunane har gjerne lyst til å ha slike gode tilbod og utvida tilbodet, men grunna økonomi ser ein seg kanskje nøydde til å gå ned i talet på dagar der slike dagaktivitetstilbod er opne. Ein burde eigentleg gått motsett veg og ha slike tilbod på kveld og i helger når pårørande og pasienten sjølve har behov. Det kan vera lange dagar. Tilbodet kan vera stengt i feriar, når det er ekstra einsamt og ekstra krevjande. Så eg vil ta opp dette med dagaktivitetstilbod, som noko av det eg håpar òg vert tydeleggjort i den demensplanen. Fleire har vore innom at på dagens sjukeheimar har dei aller fleste, iallfall veldig mange, ein form for demenssjukdom. Da kjem vi tilbake til kommunehelsetenesta og kommuneøkonomien. Vi kan få ein nasjonal demensplan, men den faktiske omsorga og den faktiske hjelpa og behandlinga skjer lokalt, den skjer på sjukeheimane. Da er det avgjerande at dei har både bygningsmasse, personale og ei forståing av kven dette er, at ein ikkje behandlar diagnosen, men gir eit tilbod til pasientane, at ein klarer å sjå bak diagnosen. Det er ofte slik at denne sjukdomen er forbunden med skam og lite openheit, og at ein heller ikkje får fram den verdigheita som trengst i tilbodet for at dei med demens skal verta behandla på ein respektfull måte i tenestene. Eg trur vi alle kan jobba meir med det, og med at det er god kunnskap om demenssjukdom i utdanninga av helsepersonell, og at ein får kunnskap og kompetanse om kva som skal til for å gi dei eit godt liv òg med sjukdomen. Eg er òg einig i det som er sagt om at vi kan førebyggja meir, forska meir, og at ein må få til tidleg diagnostisering, osv. Eg vil til slutt ta opp alderspsykiatri, som nokre har vore inne på. Representanten Abrahamsen viste til Olaviken alderspsykiatriske sjukehus på Askøy. Eg har òg vore der, og det er heilt fantastisk å sjå at med god kompetanse og ei heilskapleg forståing kan ein hjelpa veldig mange til å få eit godt liv. Ein kan få dempa ein del åtferd, om ein kan seia det slik, og krevjande ting som skjer, med innsikt, fordi ein forstår kva som skal til for å gi pasienten ro. Vi veit at det er ein del unødvendig tvang, særleg i eldreomsorga og når det gjeld demens, og det kan førebyggjast. Tusen takk til interpellanten, og eg ønskjer regjeringa lykke til med arbeidet med demensplanen.

Berre sånn at ein ikkje misforstår: Sjølvsagt forstår Senterpartiet at skal ein gjennomføra denne plikta, må ein utgreia og sjå korleis dette skal innførast, og at det kan vera ulike måtar å gjera det på på dei ulike sjukehusa. Det vi ikkje forstår, er at vi skal ha eit vedtak no i dag som går frå at ein skal ha eit klart mål, ei plikt om å gjeninnføra dette på ein måte, til at ein skal vurdera om det er hensiktsmessig at sjukehus skal sikrast nødvendig beskyttelsestiltak. Det meiner eg er eit veldig uheldig forslag i dag, og det er noko vi ikkje kan vera med på. Når det gjeld vedtak III, om å kartleggja behovet, står vi heller ikkje bak det. Der svarer jo statsråden sjølv i innlegget sitt og i svaret til komiteen at det arbeidet allereie er i gang, så det treng ein strengt tatt ikkje noko vedtak om i Stortinget. Det har eg tillit til at vert gjennomført. Eg synest det er spesielt at ein ikkje får fleirtal for eit forslag om finansiering, og at dette må ein finna ein finansieringsmåte for som ikkje går ut over drift. Det har eg respekt for i eit stort løft, men eg vil òg seia at når vi skal auka beredskapsbudsjetta opp til 5 pst. av BNP, meiner eg at ein òg kan sjå på tilfluktsrom på sjukehus som ein del av løftet for sivilforsvaret i Noreg. Så vil eg koma med ei stemmeforklaring: Vi kjem til å stemma subsidiært for forslag nr. 2 i innstillinga, forslaget frå mindretalet med Framstegspartiet og Høgre, dersom forslag nr. 6, frå Senterpartiet, fell. Senterpartiet og SV sitt forslag handlar om å be «regjeringa sikre naudsynte justeringar i Sykehusbygg HF sine modellar for framskriving av aktivitet i sjukehus, slik at framtidige sjukehusbygg får tilstrekkeleg kapasitet til pasientbehandling og naudsynt arbeidsrom og areal for dei tilsette.» Dersom dette fell, vil vi stemma subsidiært for forslaget frå Framstegspartiet og Høgre i saka, altså forslag nr. 2.

Viss det var dette statsråden sa, som vert vedtatt i dag, var det éin ting, men les ein vedtaksforslaget, er det mykje meir utydeleg enn det statsråden no sa. I forslaget står det ikkje at ein skal sikra beskyttelsesfasilitetar i byggeprosjekt, men ein skal gjera ei vurdering av om det er mogleg og hensiktsmessig. Hensiktsmessig er eit ord statsråden brukar veldig ofte, i mange ulike vedtak, som for oss vert litt vanskeleg å tolka. Når er det hensiktsmessig, når er det ikkje hensiktsmessig, og korleis kan ei utøving av ei plikt Stortinget har vedtatt, plutseleg vera ei vurdering av om det er hensiktsmessig eller ikkje? Eg trur statsråden må gå inn og sjå på ordlyden her og forstå at det er grunn til å stilla spørsmål ved om dette er ei svekking av den plikta ein vedtok i behandlinga av totalberedskapsmeldinga. Vil statsråden følgja opp vedtaket frå behandlinga av totalberedskapsmeldinga? Det er det grunn til å spørja om ein gong til.

Eg høyrer at avklaringa kjem snart. Det sa òg statsministeren i januar, men eg forstår at departementet jobbar med denne saka no. Det tenkjer eg er veldig bra og nødvendig. Eg vil utfordra statsråden på at det i forslag til vedtak I står at ein skal «vurdere» om nye sjukehus som vert planlagde, «bør sikres nødvendige beskyttelsesfasiliteter». Når ein har inne både «vurdere» og «bør», er eg einig med føregåande replikant i at det kan synast som at dette er ei svekking av dei klare vedtaka som var i tilknyting til totalberedskapsmeldinga, om at ein skulle innføra plikta til å etablera tilfluktsrom igjen. Vil statsråden sørgja for at vedtaket knytt til totalberedskapsmeldinga vert gjeldande for norske sjukehus?

Kjersti Toppe (Sp) [12:02:58] (leiar for komiteen): Vi er godt inne i totalberedskapsåret 2026. For eitt år sidan behandla Stortinget ei stortingsmelding om totalberedskap, totalberedskapsmeldinga, og i den saka vedtok Stortinget at plikt til å etablere tilfluktsrom skal gjeninnførast. No er det gått eitt år, og det er framleis ikkje fremja ei slik forskrift om tilfluktsrom – og då heller ikkje ei forskrift som gjeld for sjukehus. Det er eit faktum at ingen nye sjukehus dei siste åra er bygde med tilfluktsrom. Det gjeld dei aller, aller fleste av sjukehusa som er bygde dei siste åra. Vi har òg fleire sjukehus under planlegging som heller ikkje er planlagde med tilfluktsromfasilitetar. No har styret i Helse sør-aust – før jul – sendt brev til departementet og bedt om ei rask avklaring: Skal dei planleggja for tilfluktsromfasilitetar i det nye Mjøssjukehuset, eller i det nye sjukehuset i Oslo, eller skal dei ikkje det? Det hastar med ei avklaring. Det var grunnlaget for at vi fremja dette representantforslaget, og eg kan med éin gong ta opp Senterpartiet sine forslag i saka, som dessverre ikkje får fleirtal. Når det gjeld forslaga som får fleirtal, meiner eg det nesten er eit paradoks når vi ser kor tydelege Stortinget var for eitt år sidan, om at plikta til å etablera tilfluktsrom skal gjennomførast, til det som er ordlyden i romartalsvedtak I. No er dette redusert til at Stortinget ber regjeringa «vurdere» om nye sjukehus som anten skal planleggast, eller som ikkje er ferdig prosjekterte, «bør» sikrast nødvendige «beskyttelsesfasiliteter». Det er ikkje nemnt tilfluktsrom, men beskyttelsesfasilitetar – og korleis det kan gjennomførast. Så skal det gjerast ei «vurdering» av om det er mogleg og «hensiktsmessig» å inkludere beskyttelsesfasilitetar i pågåande byggjeprosjekt. Dette forslaget kan eg ikkje stemma for, ikkje eingong subsidiært, fordi det er ein så total avstand frå dette og den tydelege plikta som Stortinget sa for eitt år sidan – at ein skal gjeninnføra plikt til å etablera tilfluktsrom. Det må jo sjølvsagt òg gjelda for sjukehus.

Ideelle representerer jo fagmiljøet i heile Noreg. Det er bygd opp over mange år og kan rivast ned ganske fort om dei ikkje får dei rammene dei har behov for. Når statsråden meiner at vi tillegg han meiningar og oppfattar han feil, så er vi fleire her i salen som reagerer på det som er vorte sagt. Mitt spørsmål er eigentleg ganske enkelt: Meiner statsråden at det er viktig at vi klarer å styrkja ideell sektor i Noreg – eigentleg på kostnad av dei kommersielle? Eg spurde om det to gonger i replikkordskiftet, og statsråden klarte ikkje å svara tydeleg på det. Den klare oppfatninga er at det er andre ting som er viktigare. Det betyr ikkje at det ikkje nokre plassar i landet ikkje finst ideelle; da kan ein ikkje bruka dei. Men vil statsråden styrkja ideell sektor i Noreg eller ikkje? Det var spørsmålet.

Først vil eg varsla at vi kjem til å stemma for forslag nr. 7, frå Kristeleg Folkeparti, om å greia ut i kva grad anbodsprosess er eigna for å sikra eit godt tverrfagleg spesialisert behandlingstilbod. Eg synest innlegga og svara i replikkrunden frå statsråden er ganske oppsiktsvekkjande. Eg trudde vi hadde ei felles oppfatning av at ideell sektor var noko anna enn privat kommersiell sektor. Eg oppfattar svara frå statsråden slik at for regjeringa er det eigentleg det same. Ja, dei kan vera med på reservert anbodskonkurranse der det er hensiktsmessig, men statsråden kan ikkje seia kva tid han meiner det er hensiktsmessig eller ikkje. Dette er eigentleg ny politikk frå Arbeidarpartiet. Då eg var statsråd i Barne- og familiedepartementet hadde vi ein veldig felles politikk for å auka ideell andel i barnevernet, og det trudde eg òg gjaldt på helse- og omsorgsområdet, men då forstår eg at eg har tatt feil. I 2016 fremja Senterpartiet ei sak for Stortinget om å setja eit mål om å auka ideell andel i helse- og omsorgstenestene og be regjeringa koma tilbake igjen med kortsiktige og langsiktige tiltak for å nå det. Det forslaget vart einstemmig vedtatt i Stortinget, inkludert Arbeidarpartiet, mens no har vi altså ein statsråd som ikkje klarer å svara på om han synest det er viktig med ideell vekst i helse- og omsorgstenestene. Det er jo greitt å høyra ærlege ord om det, men eg må seia at eg er ganske skuffa. Ut frå det som er sagt, vil jo formuleringa om at helseføretaka skal bruka reserverte konkurransar der det er hensiktsmessig, ikkje få den krafta bak seg når føretaka forstår at det ikkje er så veldig viktig for politisk leiing om ein får til ein vekst eller ikkje fordi det er andre ting som er meir avgjerande. Eg meiner at denne saka må vi faktisk forfølgja vidare. Eg meiner at vi må sørgja for at helseføretaka får i oppdrag å jobba for ein auka ideell andel i helse- og omsorgstenestene, på same måten som vi jobbar felles for det i barnevernstenestene, og òg i andre tenester, fordi det er viktig. Eg er nok meir uroleg for framtida til ideell sektor enn det statsråden og regjeringa er, og difor må vi få støtte frå Stortinget til å jobba meir med rammevilkåra for ideell sektor framover.

Ser vi på nabolanda våre, er det ikkje slik at Noreg er flinkast i klassen til å ta i bruk ideelle. Danmark har eit mykje meir integrert samarbeid med ideell sektor, og Sverige har stor bruk av private kommersielle. Det vil bety at det er mogleg òg for Noreg å få ein ideell vekst, og eg er bekymra for at det i det anbodssystemet som er no, vil vera vanskeleg for ideell sektor å overleva på sikt om ein ikkje har ein politisk vilje og eit system som gjer at ein på mange ulike måtar sørgjer for ein ideell vekst. Eg høyrer statsråden seia at ein skal ta i bruk reserverte konkurransar der det er hensiktsmessig, men eg vil igjen spørja: Synest statsråden at det er viktig å få til ein ideell vekst innan helse- og omsorgstenestene, eller meiner han at det på ein måte er det same, berre ein vurderer det lokalt?

I svarbrevet til komiteen skriv statsråden at helseføretaka har eit sjølvstendig ansvar for å sørgja for nødvendige spesialisthelsetenester og må gjera konkrete og faglege vurderingar av anskaffingsform, konkurransestruktur og kontraktslengde, og spørsmål om reservasjon må vurderast lokalt og konkret. Eg meiner at dette er eit politisk ansvar, og dersom ein vil styrkja ideell sektor i helsetenestene i Noreg, må ein òg visa politisk vilje. Det er faktisk mindre klart om statsråden ønskjer ideell vekst enn det som har vore føringa til føretaka i 2018, 2019 og 2020, der det kom krav om at dei skulle auka den ideelle delen av spesialisthelsetenesta. Spørsmålet mitt er om statsråden er ueinig i det som har vore oppdragskrava før. Ønskjer statsråden at den ideelle delen skal aukast i helseføretaka?

Takk til komiteen. Vi er glade for vedtaket som er kome ut, om at det innan utløpet av 2026 skal sendast på høyring forslag om lov om registrering, inkludert juridisk definisjon, av ideelle velferdsaktørar. Eg må òg få seia at dette var grunnlaget for at vi såg oss nøydde til å fremja eit representantforslag, for vi synest nok at det har gått altfor lang tid frå det offentlege utvalet kom med eit forslag til ein juridisk definisjon og registrering av ideelle velferdsaktørar. Dei fremja si tilråding 31. januar 2024, og viss dette ikkje vert sendt på høyring før utgangen av 2026, er det då nesten gått tre år. Så det har tatt altfor lang tid. Heile ideell sektor har venta veldig lenge og har ikkje forstått kvifor dette har latt venta på seg. Vi kan forstå at det kan vera vanskelege juridiske problemstillingar, og at ein må finna ut korleis ein skal gjera det, men det er altså lenge sidan dette var på høyring. Difor er det eit stort utolmod. Eg håpar at det vert sendt på høyring snarast mogleg, og ikkje i desember 2026, for å seia det slik – for dette hastar. Mange kommunar og føretak kan vegra seg for å gå inn i reserverte anbod før ein får ein definisjon av ideelle og ei registerordning. Då vil dette arbeidet vera mykje lettare. Vi står inne i fleire forslag som vi synest burde fått fleirtal. Vi meiner at helseføretaka må reservera for ideelle aktørar, og er kritiske til føringa om at ein må gjera det der det er hensiktsmessig. I 2017, 2018 og 2019 var det faktisk tydelegare krav til helseføretaka om å auka andelen ideelle og ikkje berre bruka dei der det er hensiktsmessig. Retting: Det var i 2018, 2019 og 2020, og eg trur faktisk det var KrF som fekk gjennomslag for det i den førre regjeringa. Vi kjempar kampen vidare for å auka ideell vekst i helse. No får vi eit vedtak som iallfall gir ein viss grad av føreseielege vilkår, og vi forventar at det arbeidet no vert prioritert i regjering.

Etter at denne saka har kome ut, har eg fått innspel frå folkevalde i Vestland fylkeskommune. Dei gir innspel om at reisekostnaden no vert sett lik busstaksten, men no når fleire og fleire fylke bruker sonetakst, er det ei utfordring. I Vestland vil ein då få 51 kr refundert, for det er sonetaksten, men mange plassar kan ein ikkje bruka busstilbodet i distrikta fordi det går for lite bussar, og ein er nøydd til å ta bil. Då får ein altså 51 kr. Så eg meiner at vi må sjå på systemet, der ein absolutt alle plassar viser til kollektivsatsen, no når det har vorte meir sonesatsar i mange fylke. Spørsmålet mitt er – sidan det ikkje står noko om dette i innstillinga og det no skal koma ei evaluering: Vil statsråden vil ta med seg akkurat denne utfordringa og sjå på det no når pasientreise-ordninga skal evaluerast?

Kjersti Toppe (Sp) [10:16:07] (leiar i komiteen): Det er svært gledeleg at det i dag vert fleirtal for fleire forslag som vil sikra pasientar i Noreg ei betre og tryggare pasientreiseordning. Det er viktig, for dette er ein del av det heilskaplege helsetilbodet. Transport til og frå nødvendig behandling og undersøkingar er òg viktig for at pasienten skal oppleva at det offentlege helsevesenet gir ei god behandling. Vi har i dag eit veldig godt utvikla helsevesen. Vi tilbyr høgspesialisert behandling, men ofte kan vi svikta på det mest banale. Når vi har så gode tilbod må vi klara å sikra dei pasientane som treng det, ein trygg reiseveg til og frå behandling. Eg har snakka med pasientar som seier at dei kvir seg meir til transporten enn til undersøkinga og behandling på sjukehus. Då er det noko som er gale. Eg trur det er mogleg å endra, og med desse forslaga vi får fleirtal for i dag, vil det òg verta betre. Vi får gjennomslag – det er ein samla komité som no seier at vi skal evaluera pasientreiseordninga. Ein skal involvera både pasientar, pårørande, helsepersonell og transportørar i den evalueringa. Vi får òg gjennomslag for å vurdera den satsen som er knytt til overnatting ved pasientreiser, og for å evaluera den forsøksordninga Senterpartiet fekk inn i revidert nasjonalbudsjett i fjor. Eg meiner det er ein grunn til at alle pasientar som har behov for overnatting, som har så lang reiseveg, må få høgare dekning av dei faktiske kostnadane enn det som er tilfellet i dag. Vi får òg fleirtal for at den totale reisetida skal vektleggjast meir, og det mest hensiktsmessige framkomstmiddelet skal nyttast, ikkje nødvendigvis det billegaste. Pasientreiser skal prioriterast når fly skal nyttast, og ein skal vurdera å innføra ein reisegaranti. Der føretak ikkje har inngått kontrakt, må det koma på plass ei ordning der pasienten kan sleppa eigenandelar. Vi støttar òg det forslaget frå Glåmdals-regionen som representanten frå SV tok opp. Eg vil føreslå ei endring i forslag til vedtak VIII, der det i siste setning står «innført minimumskrav til ventetid og reisetid» – at det endrast til «innført krav til maksimal ventetid og reisetid». Eg trur eg har fått ja frå alle som er med i det forslaget, til akkurat den endringa i ordlyd.

Eg oppfattar statsråden slik at arbeidet med nytilsetjingar ikkje må avsluttast, og at det framleis må jobbast for å kunna oppretthalda det veldig viktige fødetilbodet for kvinner i dette området, som har veldig lang reiseveg til eit anna fødetilbod. Det skal alltid vera forsvarlege tenester, men derifrå til å leggja ned eit heilt sentralt helsetilbod er ein høg terskel. Ein legg jo ikkje ned ein sjukeheim i ein kommune sjølv om det er mangel på sjukepleiarar. Ein prøver alt ein kan. Vi høyrer òg for mange historier om at det ikkje er ein reell prosess. No kan ikkje eg seia noko om det, men det er iallfall det vi høyrer. Så eg vil igjen spørja: Dersom det vert eit vedtak i føretaksstyret, vil statsråden få denne saka på sitt bord?

Takk for svaret og forståinga frå statsråden for at dette er eit veldig viktig tilbod. Det er ikkje først og fremst for Senterpartiet, men for kvinner, for familiar, som har lang reiseveg til eit trygt fødetilbod. Fødestova i Brønnøysund er jo ikkje der utan grunn. Det er fordi det er på den måten vi kan gje kvinner eit mest mogleg likeverdig tilbod når ein skal føda barn, og at ein kan føda barn med helsepersonell til stades, og ikkje ved f.eks. ein transportfødsel. No har det jo kome ut at ein set arbeidet med rekruttering på vent inntil helseføretaket har bestemt seg. Det synest eg er urovekkjande når det er rekruttering som vil kunne få tilbake igjen eit forsvarleg miljø. Kan statsråden kommentera det?

«Det har i lang tid vært uro rundt hva som vil skje med fødestuen i Brønnøysund. Kvinner som skal føde her, har veldig lang reisetid til sykehus. Om fødestuen ikke blir videreført, blir det et stort tap for fødselsomsorgen på Helgeland. Kan statsråden garantere at han står ved at ingen fødetilbud skal legges ned?»

Takk til interpellanten, som tar opp ein veldig viktig debatt. Surrogati er jo ulovleg i Noreg, men i praksis er det ikkje vanskeleg for norske par å nytta seg av surrogatmor i utlandet. Det som kjem fram, er at det er firma som annonserer og vender seg til par som kan nytta seg av surrogati. Det er ikkje fyrste gongen det kjem opp slike historier. Det har eg sett i mange år. Dette er ein marknad, og Noreg er ein kjøpesterk marknad. Det er mange par som står i situasjonar der eg òg forstår at ein vurderer ulike tilbod for å kunna få eit veldig etterlengta barn. Senterpartiet og eg har stått i desse debattane i mange år. Det er omsynet til surrogatmora og risikoen for å kunna utnytta ei fattig, sårbar kvinne som er vår viktigaste argumentasjon mot at vi ønskjer at dette skal tillatast. Eg hugsar at da Ukraina-krigen braut ut, såg me tv-bilete av babyane som låg på rad og rekkje – surrogatbarn der foreldra ikkje kom og henta grunna krigssituasjonen. Eg har lese at Ukraina har ein fjerdedel av den globale surrogatmarknaden. Eg hugsar tilbake igjen til India. No har jo dei stengt for surrogati til utlandet, men det var ikkje uvanleg at det kom barn frå India. Det var òg kjend at det var indiske kvinner som bar fram barnet, mens egget kom frå andre land, fordi det skulle vera lysare i huda. Dette er ein marknad som er sett i system, og det er altfor mange eksempel på at det går gale. Det har vore eksempel i norske medium på indiske kvinner som døydde under fødsel, eller fødde eit barn med Downs syndrom som ikkje vart henta. Ein kan seia at det er andre land som har betre rettar og ivaretar kvinna betre, og det er heilt sant, men likevel er det eit veldig etisk krevjande felt, òg om ein faktisk meiner at det er rett å påleggja ei anna kvinne den risikoen det er å bera fram eit barn. Det er alltid ein risiko, for dette er òg vorte ein marknad. Det er eit dilemma, ikkje sant. Vi har lover i Noreg, men det er veldig få lover som har verknad utanfor landets grenser. Da er vi i ein situasjon at sjølv om det er ulovleg, er det ikkje så uvanleg at det vert nytta. Alle barn er velkomne, så eg vil presisera at vi jo må leggja til rette for dei barna som vert fødde, og det har vi òg gjort. Likevel må vi kunna ta denne diskusjonen. Da vi behandla bioteknologilova i 2020, vart det fatta eit vedtak om surrogati som både Arbeiderpartiet, FrP og SV var med på, iallfall: «Stortinget ber regjeringen sikre at Norge arbeider aktivt i internasjonale sammenhenger for å bekjempe utnyttelse av kvinner i den internasjonale surrogatiindustrien.» Det kunne eg tenkja meg å spørja statsråden om han kan kommentera. No var jo dette vedtaket fatta før han kom inn som helseminister, men likevel, det er like viktig i dag. Det er heller ikkje eit vedtak ein har gjort éin gong og så er ein ferdig med det. Eg håpar at det vedtaket vert hugsa på i departementet, og at ein faktisk arbeider aktivt for å kjempa mot utnyttinga av kvinner i den internasjonale surrogatiindustrien.

Kjersti Toppe (Sp) [15:03:59] (leiar i komiteen): I folkehelsemeldinga Meld. St. 15 for 2022–2023, Nasjonal strategi for utjamning av sosiale helseforskjellar, var regjeringa som Senterpartiet var ein del av, tydeleg på at regjeringa «vil innføra eit nasjonalt program for røykeslutt». Dette har det vore eit pilotprosjekt om i Vestre Viken HF, med å gi gratis hjelp til røykjeslutt. Der fekk personar som røykja dagleg, tilbod om tolv vekers behandling, med valfritt, godkjent legemiddel for røykjeslutt og gratis individuell rettleiing eller deltaking på røykjesluttkurs på kommunen sin frisklivssentral. Difor er jo Senterpartiet veldig for dette forslaget. Vi ønskjer ikkje at det skal finansierast gjennom avgifter, for vi er einige med dei som seier at avgifter er gjennom statsbudsjettet – og slik må det vera. Men røyking tar liv i Noreg, og for ein del kronikarar er den einaste medisinen å få dei til å slutta med å røykja. Difor er det så enormt viktig. Eg har vore litt irritert for at medisinar til røykjeslutt er det einaste som står igjen i den såkalla moralparagrafen, som før òg handla om behandling for alkohol, og at det ikkje er mogleg å kunne få dette på blå resept, heller ikkje etter ei individuell vurdering. Legeforeininga tar i høyringsinnspelet sitt opp at dei støttar røykjesluttprogrammet nasjonalt, men at dei viser til at legemiddel for røykjeslutt bør definerast gjennom blåreseptordninga, som eit første steg mot eit breiare tilbod. For Senterpartiet er det vanskeleg å stemma imot eit forslag som vi sjølve har fremja i regjering. Vi står ikkje inne i forslag nr. 3 i innstillinga, men vi har gruppebehandla det og var innstilte på å støtta eit slikt forslag. Vi kan jo seia frå talarstolen at vi ser på innspelet frå Legeforeininga at dette òg kan gjerast skrittvis, eller ein kan gjera ein gradvis utbreiing, til det vert eit nasjonalt tilbod. Ut frå det vil vi støtta forslag nr. 3 i innstillinga. Formuleringa er «så raskt som mulig», og det er jo ikkje noko årstal. Det tenkjer eg viser den utolmodigheita. Dette var faktisk eit veldig viktig signal i folkehelsemeldinga, som eg meiner at vi må ta ansvar for å kunna prøva å følgja opp på best mogleg måte.

Vi bør eigentleg slutta å møtast på denne måten, om nok ei sentraliseringssak i helsetenesta vår som er økonomisk motivert, for dette er saker Senterpartiet er veldig opptatt av, og som vi meiner er unødvendige. Vi kunne ønskt at helsesektoren var folkevaldstyrt, for da hadde vi sluppe å ta desse sakene inn i stortingssalen. Vi kunne òg ønskt at vi hadde hatt ein statsråd og ei regjering som var tydelege politisk på at føretaka skulle sikra eit desentralisert helsevesen, og som hadde sett ein stoppar eller stolpar for kor mykje sentralisering ein kunne gjera. Med Lærdal som erfaring vil eg spørja: Er det noka grense for statsråden i kva sentraliseringsforslag føretaka no kan ha, før statsråden vil gripa inn og ikkje berre venta og sjå?

Kjersti Toppe (Sp) [13:24:03] (leiar i komiteen): Det er svært uheldig at knappe økonomiske rammer for finansiering av drift og investering i sjukehus på denne måten går ut over viktige pasienttilbod. Ei medverkande årsak til nedlegginga er behovet for å finansiera nytt sjukehus i Stavanger – og her siterer eg meg sjølv. Eg sa dette i november 2018, då vi fremja eit forslag i Stortinget om å sikra at dei 16 sengeplassane på rehabiliteringsavdelinga 2 Øst i Egersund vart oppretthaldne. Det er den same situasjonen vi står i no, åtte år etterpå. Då ein la ned rehabiliteringsavdelinga med 16 sengeplassar i Egersund i 2018, var det økonomisk motivert. Føretaket var heilt tydeleg i sine planar då om at det var føreslått og gjennomført for å forbetra den økonomiske situasjonen i føretaket for å klara å få eigenkapital til det nye sjukehuset i Stavanger. Eg meiner Egersund har tolt nok av sentralisering for å kunna finansiera eit nytt sjukehus, som Stavanger absolutt har behov for, men det får vera grenser for kva konsekvensar det skal ha for polikliniske tenester i distrikta. Egersund poliklinikk og den sjukehusavdelinga som har vore der, er eit fantastisk eksempel på at det er mogleg å få til gode desentraliserte tenester. Det er poliklinisk aktivitet og polikliniske tilbod for veldig mange pasientar – eldre og barn og unge, ja, men òg folk som er i arbeidslivet, som slepp å ta så mykje fri frå arbeid. Det er eit tilbod som faktisk fungerer, og med god kvalitet. Det er ingen faglege argument for at dette tilbodet skal verta lagt ned, det er økonomiske argument. Når Høgre og Arbeidarpartiet fremjar eit forslag i innstillinga om at dei ber føretaket sikra andre reduksjonar i administrative funksjonar og ressursar før det vert gjort eventuelle endringar i oppgåver og funksjonar knytte til pasientbehandling, er det eit forslag vi aldeles ikkje kan støtta, for det forslaget er ei blankofullmakt til helseføretaka om å gjera endringar i pasientbehandlinga. Det er mange parti som snakkar fint om desentralisering, men dei vil altså ikkje sikra det. Med det tar eg opp forslag nr. 5, frå Senterpartiet og Raudt.

Viss ein tar debattnivået, synest eg òg det siste innlegget trekkjer Senterpartiet ned i ei grøft vi ikkje er i, for vi skal ikkje tilbake til ei tid med auka tvang og der vi bryt menneskerettane. Eg har vist til ekspertutvalet som vurderte inkorporering av CRPD. Ein kan visa meg tilvisingane til ekspertutvalet som visar at dette er å bryta konvensjonen. Eg meiner eg har gjort greie for dette i merknader, og eg har ikkje fått noka tilbakemelding på det. Det har vore ein stor auke i tvang etter at vi innførte desse endringane, så det iallfall vi ønskjer med forslaget vårt, er at vi faktisk skal få mindre tvang i helsevesenet. Da vil eg be om at ein ikkje tillegg Senterpartiet slike meiningar som siste innlegg var eit eksempel på. Ein kan òg sjå på høyringsutsegnene til samtykkeutvalet som var nokså delte.

Eg er vel den einaste her i debatten som faktisk var med på å gjera desse omstridde lovendringane i 2017, og eg innrømmer det: Da var vi i tvil. Vi la inn eit forslag om ei evaluering, men den gongen hadde det vore ein stor debatt i media, i samfunnsdebatten, om at det var dokumentert stor tvangsbruk i helsevesenet som ikkje var registrert, og alle var opptatt av at her måtte vi gjera noko. Målet var at ein måtte få ned tvangsbruken og sikra riktig bruk av tvang. Men vi vart åtvara, og eg ser no at dei åtvaringane vi fekk, stemde. Eg tar dette på stort alvor. Dette er ikkje en sånn hopp-og-sprett-politikk eller at no skal vi måtta finna på noko nytt. Dette er ei alvorleg sak, og dette er ei vanskeleg sak, og alle er opptatt av å finna balansen. Eg meiner at vi gjorde ein feil i 2017, og eg meiner dei endringane vi gjorde før jul i fjor, eller i fjor vår, var i rett retning, men eg meiner vi må gjera meir. Så til dei som viser til CRPD i norsk rett: Eg leste det ekspertgruppa som hadde utgreia korleis vi skal innlemma dette, har skrive, og dei sa ingenting om at vi ikkje kunne gå tilbake til 2017 for å imøtekoma konvensjonsforpliktingane. Det var dei veldig opptatt av. Eg vil òg minna om at Senterpartiet var med på å skapa fleirtal for den saka, og ved ratifisering klargjorde Noreg, ved ei tolkingserklæring, at konvensjonen tillèt tvungen omsorg og behandling av menneske, deriblant ved behandling av psykiske lidingar, når det er nødvendig og siste utveg. Det meiner eg begge desse reglane ivaretar. Så til ekspertutvalet for samtykkekompetanse, som tilrår vidareføring: Det gjorde dei, men mandatet var ikkje veldig tydeleg på at dei skulle vurdera ei reversering. Dei skulle ha ein gjennomgang og sjå på praktiseringa. I tilrådinga har dei fleire føresetnader, bl.a. brukarmedverknad, pårørandeinvolvering, kompetansevurdering, god kvalitet, helsehjelp til personar med forhøgd valdsrisiko, samhandling med frivillige behandlingsalternativ og ikkje minst behov for å styrkja døgntilbodet retta mot pasientar med psykiske lidingar. Når eg no høyrer at statsråden halverer målsettingane for aukinga av døgnplassar frå 400 til 200, og at året er 2030, vert eg bekymra. Det vert eg, for dette er alvor, og dette betyr veldig mykje for veldig mange sjuke pasientar som treng hjelpa vår. Så til votering: Vi støttar ikkje det andre forslaget frå FrP om private. Vi meiner at det er ivaretatt. Det finst fleire ideelle private DPS som fungerer veldig, veldig godt i dag.

Dette er faktisk noko anna enn det som vi har fått klart inntrykk av. Det er forskjell på 430 døgnplassar dei neste åra og vel 200 fram til 2030, men la no det vera i denne omgang. Eg har eit spørsmål til som gjeld denne saka og tvangsbruk. Som eg sa i innlegget mitt, var målsettingane for lovendringa å få ned bruken av tvang og å få til riktig bruk av tvang. I staden har det vore ein stor auke i tvangsbruken i tenestene. Det er ei ganske alvorleg utvikling, og kontrollkommisjonen viser til at vanskeleg tilgang på døgnplassar òg er ei av forklaringane på dette, kapasitetsmangel f.eks. i sikkerheitspsykiatri, men òg i den generelle psykiatrien. Kva gjer statsråden no for at denne tvangsbruken skal kunna reduserast?

Eg beit meg merke i det statsråden svarte på førre replikk, om at det skulle koma vel 200 døgnplassar dei neste åra. Men det som har vore lovnaden frå regjeringa, og det som helseministeren og statsministeren var ute med i VG den 3. august, før valet, var 430 døgnplassar dei neste åra, og «det garanterer vi som et minimum». Kan statsråden forklara kva det var han sa i førre innlegg om vel 200 plassar fram til 2030?

Det var i Prop. 147 L (2015–2016) at Stortinget gav samtykke til forslaget til regjeringa Solberg om endringar i psykisk helsevernlov. Bakgrunnen var at ein skulle redusera tvangsbruken i Noreg og sikra ein meir riktig bruk av tvang. Ein skulle sikra pasientane medverknad, sjølvbestemming og auka rettstryggleik. Endringane tok til å gjelda 1. september 2017. Den mest inngripande endringa var eit tilleggsvilkår om at pasienten måtte mangla samtykkekompetanse for å bli underlagd tvunge psykisk helsevern. Den gongen peikte fleire høyringsinstansar på at endringane kunne få alvorlege helsemessige konsekvensar for pasienten. Det blei åtvara mot at pasienten kunne koma seinare i gang med behandling, og at tvangsbruken stod i fare for å auka. Det var bakgrunnen for at Senterpartiet den gongen føreslo ei evaluering etter fem år, men dette forslaget blei stemt ned av Høgre og Fremskrittspartiet. Vi ser at tvangsbruken ikkje har gått ned sidan endringane. Tvang gjekk ned den første perioden etter at lovendringane hadde tredd i kraft, men frå 2018 viste statistikken ein auke for både tvangsinnlegging og behandling utan eige samtykke. Tilbakemeldinga handla om at vilkåret kan ha ført til auka tvangsbruk i psykisk helsevern totalt sett. Politiet rapporterer òg om at dei i aukande grad må hjelpa helsevesenet med å handtera personar med alvorleg psykisk sjukdom. I rapporten til Kontrollkommisjonen for psykisk helsevern for 2024 viser dei at fleire pasientar er meir enn eitt år på tvunge psykisk helsevern, andelen tvang utan døgnopphald aukar, det er fleire pasientar som klagar på tvang, og det er ein auke i talet på vedtak om tvungen observasjon og tvunge psykisk helsevern. Kontrollkommisjonen seier i rapporten sin at dei ser ein auke på 24 pst. dei siste fem åra. Då spør eg: Var det dette Stortinget ønskte? Nei, ein ville ha mindre bruk av tvang, for ein frykta at det var for mykje bruk av tvang. Eg har møtt så mange pasientar, pårørande, fagfolk i helsevesenet og politi som er fortvila over at dette har gått ut over pasientane, alvorleg psykisk sjuke pasientar som ikkje får den hjelpa frå samfunnet som dei har behov for og krav på, og som no opplever auka tvangsbruk, ikkje mindre. Vi støttar forslaget frå FrP i denne saka, og eg går ut frå at forslaget vi er ein del av, er blitt tatt opp.

Eg vil starta med å takka Arbeidarpartiet for å vera med på forslaget og for å ha veldig offensive merknader i denne innstillinga. Det er fint å vera med på. Eg har ein replikk som er litt på sida. Det er ein del forslag her som får fleirtal, og som har veldig gode intensjonar, og vi har to vedtak som går på at vi må auka kompetansen hos fastlegar. Komiteen var på besøk hos Legeforeningen, og vi har ofte veldige intensjonar om at fastlegane skal få auka kompetanse på veldig mange ulike ting, og no påpeiker vi viktigheita av at fastlegane har kompetanse. Det er eg heilt einig i. Spørsmålet til statsråden er: Kva for verkemiddel vil statsråden ta i bruk for å følgja opp desse forslaga om at fastlegane skal få auka kompetanse om alt anna dei skal ha god kompetanse om?

Kjersti Toppe (Sp) [11:04:59] (leiar i komiteen): Først vil eg seia at dette er ei sak som har skapt veldig stort engasjement. Eg mottok hin dagen på vegner av komiteen 80 000 underskrifter som var komne inn ganske raskt – som er eit symbol på at dette er ei sak som mange er opptatt av, og som ein i mange år eigentleg har gått og venta på. Eg vil òg takka komiteen, for det er jo sjeldan at ei innstilling er skrive med så få særmerknader. Det vitnar om at det er eit stort engasjement i alle parti for å løfta denne saka. Takk òg til forslagsstillarane som har levert inn representantforslaget. For Senterpartiet har bidraget frå Senterkvinnene vore veldig viktig, og eg har lyst til å nemna det frå Stortingets talarstol. Dei har kjempa inn formuleringar om kvinnehelse i vårt stortingsvalprogram, både om forsking på kvinnehelse, om hormonbehandling på blå resept, osv. Det har òg vore ein stor debatt om kvinnehelse både på landsmøta våre og på årsmøta i fylka. Det er jo ein del av politikken og demokratiet, og eg er glad for at vi kan følgja denne saka hit inn i Stortinget, og at det no vert eit større løft for dei ulike forslaga. Eg vart jo veldig glad då Arbeidarpartiet sa det dei gjorde frå Stortingets talarstol, om at dei går inn i forslaget som SV, Senterpartiet og Raudt har fremja i innstillinga. Då vert det jo fleirtal for det. Det er eit ansvarleg forslag. Ein ber om at ein skal koma tilbake til Stortinget på eigna måte, men det er samtidig eit tydeleg vedtak om at ein ber regjeringa sikra betre og meir likeverdig tilgang til behandling av overgangsplager, m.a. vurdera korleis blåreseptordninga kan utvidast til å omfatta hormonbehandling til kvinner som har medisinske behov for dette. Så det er eg veldig glad for. Det betyr veldig mykje for mange. Eg vil òg visa til at det er fleirtal for mange andre viktige forslag som går ut på å auka både kunnskapen, informasjonen og forskinga på kvinnehelse i stort. Det vil vera viktig for heilskapen, for å få til betre kvinnehelse og gi kvinner lik tilgang til nødvendig behandling uavhengig av økonomisk bakgrunn.

Takk for svaret. No har regjeringa sjølv sendt ut høyringssvar om moglege endringar i regelverk og blåreseptordninga, der akkurat denne problemstillinga vert omtalt i høyringsnotatet. Eg håpar jo at statsråden kan prioritera, når han sjølv har sendt ut høyringsforslag om tilsvarande. Eg har eit spørsmål. Vi fekk høyringssvar frå Nasjonalt kompetansenettverk for legemiddel til barn, som viser til at DMP har godtatt ein høgare utsalspris for barneformuleringar på den norske marknaden for å kunna auka tilgjengelegheita. Men dei viser til at det er ei kartlegging som viste at denne prisauken ikkje har gått til produsentane, men til grossistleddet, og at det vil føra til at produsentane framleis vil sjå på den norske marknaden som lite interessant. Vil statsråden setja krav til grossistane sin innkjøpspris?

Det er jo ikkje første gong at denne problemstillinga vert tatt opp. Det er ein kjend sak, og det er gjort tiltak for å betra tilgangen til barneformuleringar. I prioriteringsmeldinga vart dette også tatt opp. Det er vorte omtalt i strategien mot antimikrobiell resistens, og eg stilte eit skriftleg spørsmål for eit år sidan, da statsråden skreiv at han jobba for å utvikla effektive, økonomiske og juridiske verkemiddel for å møta tilgjengelegheitsutfordringar for bl.a. barneformuleringar av eldre antibiotika. No får vi eit vedtak i Stortinget om at ein skal greia ut dette vidare. Det er eg veldig glad for, men eg vil spørja statsråden: Vil statsråden verkeleg prioritera framdrift i dette arbeidet, så vi snarast mogleg kan få gode tiltak som løysing på denne utfordringa?

Legemiddel til små barn er ein spesiell sårbar del av legemiddelmarknaden. Over dei siste åra har ein mista ei rekkje legemiddel med barneformuleringar. Det har vorte forsøkt gjort endringar på det. Samtidig ser vi at prisen i nokre tilfelle no vert så høg at mange legar kvir seg for å skriva ut. Eksempelet eg brukar i representantforslaget, er flukloksacillinmikstur, som er tilrådd for behandling av barn med stafylokokkinfeksjonar i hud og blautvev. Ei flaske på 100 ml kostar 1 000 kr, og så treng ein to flasker for ei behandling. Til samanlikning kostar det 240 kr dersom ein vaksen skal ha same behandlinga. Det betyr at legar kvir seg for å skriva ut, og då skriv ein heller ut meir breispektra antibiotika. Dagens blåreseptordning fungerer ikkje for antibiotika for barn som dette gjeld, fordi ein har krav til at det skal vere langvarige og kroniske sjukdomar. Andre land har løyst dette. I Sverige er medisinen gjort gratis for barn under 18 år, og han er sterkt subsidiert i Danmark. Så vert det sagt i merknadene at dette kan vere i strid med prioriteringsprinsippa i helsetenesta. Det vil eg avvisa. I samband med prioriteringsmeldinga vart det nettopp vist til følgjande: «Ved vurdering av eksisterende og nye antivirale midler, vaksiner og antibiotika må resistensrisiko tillegges vekt. Valg av behandlingsmetoder skal ikke påvirke resistensutvikling negativt, og man skal tilstrebe å bruke metoder som reduserer risikoen for antimikrobiell resistensutvikling.» Dette skreiv ein samla komité den gongen. Det er òg eit lite paradoks at når vi seinare i dag skal ha ei sak om hormonbehandling for kvinner på blå resept, er det ikkje i strid med prioriteringskriteria, mens dette vert brukt som eit argument for ikkje å kunna gå inn på det. Eg er glad for at det vert eit fleirtalsforslag om at ein skal utgreia kostnadene og sjå på korleis ein kan gi tilgang til antibiotika til barn ved smittsam sjukdom og ta omsyn til utvikling av resistens. Dette er verkeleg eit skritt i rett retning. Statsråden har jo sjølv i svar på skriftleg spørsmål vist til høyringa på blåreseptordninga. Det ser eg òg fram til. Eg viser til tilrådinga frå komiteen, som Senterpartiet står bak, og tar opp forslaget til Senterpartiet. Så vil eg takka komiteen for at vi får til forslaget om at det no vert ein bevegelse i denne saka. Det betyr mykje for barn og familiar.

Vi må jo vera ærlege. Det som statsråden seier, vil bety kutt i helsetenester. Det vert kutta allereie i dag, det skal kuttast hundrevis av millionar kroner i helseføretak på grunn av den finansieringsmåten vi har, og på grunn av at sjukehusøkonomien ikkje strekk til. Det må vi vere ærlege på og ikkje lage ei forteljing om at no skal vi jobba smartare og betre. Det trur eg helsefolk vert provoserte av å høyra på. Statsråden vart òg utfordra på i intervjuet om pengebremsen betyr at han ikkje vil prioritera lokalsjukehus i distrikta. Da svara statsråden at han vil diskutera fleire oppgåver til «såkalte desentraliserte halvannenlinjetjenester». Statsråden tar ikkje ordet lokalsjukehus i sin munn i intervjuet. Spørsmålet mitt er: Kva er desse såkalla desentraliserte halvannenlinjetjenestene som skal styrkjast – og ikkje lokalsjukehus, som statsråden ikkje kommenterer i intervjuet?

Eg går ut frå at statsråden hadde sitatsjekk på VG-intervjuet. Der står det at òg helsevesenet må belaga seg på ein pengebrems, at ein ikkje kan forventa meir enn til prisvekst og demografi. Vi har ein situasjon der vi allereie har mange eksempel på auka sentralisering av helsetilbod og ei offentleg teneste som står i strekk. I Kristiansand skal ein sommarstengja det distriktsmedisinske senteret, ambulansestasjonar vert lagde ned, i Egersund kan poliklinikken verta lagd ned, og i Lærdal er ortopedien flytta. Pasienttilbodet på Haukeland ryk òg, og dialysen i Volda står i fare. På barselavdelingane er jordmødrene så travle at kvinner ikkje får god nok hjelp til amming. I den situasjonen varslar altså statsråden at det vert ikkje noko meir enn til prisvekst og demografi. Da vil kuttforslaga fortsetja, det er det ingen tvil om. Men statsråden synest ikkje bekymra. Står han fast på at ein treng ein pengebrems i norske sjukehus?

Utsegnene til statsråden til VG denne veka om at offentlege sjukehus skal sveltefôrast, er rett og slett skremmande. Det er heilt uverkeleg å lesa at statsråden meiner at det er velstand i norske sjukehus, og at vi har for mange legar og sjukepleiarar i norsk helseteneste, i psykisk helsevern, i barselomsorga og i akuttmottaka våre. Eg meiner at sjukehusa må styrkjast, ikkje kuttast i og sentraliserast slik statsråden no legg opp til. Vi veit at føretaka planlegg hundrevis av millionar kroner i fleire kutt i sjukehusa, og hundrevis av årsverk skal bort. Eg meiner statsråden må gå ut og snakka med både jordmødrer, legar, sjukepleiarar og helsefagarbeidarar med innestemme og ta seg tid, for det er dei som kjenner det norske helsevesenet. Det statsråden legg opp, er ei utarming av det offentlege tilbodet, noko som vil føra til ei todelt helseteneste. Meiner verkeleg statsråden at medisinen til allereie sterk pressa offentlege sjukehus er at dei må forventa meir kutt og sentralisering av tenester?

Problemet er at vi har ein helseføretaksmodell som har vorte kritisert for ulike forhold, og det at vi får ein maktkonsentrasjon blant styreleiarar og administrerande direktørar, vil – slik sjukehusutvalet sa – føra til at det òg kan koma meir mistillit og kritikk, for det vert samling av helsemakt på veldig få hender. I tillegg ser vi den regionale skeivdelinga. Tre av fire styreleiarar i nord kjem frå andre kantar av landet. Helse Nord seier at det er behovet for tung kompetanse som er årsaka til det, og da må eg stilla spørsmålet: Det kan jo ikkje vera sånn at det ikkje finst tung kompetanse i nord til å drive deira eigne sjukehus? Til dei regionale føretaka er det sett krav om regional tilhøyrsle, men ikkje til dei lokale helseføretaka, og eg meiner at statsråden bør gripa inn no og ikkje venta på utvalet, og òg sikra krav om lokal tilhøyrsle til styra i dei lokale helseføretaka.

Det har vore ein stor auke i praksisen med dobbeltroller etter at Nasjonal helse- og samhandlingsplan vart fremja og vedtatt. I dag er styreleiaren ved Sørlandet sykehus òg styreleiar ved Helse Møre og Romsdal. Styreleiaren ved Helse Stavanger er òg styreleiar ved Sykehuset Østfold. Nestleiaren ved Nordlandssykehuset er òg nestleiar ved Helse Fonna. Administrerande direktør ved Sykehuset i Vestfold er òg styremedlem ved Universitetssykehuset Nord-Norge, UNN, og viseadministrerande direktør ved Oslo universitetssykehus er styreleiar ved UNN. Styreleiaren i Vestre Viken helseføretak er òg styreleiar ved Nordlandssykehuset, administrerande direktør ved Vestre Viken er styreleiar ved Helgelandssykehuset, og styreleiaren ved Finnmarkssykehuset er klinikkdirektør ved Vestre Viken. Denne lista er lengre. Det har vore ein stor auke, og vi er no bekymra og meiner at denne praksisen er uakseptabel, og eg vil spørja statsråden på nytt: Vil ikkje statsråden ordna opp i denne praksisen?

«Fleire norske sjukehus vert styrte av helsetoppar som har styreverv og leiarstillingar i ulike føretak. Det viser ein gjennomgang frå NRK. Sjukehusutvalet, jf. NOU 2023: 8, føreslo at dei som har leiaransvar i regionale helseføretak eller er administrerande direktør i helseføretak ikkje samtidig skal kunna ha styreverv i andre helseføretak i andre regionar. Dette er fordi det vil bety for sterk samling av makt på nokon få personar. Vil statsråden følgja opp eit einstemmig utval og stoppa praksisen med dobbeltroller i helseføretaksleiinga?»

Å få på plass ei undersøkingsordning for arbeidet til offentlege verksemder i saker om drap, vald, overgrep og omsorgssvikt mot barn er ei veldig viktig sak. Det er eit alvorleg bakteppe, og det er veldig, veldig bra at vi no får lova vedtatt i Stortinget. Det er ei oppfølging av den mest oppskakande NOU-en eg nokon gong har lese, NOU 2017: 12, Svikt og svik. Det er òg ei oppfølging av regjeringa sin opptrappingsplan mot vald og overgrep mot barn og vald i nære relasjonar. Senterpartiet stod bak avgjerda til regjeringa om å etablera ei undersøkingsordning i Statens helsetilsyn. Eg meiner det var riktig, for vi meiner at det er bra å ha ei eiga ordning, og samtidig at det er eit system som lett kan følgja opp med læring i tenestene. Det har vore ei gjennomgåande utfordring at tenester eller tilsynsapparat ikkje lærer av dei mest alvorlege sakene, og at systemsvikt er gjentakande. Ordninga er allereie oppe og gå, tilsette er på plass, og no vil arbeidet kunna starta for fullt. Sånn kan vi no sikra eit systematisk arbeid for å identifisera systemsvikt og lærings- og forbetringspunkt i offentlege tenester i arbeidet for å førebyggja drap, vald, overgrep og omsorgssvikt mot barn. Dette lovforslaget set dei juridiske rammene for arbeidet til undersøkingsordninga. Vi er einige i endringane til komiteen. Vi meiner at forslaget til regjeringa var for snevert, og at det i for stor grad ville vera avgrensande for arbeidet til undersøkingsordninga og intensjonen bak. Så vi støttar at ein no gjer endringar, slik at ein kan gå tidlegare inn i sakene, altså før sakene har ein rettskraftig dom. Vi støttar òg endringa om utlån av straffesaksdokument og innsyn og at undersøkingsordninga kan ta opp saker på eige initiativ. Vi støttar òg forslaget om evaluering, at ein der særleg ser på paragrafen om omsorgssvikt og ser til at han ikkje vert for snever. Eg vil òg gi honnør til komiteen. Det er veldig bra at det er vorte ein einstemmig komité – det er viktige endringar – og at ein har tatt på alvor dei innspela som kom på høyringa. Dette må bidra til tverrfagleg tilsyn og at ein ser på tvers av departement og saksområde, for mange av gleppane skjer midt imellom. Dette er ein bra dag for rettsvernet til barn og unge i Noreg.

Takk til interpellanten, som har engasjert seg sterkt i denne saka, for å ha fremja denne interpellasjonen. Pasientovergrepsutvalet dokumenterte i 2022 grove overgrep mot pasientar utført av psykolog Sverre Varhaug. Desse overgrepa varte i over fleire tiår utan at myndigheitene eller andre klarte å stoppa han. Han var dømt tre gonger for overgrep mot pasientar. Eg var på Stortinget da Stortinget gjorde eit vedtak om å be regjeringa setja ned eit ekspertutval. Det var statsråd Høie som i 2021 sette ned ekspertutvalet som skulle gjennomgå overgrepssaker, og Varhaug-saka spesielt. Vi var òg med på vedtaket i fjor om erstatning for offera i Varhaug-saka. Sjølv om pasientovergrepsutvalet ikkje rett ut tilrådde at det skulle koma ei eiga erstatningsordning, var utvalet veldig tydeleg. Dei skreiv: «Utvalget har i sitt arbeid med overgrepssaker i tiåret 2010 til 2020 ikke registrert saker som er i nærheten av Varhaugsaken når det gjelder alvorlighet og varighet. Det er åpenbart mange ofre for hans overgrep som aldri har fått den oppreisning de fortjener.» Statsråden skreiv i 2022 at det ikkje var sikkert at desse offera ville kunne koma inn under dei generelle erstatningsordningane, bl.a. ut frå forelding. Det var grunnen til at eit fleirtal på Stortinget gjorde det oppmodingsvedtaket om oppreising – som er det vi etterspør i dag. Det er slik at desse offera har opplevd veldig store helsemessige og mange økonomiske belastningar. Fleire er alvorleg sjuke, og dei er sjølvsagt utolmodige når det gjeld oppfølginga vår av dette vedtaket. Eg meiner at myndigheitene og staten har eit ansvar. Når ein psykolog i ein periode på tre tiår har utsett pasientar for mange og grove seksuelle overgrep, og han ikkje vart stoppa sjølv om han var domfelt, og det offentlege hadde sendt pasientar til han, har vi òg eit særskilt ansvar for å rydda opp, og at dei offera som lever i dag, òg får ei oppreising. Det er snart eitt år sidan Stortinget gjorde dette vedtaket. Eg har forståing for at det er ein del som må greiast ut, som ikkje stortingsvedtaket sa noko om, bl.a. omfanget, kven som skal få erstatning, og nivået på erstatninga, osv. Ein har likevel hatt relativt god tid til å greia ut dette. Når det gjeld den økonomiske utbetalinga, er det slik at eit fleirtal på Stortinget har sagt at her må det koma ei erstatningsordning på plass. Eg synest det statsråden sa i dag, var positivt. Da veit vi iallfall at det kjem informasjon om dette i revidert nasjonalbudsjett. Det tenkjer eg er veldig bra. Det er sjølvsagt slik at vi må sjå på kva som da kjem, men at det skal verta ein plan for ei løysing, tenkjer eg er bra, og det veit eg at mange av offera òg etterlyser. Det må vera føreseieleg, slik at dei ikkje må gå og venta i det uendelege på noko som betyr veldig, veldig mykje for dei.

Ei stemmeforklaring: Etter den diskusjonen som har vore her, og det dei andre partia har signalisert, kjem Senterpartiet til å gå ut av II i tilrådinga og inn i forslag nr. 2, frå Arbeidarpartiet. Vi kjem likevel til å stemma for forslag nr. 6, det eine lause forslaget frå SV. Sjølv om eg sa noko anna i mitt førre innlegg, er det dette som gjeld. Kort til representanten Østensen om ideelle: Det er fint å høyra, eg er einig i alt som vert sagt. Vi ventar òg på at regjeringa skal kome til Stortinget med eit register for ideelle, og med ein juridisk definisjon, som ei oppfølging av avkommersialiseringsutvalet. Det er òg eit veldig stort engasjement i ideell sektor for at vi skal få desse viktige grepa på plass.

55:19] (leiar i komiteen): Frivillige og ideelle organisasjonar er veldig viktige i samfunnet vårt, og særleg viktige på helsefeltet. Vi har ei tilskotsordning som er omfattande, og som ein treng forbetringar av. I innstillinga kjem det fram korleis Senterpartiet stemmer. Vi støttar at det vert gjort ein gjennomgang av tilskotsordninga. Vi støttar forslaget om forbetringar på ulike felt, f.eks. raskare saksbehandling, at vi kan få meir bruk av fleirårige tilskot, at ein klarer å samordna tilskotsordningar på tvers av direktorat og fagfelt, og at ein kan redusera tidsbruken og rapporteringskravet, iallfall slik at det ikkje vert meir enn nødvendig. Ein del av forslaga i innstillinga gjeld ideelle organisasjonar. Der ligg det òg ein del representantforslag – litt tilsvarande. Eg håpar vi kan få fleirtal for nokre. Dette er jo politikk. Domen frå Høgsterett har no vist at ein har lov å særbehandla og å ha eigne anbodsrundar. Forslaget frå Arbeidarpartiet, som òg Senterpartiet er med på, seier at ein skal følgja opp denne domen og sikra at «helseforetakene ved kjøp av private tjenester reserverer disse til ideelle aktører der det er hensiktsmessig», men det ligg jo litt i korleis ein tolkar kva tid det er hensiktsmessig. Vi meiner at ein skal bruka skjerma anbod, og at det ikkje skal vera opp til føretaka å bestemma det ut frå litt ulike omsyn dei tar. Eg tenkjer det kan vera eit politisk styringssignal at det er ein slik praksis vi ønskjer, for det betyr enormt mykje om vi skal ha ein ideell sektor i fortsetjinga. Det er òg to andre forslag – eitt om eit innovasjonsfond, frå KrF, og eitt frå SV, Raudt og KrF, om å bruka heile handlingsrommet. Eg tenkjer dette er veldig viktige forslag i saka. Så til dei lause forslaga frå SV, om Ønsketransporten og om ei overgangsordning for dei som har hatt fast plass på statsbudsjettet, men no ikkje kjem inn i ei tilskotsordning. Vi meiner at dette må ein ta opp i revidert. Forslagsteksten meiner vi er ivaretatt i forslag nr. 1. Eg vart no litt usikker på korleis stemmegivinga eigentleg går. Vi er opptatt av ein gjennomgang. Vi får sjå kva årstal det vert fleirtal for. Eg tar opp forslaget frå Senterpartiet og Kristeleg Folkeparti.

Vi ber ikkje om ein raskare opptrappingsplan. Opptrappingsplanen er god, men poenget er at han ikkje vert følgt opp. Det er signala vi får. Når det gjeld DPS-en på Tynset og lågt belegg, har dei på Tynset gått frå ti plassar, til fem plasser, til tre plassar, til to plassar og til éin plass. Poenget er at det vert ei svekking av tilbodet, noko som gjer at ein ikkje får den krafta i tilbodet. Det handlar òg om politisk vilje: Skal vi ha desentraliserte tilbod i Noreg eller ikkje? Så til det som ingen, i alle fall ikkje statsråden, snakkar om: finansieringsmodellen. I dag vert sjukehusa finansierte ved at dei sjølve må betala for investeringane. Veldig mange av kutta – og i psykisk helsevern – kjem fordi ein må kutta for å få råd til å betala for nye sjukehus, f.eks. det nye sjukehuset i Oslo. Difor ville vi ha fortgang i å skilja investering og drift, fordi det går ut over pasienttilbodet til veldig mange sårbare grupper.

Det vi trur på, er at når ei regjering går ut og lovar 430 nye døgnplassar innan psykisk helsevern, ligg dei pengane i budsjettet. Når vi så ser at helseføretak på tross av dette kuttar i døgnplassar – i Seljord, på Tynset, i Oslo universitetssjukehus – må vi stilla spørsmål til ansvarleg statsråd. Det er òg det som er bakgrunnen for heile dette representantforslaget, at vi må få ein ny og reell opptrappingsplan, for vi ser at det går i gal retning. Det vart lova 2 mrd. kr til spiseforstyrringar i valkampen. Vi ser jo ikkje kvar dei pengane vert plasserte. Når det gjeld dei 430 nye sengene til døgnplassar, har ikkje vi fått ei dedikert sak på kvar vi skal sjå dei vert plasserte. Det vert vist til nokre planar i helseføretaka. Når vi tar opp heilt konkrete kuttforslaga, får vi alltid det same svaret: Her må vi stola på den overordna vurderinga til helseføretaka. Eg veit ikkje om statsråden ser det, men dette er det veldig mange som reagerer på, både pasientar og dei som jobbar i dette feltet. Dette er også bakgrunnen for dette representantforslaget frå SV, som eg synest er veldig bra. Det er utruleg flott at det er så mange fleirtalsvedtak i denne saka, om bl.a. å få både ei evaluering og ein ny og forsterka opptrappingsplan. Til representanten Østensen, som viser til eit forslag frå Arbeidarpartiet om ein modell for korleis ein kan organisera psykisk helsevern i ei meir samanhengande behandlingskjede mellom kommunar og sjukehus. Poenget er at det forslaget berre omhandlar eit forsøksprosjekt. Vi, som er Senterpartiet og Raudt, har eit anna forslag i innstillinga, forslag nr. 5, der vi eigentleg seier det same, men vi ber kort og godt regjeringa fremja tiltak som vil sørgja for at dette gjeld i heile landet, og ikkje berre er eit enkelt forsøksprosjekt. Så viss Arbeidarpartiet og SV stemmer for vårt forslag, vil det faktisk kunne få fleirtal. Så eg vil oppmoda Arbeidarpartiet om å gjera det. Eg håpar elles at vi framover kan ha ein debatt der vi ikkje driv og karakteriserer kvarandre. Det tar vekk fokuset frå det som er saka, som er ei utruleg stor utfordring. Den 14. april kjem Riksrevisjonen med ein ny rapport, om tilbodet i psykisk helsevern til barn og unge, så vi får nok fleire debattar i Stortinget framover om denne saka.

Statsråden nemner ROS, men dei har jo tvert imot måtte kutta i tilsette og kutta i tilbodet sitt – dei har ikkje fått ei styrking. Så det er spesielt å høyra. Eg synest òg at det er vanskeleg å ta på alvor at statsråden seier at ein no skal byggja opp behandlingstilbodet, når den nemnte Regional seksjon for spiseforstyrringar, som er «spisstilbodet» for dei som er mest alvorleg psykisk sjuke, får eit så drastiske kutt i budsjettet sitt. Vi veit at det er på grunn av at ein må spara pengar for å byggja det nye Oslo universitetssjukehus. Det viser den alvorlege konsekvensen av denne finansieringsmodellen. Er ikkje statsråden einig i at viss ein vil ha eit krafttak for spiseforstyrringsbehandling, må ein, som eit minimum, skjerma desse behandlingstilboda?

Stadig fleire unge får alvorleg spiseforstyrring. Regjeringa har gått ut og varsla eit krafttak for behandlingstilbodet til dei med spiseforstyrring. Det kjem samtidig som at ein i Regional seksjon for spiseforstyrringar i Oslo må kutta 20 mill. kr i år, noko som utgjer 20–25 tilsette, som er heile 16 pst. av budsjettet deira. Det står jo ikkje i stil med det som regjeringa lovar, og det som faktisk skjer i tenesta. Særleg alvorleg synest eg det er når det gjeld spiseforstyrringar, som jo er den mest dødelege psykiske sjukdomen barn og unge kan få. I Bergen har dei åtte døgnplassar som skal betena heile Vestlandet, altså Rogaland og Vestlandet. Eg vil spørja statsråden om han synest at dette er eit godt nok tilbod.

34:03] (leiar i komiteen): I denne saka har det kome inn svært mange høyringsinnspel som slår fast det som vi i Senterpartiet har vore opptatt av lenge, at opptrappingsplanen for psykisk helse ikkje vert følgt opp i praksis. Det skjer mange plassar ei reell nedbygging av tilbod. Norsk Sykepleierforbund tar til dømes opp høg avvisingsrate, korte behandlingsforløp, utilstrekkeleg poliklinisk kapasitet, samtidig som det skjer ei nedbygging av døgntenester og ikkje-lovpålagte tenester. Legeforeininga er òg bekymra for nedlegging av langtids døgnplassar i psykisk helsevern, og Pårørandesenteret skriv i sitt høyringsinnspel at pårørande vert meir og meir overlatne til seg sjølve. Det er behov for ei for ei reell prioritering av psykisk helsevern, for dersom ikkje vil det gå ut over nokre av dei aller mest sårbare pasientgruppene, med stor risiko for uhelse og død, slik som unge med spiseforstyrringar, alvorleg psykisk sjuke pasientar med samtidig rus- og psykisk liding, dei som treng hjelp frå sikkerheitspsykiatrien, men òg barn på barnevernsinstitusjon og innsette i fengsel, som har stort behov for psykisk helsehjelp, men som ofte ikkje får det på ein god nok måte. Sånn kan det ikkje fortsetja, fordi det er veldig alvorleg. Takk til SV som fremja dette representantforslaget. Senterpartiet støttar framlegget med visse endringar i ordlyden. Vi støttar forslaget om ei midtvegsevaluering av opptrappingsplanen for psykisk helse, og vi støttar forslaget om ein ny og forsterka opptrappingsplan, basert på denne midtvegsevalueringa. Vi støttar òg forslaget om eit styrkt døgnbasert og tverrfagleg behandlingstilbod for personar med rus og psykisk liding, og vi støttar forslaget om ei kraftig styrking av behandlingskapasiteten innan psykisk helse og rus, med særleg vekt på døgn- og langtidsplassar. Og vi kjem altså til å støtta dei forslaga vi står inne i i innstillinga. Så vil eg trekkja fram forslaget om ei styrkt og heilskapleg tilbod til pasientar med spiseforstyrringar, inkludert poliklinikk- og døgntidtilbod, med særleg vekt på kompetansebygging i kommunane. Senterpartiet har fått fleire innspel frå både enkeltpersonar og fagmiljø som er fortvila over dagens situasjon. Stadig fleire unge får alvorleg spiseforstyrring, samtidig som helsetilbodet for dei med spiseforstyrringar vert kutta i. For eksempel skal Regional seksjon for spiseforstyrrelser i Oslo, ved Oslo universitetssjukehus, kutta 20 mill. kr i år, og heile klinikken for psykisk helsevern skal kutta opp mot 100 mill. kr. Dette kjem trass i at regjeringa i valkampen lova eit krafttak mot spiseforstyrringar. Tilbodet til dei med spiseforstyrringar må no verta ein sentral del av ein forsterka opptrappingsplan for psykisk helse, fordi det er viktig, og fordi det kan redda liv. Eg tek opp forslaget frå Senterpartiet og Raudt.

På vegner av meg sjølv vil eg fremja eit representantforslag om desentralisering av sjukehustilbodet og sikring av lokalsjukehus med breiddekompetanse i heile landet. Og på vegner av meg sjølv vil eg fremja eit representantforslag om å auka andelen institusjonsplassar i ideelle barnevernsinstitusjonar.

Ja – for den kartlegginga som VG har gjort, er jo i nær fortid, altså i 2023 og 2024, òg etter at Nasjonal helse- og samhandlingsplan vart fremja. Eg etterspør kva statsråden vil gjera etter denne nyheita. Vil statsråden i sin styringsdialog med helseføretaka generelt sjå på korleis praksisen er, og korleis han kan forbetrast? Og vil han føreta seg noko spesielt opp mot fødselsomsorga, som er det som er vorte kartlagt i VG? Grunnen til at eg meiner dette er så ekstremt viktig, er at om det ikkje vert meldt, kan ein heller ikkje lære av feil, og feil kan skje om igjen, så det er grunnleggjande viktig i helsetenesta vår at det fungerer etter intensjonen, og etter det lovene tilseier.

Eg trur nok eg er meir uroleg enn statsråden over at vi har ein meldepraksis i tenestene som ikkje følgjer opp det som er det lovpålagde ansvaret, for eg kan ikkje forstå at dødsfall i fødselsomsorga ikkje er ei svært alvorleg hending som må varslast til Helsetilsynet. Og når det i 2024 berre vart varsla vidare i ein tredjedel av dei dødsfalla der det vart skrive avvik, kan eg ikkje forstå at det er grunn til å tenkja at dette er innanfor. No sa statsråden at han har endra meldeordninga – det var vel strengt tatt Stortinget som endra ho – men akkurat kva ein skal varsla, er det inga endring i. Det skal gå til statsforvaltaren i staden for til Helsetilsynet. Så kva gjer statsråden for å sikra ein betre meldepraksis i tenestene?

«Avisa Verdens Gang har gått gjennom alvorlege hendingar og dødsfall knytte til fødslar i 2023 og 2024 og sett på 5 440 avviksmeldingar. Berre 54 av 205 alvorlege saker vart melde til Helsetilsynet. I 2024 vart berre 33 prosent av dødsfall der det vart skrive avvik, varsla til Helsetilsynet, og 77 prosent av saker med betydeleg skade på pasienten vart ikkje varsla. Dette er ein uhaldbar situasjon som kan få alvorlege følgjer. Kva vil statsråden gjere for å styrke pasienttryggleiken og sikre ein forsvarleg meldepraksis?»

På vegner av stortingsrepresentanten Ole Herman Sveian og meg sjølv vil eg fremja eit forslag om rekruttering av bioingeniørar til norsk helseteneste. På vegner av stortingsrepresentanten Erling Sande og meg sjølv vil eg leggja fram eit forslag om å utdanna og rekruttera legar til den offentlege helsetenesta i heile landet. På vegner av stortingsrepresentantane Bengt Fasteraune, Bent-Joacim Bentzen og meg sjølv vil eg leggja fram eit forslag om eit gratis og likeverdig kremasjonstilbod.

Eg er faktisk skuffa over svaret, for poliklinisk urologi er nettopp eit tenestetilbod som er fullt mogleg å desentralisera. Det er skuffande at det ikkje er ein plan om å ha nokon dagar i løpet av ein månad – ikkje det eingong kan ein planleggje for på Ringerike. Det tenkjer eg ein kunne ha gitt eit politisk styringssignal om å få til dersom ein ønskjer ei desentralisert spesialisthelseteneste i Noreg. Det eg òg er uroa over, er at det er sett i gong store prosessar når det gjeld funksjons- og oppgavefordeling, der ein ikkje seier at akuttfunksjonar eller fødetilbod skal liggja fast. Dette skapar uro for rekruttering til dette og andre lokalsjukehus, og eg vil spørja om statsråden synest det er i orden at føretaket lager så stor uro for kva tilbod som skal vera på Ringerike sjukehus i framtida.

Takk for svaret. Ei avvikling av urologitilbodet ved Ringerike vil bety ei stor svekking av lokalsjukehuset, når om lag 40 pst. av den kirurgiske aktiviteten på dagtid vil forsvinna. Det er flott å høyra at føretaket skal vurdera tilsvarande aktivitet, men det er ikkje bestemt, og det skal greiast ut. Det som er bestemt i føretaket, er at urologitilbodet skal forsvinna. Eg høyrer argumentasjonen om fagmiljøet, men det er jo spesielt at ein ikkje har vurdert å ha igjen nokon polikliniske tilbod i urologi, slik ein ser at ein får til andre plassar i landet. Vil statsråden vurdera om ikkje noko av urologitilbodet kan desentraliserast til Ringerike igjen?

«Ringerike sjukehus står i fare for å misse urologi-tilbodet, som i dag utgjer om lag 40 pst. av kirurgisk aktivitet på sjukehuset. Føretaket har i tillegg sett i gang ein stor prosess med framtidig oppgåve- og funksjonsfordeling, der det er fare for at både fødeavdelinga og akuttfunksjonar vert sentraliserte. Vil statsråden bidra til at avvikling av urologi ved Ringerike sjukehus i det minste vert utsett og sett i samanheng med den heilskaplege gjennomgangen, og vil statsråden stoppe sentralisering av akutt- og fødetilbod på lokalsjukehusa?»

Takk for innlegg og svar. Eg er glad for det statsråden har gjort for å kunna sikra at nye sjukehusbygg vert betre når det gjeld det vi veit er utfordringane no, bl.a. med nok rom til dei tilsette. Eg synest likevel det er litt tilfeldig. Det burde ha vore ein systematisk gjennomgang av kva lærdomar som finst frå dei nye bygga som no er opna, og om kva som bør endrast for dei bygga som er under planlegging, som Mjøssjukehuset og dei her i Oslo. Det har jo vore ei evaluering av Sjukehuset Østfold etter utbygginga der. Der stod det bl.a. at dei tilrådde at det måtte vera eigne pauserom for dei tilsette, i tillegg til kantine. Det var erfaringa frå Kalnes. Likevel klarer vi å byggja eit nytt sjukehus i Drammen som ikkje har eigne pauserom i tillegg til kantine. Da spør eg meg: Kvifor lærer vi ikkje av desse feila? Det er jo eigentleg ganske innlysande når det er ein stor arbeidsplass, at det må vera pauserom på ei avdeling. Det er mange gode grunnar til det. Vi veit at ein del av grunnen til dette er at rammene har vore for knappe. Det har vorte dyrare enn planlagt utan at finansieringa har gått opp, og så har ein måtta ta ned areal. Da har ein måtta verna pasientromma, og så har ein tatt arealet til dei tilsette. Sjølvsagt er òg finansieringsmåten for nye sjukehusbygg ein del av forklaringa på at vi har så arealknappe sjukehus når dei vert opna, og at vi får sjukehus der ein må ha venteliste for å få eit garderobeskap, osv. Eg er bekymra for at dei offentlege sjukehusa ikkje skal vera konkurransedyktige, viss eg kan seia det slik, og at korleis bygget er utforma, vert ein faktor for kor helsepersonell ønskjer å jobba, f.eks. i det private. Det er jo alvorleg når eit heilt nytt sjukehus fører til at sjukefråværet går opp. Ein kunne jo tru at sjukefråværet skulle gå ned, men det går altså opp. Så kan ein seia at det berre er midlertidig, men likevel. Det vert sagt at det har å gjera med utforminga og korleis bygget er, når dei må gå tre gonger så mykje i løpet av ei vakt, og at ein må kjøpa inn løparhjul osv. – det heiter vel sparkesyklar her i Oslo. Spørsmålet mitt er om statsråden vil gjera ei systematisk evaluering av dei bygga som no er oppførte.

Takk til statsråden for svaret. Det er viktig at når ein brukar pengane til skattebetalarane til å byggja store, nye og dyre sjukehus, må vi kunne forventa at dei fungerer på ein nokså tilfredsstillande måte, ut frå det behovet som er, og dei forventningane vi har til å vareta både pasientane, sjølvsagt, og dei tilsette, som er den aller knappaste ressursen i helsetenesta, når vi ønskjer at det offentlege helsevesenet skal vera den føretrekte arbeidsplassen. Det har vore for mange saker om nye sjukehus som ikkje rapporterer om det. Eg høyrer statsråden seia at han har tatt grep ved å gi føretaka i oppdrag å sikra at behova til medarbeidarane vert varetekne, inkludert pauserom, arbeidsrom og vaktrom, og at det skal vera reell medverknad. Men ein helseminister burde ikkje trenge å gi slike oppdrag. Det er mitt poeng. Når vi har eit helseføretak med 200 årsverk, Sykehusbygg HF, som er eigd av helseføretaka sjølve, burde ikkje ein helseminister ha trengt å gi beskjed om at ein må ha garderobeplassar til dei tilsette. Det er difor eg er bekymra for om dei vert styrte godt nok, og om ein lærer av dei feila som er gjort. Statsråden meiner at eg teiknar eit svært negativt bilde, basert på medieomtale. Det er klart at veldig mykje med dei nye sjukehusa er veldig bra – sjølvsagt er det det – men då har vi òg store forventningar til at det som er aller viktigast, fungerer bra. Eg har sjølv vore på akuttmottaket ved Drammen sjukehus, og eg har sett dei kombinerte pauseromma og arbeidsromma, og det gjorde eit sterkt inntrykk. Eg har vore på mange sjukehus, og eg har jobba på sjukehus, og akuttmottaket i Drammen er ikkje i tråd med det eg hadde forventa. Eg kan ikkje forstå at det kan gi den beredskapen som eit så stort, nytt og fint sjukehus må ha. Vi må hindra at slikt skjer i dei nye sjukehusa som no står for tur. Eg tenkjer da på Mjøsjukehuset og det nye sjukehuset her i Oslo. Ein må vera villig til å laga gode, nye planar, slik at den som er helseminister om ti år, slepp å gi dei same beskjedane til dei nye sjukehusa som da kjem, om at ein må hugsa på at dei tilsette treng ein plass til å eta matpakken sin.

Noreg har eit godt offentleg helsevesen, og sjukehus i heile Noreg har vorte bygde opp som ein plass og ein bygnad som gir pasientar tryggleik for liv og helse der dei bur. Men sjukehusbygg har òg si levetid, og fornying er viktig og nødvendig. Nokre plassar klarer ein å byggja nye sjukehus på eksisterande areal, og andre plassar vert det bygd opp heilt nye sjukehus på nye areal. Sjukehusbygg er milliardinvesteringar, og sjølv om det i dag er ei lånefinansiering, og sjølv om helseføretaka står som byggherre, er sjukehusbygg i botnen 100 pst. offentleg finansiert. Eit sjukehus som vert bygd i dag, må byggjast for framtida. Likevel har nye sjukehus i fleire år vorte møtte med frustrasjon og kritikk for ikkje å ha nok kapasitet og for å vera for små frå den dagen dei vert opna. Det verkar heller ikkje som at ein klarer å læra av feil, og at nye sjukehus vert bygde etter den same malen, og at dei same feila går igjen. Ein feil som møter kritikk, er at kapasiteten til å ta imot pasientar er for liten. Mange nye sjukehus opplever at det kvar dag vert korridorpasientar, eller at ein forsøker å få pasientar vekk frå korridoren ved å leggja to pasientar inn på rom som er berekna for ein pasient. Vi veit jo godt at korridorpasientar og overfylte sjukehus er ein trussel mot pasienttryggleiken. Det er òg vanskeleg og ubehageleg for ein pasient å liggja bak eit forheng i ein korridor der mykje skjer og mange går forbi. Vi ser òg at nye sjukehus har for lite lagerplass, kontor og arbeidsplassar til dei tilsette. Slik vert korridorane brukte til lagringsplass, noko som er ein fare for tryggleiken. Det kan vera vanskeleg i ein situasjon der pasientar må evakuerast. At helsepersonell har for få kvilerom og arbeidsrom, er òg ein gjengangar, og kampen om ein kontorplass burde vore unødvendig i flunkande nye sjukehus. Det same gjeld kampen om ein garderobeplass. I Stavanger melder ein om aukande sjukefråvær, dårlegare effektivitet på operasjonar og veggar som vert rivne ned for å kunna overvaka fleire pasientar samtidig. Det har òg her vore ein stor debatt om måten ein finansierer nye sjukehus på. Finansieringsmodellen vi har i dag, er ein drivar for situasjonen vi har i dag, der nye sjukehusbygg ikkje vert fullfinansierte over statsbudsjettet, men der store milliardinvesteringar må takast ved å få til eit overskot på drifta. Sjølv om finansieringa kan vera ein drivar, er det òg grunn til å sjå på malen som nye sjukehus vert bygde etter. Sidan 2014 har vi hatt eit eige helseføretak som berre har til oppgåve å sørgja for at alle helseføretak byggjer sjukehus etter same modell, som skal vera basert på kunnskap, kompetanse og erfaring, slik at alle nye sjukehusbygg vert framtidsretta. Eg meiner det er grunn til å stilla spørsmål om Sykehusbygg HF verkeleg sørgjer for at nye sjukehusbygg vert bygde på den beste måten for pasientar og helsepersonell, og om det sikrar nødvendig beredskap. Saker om nye sjukehus som fører til at dei tilsette får det meir travelt og vert meir utslitne på jobb, om akuttmottak som vert bygde for små, om sjukehus som ikkje har areal til å handtera større ulykker, og om sjukehus som vert bygde utan tilfluktsrom, engasjerer mange. Det er oppsiktsvekkande at store statlege investeringar ikkje sørgjer for enkle ting, som å ha nok pauserom og garderobar til dei tilsette, og å hindra at pasientar må liggja på gangen. Statsråden har etter mi vurdering vore utydeleg på kva grep regjeringa ønskjer å setja i gang for å retta opp i feil, og ikkje minst for å sikra at ein ikkje byggjer nye sjukehus med dei same utfordringane som ein ser no. Spørsmålet mitt er: Kva gjer regjeringa for å sikra at nye sjukehus har nok kapasitet for både pasientar og helsepersonell og for å vareta helseberedskapen i framtida?

29:25] (leiar for komiteen): Mange takk til forslagsstillarane for at dette forslaget har vorte fremja. Takk òg til komiteen for ei einstemmig innstilling. Det er veldig bra. ALS-pasientane må sikrast betre tilgang til ordningar med godkjenningsfritak for legemiddel i tidleg fase. Manglande dokumentasjon skal ikkje aleine kunna hindra ei vurdering under ordninga, og både fastlegar og spesialistar må kunna søkja om godkjenningsfritak. Dagens ordning for godkjenningsfritak for legemiddel er viktig, men det synest som ho vert praktisert for restriktivt, og det synest òg som det er behov for å endra regelverket for å få til ei reell ordning for godkjenningsfritak på individuelt grunnlag for pasientar med dødeleg og alvorleg sjukdom. Det er uforståeleg for mange, slik det òg er presisert i høyringsinnspel frå Stiftelsen ALS Norge og Norsk logopedforbund, at pasientar som ikkje kan delta i kliniske studiar, får avslag på søknad om godkjenningsfritak etter legemiddelforskrifta. No er tre søknader avviste, og klagene er ikkje tatt til følgje, med grunngiving i manglande dokumentasjon om risiko og manglande kunnskapsgrunnlag for legemiddel i tidleg fase innanfor ei fagleg forsvarlegheitsvurdering. No presiserer komiteen at det innanfor dagens regelverk skal sørgjast for å gi pasientar med ALS og andre alvorlege og dødelege sjukdomar ei reell moglegheit til å nytta ordninga med godkjenningsfritak for legemiddel i tidleg fase, etter individuell vurdering, og at manglande dokumentasjon i tidleg fase av godkjenningsprosessen i seg sjølv ikkje skal vera til hinder for å bli vurdert. Dersom dette krev lovendring, må regjeringa følgja det opp, og vurdering må gjerast ut frå den individuelle situasjonen til pasientane. I desse prosessane er det veldig viktig, tenkjer eg, at ein legg større vekt på dei faglege vurderingane til behandlande lege, og situasjonen til pasienten. Berre slik kan ein oppretthalda tilliten til denne ordninga. Komiteen viser òg til den hurtigarbeidande ekspertgruppa som skal sjå på regelverket og eventuelt føreslå endringar i forvaltningspraksisen. Eg forventar at Stortingets vedtak vert følgt opp på beste måte for dei pasientane det gjeld, og at dette har høg prioritet i departementet.

Eg hadde eigentleg ikkje tenkt å ta ordet, men når det drar seg sånn til, har eg lyst til å seia at vi har hatt ein del debattar i denne salen som har gått litt på kryss og tvers, men i denne saka er eg veldig glad for at vi ikkje har ein helseminister frå FrP eller frå Høgre. Eg vil støtta den kampen det alltid er å stå i ein alkoholdebatt, for ein blir alltid framstilt som at ein er bakstreversk viss ein ikkje vil utvida eller liberalisera. Korleis oppfølginga av det som er sendt ut på høyring, vil skje, får vi koma tilbake igjen til. Eg synest iallfall at det er eit betre forslag enn det frå FrP, for det er mykje meir innstramma, men vi har som sagt ikkje tatt stilling til det. Eg er òg bekymra for kva signalverdi denne debatten har ut til folket. Det kan verta oppfatta sånn at vi meiner at fotball og alkohol er veldig viktig, og at vi må leggja til rette for det. Det er eit paradoks når ein iallfall i barneidretten er veldig opptatt av at det skal vera idrett utan alkohol, vi skal ikkje drikka alkohol på Norway Cup, heller ikkje foreldra, og vi skal vera gode førebilete. Så blir det ein stor debatt om VM, og det handlar om korleis vi skal få drikka alkohol når vi ser på kampane. Eg synest altså det er ein litt lei debatt, uavhengig av sak. Eg må òg seia: Ja, eg er spesielt interessert i denne saka, og det er eg fordi eg har tatt meg av det som er skuggesidene av ein utvida skjenkepolitikk. Eg hadde min første legejobb på Bergen legevakt, eg har jobba på ambulansen, eg har jobba i akuttmottak, og eg trur folk flest ikkje anar kor mykje elendigheit som kjem av overdriven skjenking og alkoholrus. Det er elendigheit både sosialt og for den enkelte, og det har påverka meg i skjenkepolitikken. Eg sat ein gong òg i Bergen bystyre og blei meir restriktiv om skjenketidene enn kva KrF var, for eg har sett baksidene ved dette. Difor er eg veldig for at vi framleis må ha ein restriktiv skjenkepolitikk, for det handlar om solidaritet med dei som ikkje klarer å takla alkoholbruken sin – og dei er det veldig, veldig mange av – og ikkje minst med barn og unge. Vi kan diskutera kven som har den mest liberale eller mest restriktive skjenke- eller alkoholpolitikken her. Samtidig er det jo slik at når Høgre snakkar om modernisering av alkoholpolitikken, og så skal dei ha meir behandling, då er det ingen frå den sida som snakkar om korleis ein skal førebyggja alkoholrelaterte skadar. Det er det denne saka handlar om, iallfall for meg.

47:21] (leiar for komiteen): Alkohol er ei lovleg vare, men ikkje ei vanleg vare. I Noreg er innføring og omsetning av alkohol relativt strengt regulert, og det har vore ein viktig grunn til at alkoholbruken i Noreg har vore lågare enn i andre land. Framleis er målsetjinga for alkohollovgivinga vår å avgrensa forbruket av alkoholhaldige drikkevarer, og i størst mogleg utstrekning avgrensa dei samfunnsmessige og individuelle skadane som alkoholbruk kan føra til. I forslaget vert det føreslått å utvida dei nasjonale reglane for kva tid på døgnet det kan seljast alkohol når Noreg deltar i internasjonale idrettsarrangement på øvste nivå, og desse vert avvikla med betydeleg tidsforskjell i forhold til norsk tid. Det vert føreslått at skjenketida da kan utvidast til mellom kl. 3 og 6, om kommunane ønskjer det. Senterpartiet vil ikkje støtta det forslaget. Vi ser at forslaget vil bety ei permanent og uheldig liberalisering av alkohollova. Skjenking gjennom heile natta vil kunna ha negative konsekvensar for folkehelsa og for den einskilde. Vi merkar oss at statsministeren i Noreg har varsla at regjeringa vil koma til Stortinget med forslag til eit mellombels unntak for skjenkereglane når det gjeld maksimaltid for skjenking under fotball-VM for herrar i 2026, og vi skal ta stilling til det forslaget når det eventuelt vert fremja. Alkohol er som sagt ei lovleg vare, men ikkje ei vanleg vare. Alkohol er det største rusproblemet vi har i Noreg. Det er 300 000 nordmenn som lever med alkoholrelaterte utfordringar. Alkoholbruk er den viktigaste risikofaktoren for dødsfall blant menn i aldersgruppa 29–49 år. I 2024 kjøpte kvar og ein av oss i gjennomsnitt alkohol tilsvarande 63 vinflasker – det er over ei vinflaske i veka. Helsekonsekvensane av alkoholbruk er store. Alkohol aukar risikoen for over 200 sjukdomar, blant dei fleire krefttypar, hjarteproblem, demens, angst og depresjon. Difor skal vi vera restriktive med å opna for ei liberalisering av lovverket som kan føra til at alkoholbruken i Noreg vil auka. Eg òg er jo veldig glad for at Noreg har kome til VM, og det skal vi feira, men det må vera lov å seia at det er fullt mogleg å vera stolt og engasjert fotballsupporter utan at ein må drikka alkohol.

Heime, altså i Hordaland, er det mange som seier at dette – det har tatt over 20 år, og vi står her og debatterer – hadde aldri skjedd om dette vraket hadde lege i Oslofjorden. Det er ein enorm mistillit og fortviling over alle dei prosessane som har vore, fram og tilbake, og at vi står her no og diskuterer eigentleg det same som ein har gjort for mange år sidan. Ein har eigentleg veldig lite tiltru til at dei prosessane som skjer, er reelle, at dei ikkje er førehandskonkluderte. Så spørsmålet mitt er om statsråden forstår at dette faktisk er noko som er viktig å ta tak i, ordentleg og seriøst, sånn at ein får ein tillit, og at den tilleggsutgreiinga vert sett saman sånn at folket får den tilliten som eg etterlyser.

Saka om korleis myndigheitene skal handtera kvikksølv og torpedoar ved U-874 utanfor Fedje, er ei sak som har ei lang historie òg her på Stortinget. Eg har vore med på fleire av desse debattane sidan eg kom inn på Stortinget for første gong i 2009. Dette er ikkje ei lokal sak, men det er ei sak som gjeld Noreg som hav- og miljønasjon. Elleve ulike statsrådar har hatt denne saka på sitt bord. For Senterpartiet har dette vore ei viktig sak lokalt, med veldig stort engasjement. Prosessane i regi av Kystverket må eg dessverre seia etter kvart har fått manglande tillit hos lokalbefolkninga og andre, og no er det på tide å få denne saka på rett spor. Eg vil takka kollegaene på hordalandsbenken – særleg takk til Ove Trellevik frå Høgre, Helge André Njåstad frå Framstegspartiet og Linda Merkesdal frå Arbeidarpartiet. Det er ganske sjeldan at ein samla benk står bak eit felles representantforslag. Det viser at vi klarar å samarbeida som dei folkevalde vi er. Eg stod jo sjølv saman med fiskeri- og havministeren på kaien i Knarvik i 2024 og fortalde nyheita om at regjeringa den gongen hadde vedteke å gå vidare med undersøkingar med mål om å få opp mest mogleg av kvikksølvet før ei eventuell tildekking. Den avgjerda var basert på ekspertutvalet som tidlegare statsråd Knut Arild Hareide sette ned, som tilrådde ei slik vidare handtering. Dei tilrådde ikkje heving av ubåten. Så kom sjokkrapporten frå Forsvarsmateriell, FMA, som frårådde tildekking ut frå ei risikovurdering, og at gamle stridshovud ville kunna eksplodera om ubåten ikkje vart heva. Dette er bakgrunnen for representantforslaget. Vi vil ha forsikring om at dei undersøkingane som no vert gjennomførte, ikkje umogleggjer ei eventuell heving eller fjerning av ubåtvraket med last eller fjerning av torpedoar. Statsråden har i sitt svar forsikra om at dette vert ivareteke. For det andre vakte det stor bekymring, med dei nye opplysningane frå FMA, at Kystverket i sitt mandat ikkje kunne eller skulle greia ut heving av last og ubåtvraket. Statsråden skriv at endring i mandatet ville stansa Kystverket sitt arbeid, og at ein må starta alt på nytt. Eg var veldig forundra over det svaret som statsråden gav komiteen, for det som verkeleg ville ha utsett denne saka, var at vi ikkje greip inn no, for den rapporten som då ville ha kome, ville ikkje ha tillit, og det ville ha utsett arbeidet og framdrifta. Så vi er glad for at regjeringa i dialog med Stortinget har kome fram til eit kompromiss, der ein no bestiller ei tilleggsutgreiing om heving av ubåten med last, og/eller fjerning av torpedoar, og at det vert gjort når den andre rapporten er fremja. Vi skal følgja med vidare i denne saka.

Eg vil takka representantar frå både FrP og Høgre som ikkje har avvist vårt forslag. Det legg eg merke til. Det kan verta dette som ein kan gå for når det er blitt meir utgreidd, så det synest eg er positivt. Til representanten Andersen frå FrP vil eg seia at eg merkar meg at FrP vil ha ei Nav-reform, men ikkje ønskjer å seia noko no om korleis den skal vera. Det kan eg ha respekt for, men eg vil oppmoda FrP om å sjå på vårt forslag nr. 6. Der ber vi regjeringa om å justere mandatet i den ekspertgruppa som nyleg er sett ned, sånn at dei får eit klart mandat om å utgreia minst ein modell der dagens arbeids- og velferdsetat vert delt i ein pensjons- og trygdeetat og ein arbeids- og aktivitetsetat. Eg deler FrPs kritikk mot at mandatet er for diffust, og at det er veldig mykje ein kan utgreia og evaluera utan å ha veldig klare mål om kva som skal koma ut i neste ende. Når det gjeld tillitsreforma, har vi spesifikt vist til vedtaksmyndigheit når det gjeld AAP, men det skal sjølvsagt òg vera for andre ytingar. Vi problematiserer jo den organiseringa som er i dag, mellom ytingslinja og velferdslinja, altså at dei som sit og kjenner brukaren, i dag ikkje har makt eller myndigheit til å kunna gjera vedtak, men det er det andre, som er sentralisert, og som jobbar i ei avdeling lengre vekke, som gjer. Det er jo òg ein del av dette byråkratiet, og som gjer at ein ikkje får så gode og hurtige vedtak for brukarane. Så eg håper at nokon ser på dei nye forslaga, som er laga til etter at det vart kjent at regjeringa sette ned dette utvalet.

Vi har i dag fremmet et forslag der vi ber om at mandatet vert justert, slik at dette utvalet i alle fall får i oppdrag å utgreia minst ein modell der ein kan sjå for seg ei deling, slik vi har ønskt. Så får vi sjå om det forslaget får fleirtal. Eg har to korte spørsmål til statsråden. Det eine gjeld internkontroll. Klage- og ankeutvalet føreslo at internkontroll skulle lovfestast. Kvifor ønskjer ikkje statsråden å følgja opp det? Det andre spørsmålet handlar om tillitsreforma. Ønskjer og vil statsråden setja i gang nokon tiltak allereie no, slik at det vert vedtaksfullmakt og vedtakskompetanse hos Nav-tilsette i førstelinja?

Når eg høyrer på statsråden i debatten, får eg inntrykk av at målet med denne ekspertgruppa er å få ei fagleg utgreiing og å ha ein brei offentleg debatt. Eg tenkjer at det hastar å få til ei endring og å gjera noko, slik at Nav faktisk fungerer betre for dei menneska som er heilt avhengige av å få hjelp, og at det hastar med å få eit Nav som klarer å møta menneska på ein måte som var intensjonen med heile reforma. Når ein no berre skal evaluera og vurdera og sånn, og når Arbeidarpartiet har styrt dette departementet i snart fem år, er det litt rart at ein ikkje har nokon eigne meiningar om kva som må til for å røska opp i dette systemet. Så spørsmålet er: Kva er målet? Ønskjer statsråden å få til ei endring av Nav i løpet av denne stortingsperioden?

Målet med Nav-reforma var å få fleire i arbeid og aktivitet, og færre på stønad. Nav-reforma skulle gjera det enklare for brukarane. Nav-reforma har vorten kritisert for ikkje å ha oppnådd ønskt resultat, men å ha ført til færre i jobb og fleire på trygd. Reforma er kritisert for å vera altfor omfattande og kompleks og å gjera det vanskelegare for sårbare grupper, med urimelege dokumentasjonskrav og låg tilgjengelegheit. Den ekspertgruppa som evaluerte Nav i 2010, tilrådde nettopp det som vi tar opp igjen no: å strippa Nav for oppgåver og la dei fokusera på kjerneområda sine, arbeid og aktivitet. Nav har utvikla seg i ei retning der dei som arbeider i førstelinja, får mindre ansvar og makt, og det har gått ut over brukarane. I Helsetilsynets landsomfattande rapport i 2021 var det ein knalltydeleg dom over Navs kanalstrategi, altså det med at ein har korte eller ingen opningstider for dei utan avtale, og lang ventetid på telefonen. Helsetilsynet meinte at praksisen går ut over grunnleggjande behov som pengar til mat, straum og bustad. Riksrevisjonen har no kome med sterk kritikk av Navs manglande internkontroll av utbetalingar, og òg sterk kritikk av at Nav ikkje har lykkast med å få ned fråfallet frå arbeidslivet. Stadig fleire fell utanfor, og både sjukefråværet og den delen som får helserelaterte ytingar, aukar. Etter 20 år med Nav-reform og éin felles arbeids- og velferdsetat meiner vi at det er stort behov for å forenkle systemet og styrkja kjerneoppgåvene i Nav. Det er etter vår vurdering ikkje mogleg å få til utan større endringar i dagens Nav. Modellen av i dag, med éin felles etat, har vist seg å ha store problem med internkompleksitet, omstillingsevne og fleksibilitet, og leiarutfordringar knytte til å samla eit så stort spekter av ulike oppgåver i éin etat. Vi føreslår at Nav må delast i ein arbeids- og aktivitetsetat og ein pensjons- og trygdeetat. Vi ser at regjeringa i mandat til utvalet har sagt at dette skal evaluerast og greiast ut i eitt og et halvt år, og det synest vi er lenge. Vi ber òg om ei vurdering av partnarskapsmodellen og ei lovfesting av internkontrollen, og vi meiner at begge utvala som no er sette ned, burde ha hatt med både tilsette og brukarrepresentantar. Senterpartiet kjem til å støtta forslag nr. 8 i sak nr. 9, og vi fremjar våre eigne forslag nr. 1–6 i sak nr. 10 – men ikkje forslag nr. 7, fordi vi heller støttar nemnde forslag nr. 8. I sak nr. 9 støttar vi òg forslag nr. 2, 3 og 5, frå Høgre – og forslag nr. 4 subsidiært – og forslag nr. 10, frå MDG.

Eg nyttar anledninga til å stilla eit spørsmål om senter for foreldre og barn, i og med at denne meldinga har eit stort fokus på dei tusen første dagane. Senter for foreldre og barn er jo nettopp til for å kunna gi hjelp, utgreiing og støtte til sårbare barn og familiar når barnet er frå null til seks år. Eg høyrde ein gong med ein som jobbar på eit senter om han kunna sjå forskjellen på barn som det gjekk bra med og ikkje. Han sa at han såg ein stor forskjell på dei barna som hadde vorte heldt, og dei som ikkje hadde det. Det gjorde stort inntrykk på meg å høyra. Eg synest det er svært viktige tilbod. No får eg bekymringsmeldingar, og eg les i media at f.eks. CRUX Solstrand i Haugesund no legg ned. 13 tilsette mister jobben fordi Bufdir halverer talet plassar på senteret. Mitt spørsmål er: Kva skjer eigentleg på sentera for foreldre og barn no?

Dette er ei stortingsmelding som er hjarteleg velkomen. Det er veldig bra med ei felles stortingsmelding med ulike departement, der både utfordringane og løysingane ligg, som det står i meldinga. Det er òg veldig bra at ein fokuserer på dette partnarskapet med kommunesektoren, for det er i kommunane den største innsatsen må skje for å sikra barn og unge ein trygg og god oppvekst i Noreg. Det er bra at meldinga har eit veldig breitt førebyggingsperspektiv, spesielt for dei yngste ungane. Eg synest òg det er veldig bra at ein har landa ned på dei universelle ordningane, jf. barnetrygda, og heller har nokre målretta tiltak på toppen, ikkje at det vert ein politikk for dei meir verdig trengande, som er ein måte ein kan seia det på. Eg ser det er fem innsatsområde: arbeid og auka økonomisk tryggleik, ein god start på livet, like moglegheiter gjennom utdanningsløp, fritidsarenaer og arbeidsliv, å styrkja laget rundt barna og meir kunnskap og samarbeid. Det er veldig viktige innsatsområde. Spesielt i ei tid der vi har veldig mange unge og unge vaksne som fell utanfor både utdanning og arbeidsliv, er det eit rett fokus. Eg vil ta opp dette med økonomisk tryggleik. Dei aller fleste barn i Noreg har gode levekår. Samtidig veit vi at økonomisk ulikskap har vore aukande, og det er fleire barn enn vi vil som i dag veks opp i fattigdom – i vedvarande låginntekt. Eitt av ti barn veks opp i vedvarande låginntekt. Eg meiner det er vanskeleg for mange å forstå kva det gjer med eit barn å veksa opp i vedvarande låginntekt i Noreg – ikkje berre å ha litt dårleg råd av og til, men å veksa opp heile barndommen i det vi kallar vedvarande låginntekt, som dei opplever er at dei er fattige familiar i Noreg. Vi veit frå forsking at å veksa opp i låginntekt påverkar både helse, utdanningsløp og deltaking i samfunnet. Vi veit òg at barn med innvandrarbakgrunn i dag utgjer halvparten av barn som lever i fattige familiar i Noreg. Barn er barn, uansett kor dei kjem frå, og det er viktig å ha ein politikk for det. Eg har snakka med ein av desse som har innvandrarbakgrunn, som fortalde at dei ikkje var fattige før dei kom til Noreg. Det er veldig hardt å høyra ein ungdom seia det, for det var på ein måte kanskje Noreg som gjorde dei fattige. Det er det ingen barn som ønskjer å leva i over tid. Det er det veldig viktig at denne meldinga følgjer opp, og det er eit godt grunnlag for det. Det andre eg vil ta opp, er dei 1 000 fyrste dagane, som meldinga fokuserer særskilt på. Det er eg veldig glad for. Det gjeld frå unnfanging til toårsdag, der vi investerer i den tidlege fasen i livsløpet, investerer i familiane og gir hjelp før ein får diagnose, og at ein ikkje treng ein diagnose for å få hjelp. Eg har så sans for ordningar som Home-Start, som gir hjelp til familiar som strevar med heilt vanlege ting, men som kanskje ikkje har nettverket, og viss dei ikkje hadde fått den hjelpa, hadde det kanskje utvikla seg til ein diagnose eller spesialiserte hjelpetiltak. Alle treng nokre ekstra hender når ein har små barn. Det er ulike ting som kan ramma, og det er veldig travelt. Vi treng ikkje å gjera det meir vanskeleg enn det er – det var ei gamal ordning med husmorvikar, det heiter aldeles ikkje det lenger – men vi må kunna gi familiar heilt praktisk og forståeleg hjelp i den småbarnsfasen dei står i. Det må det offentlege støtta opp om ordningar for, om ein ikkje har andre ressursar rundt seg som kan gi hjelp. Vi har fremja to forslag i dag. Det er forslag nr. 10, om nettopp å styrkja innsatsen for barn i barnas fyrste 1 000 dagar, der vi peikar på dette med familiehjelp, gjennom anten kommune eller frivillige organisasjonar, og forslag nr. 11, om å auka barnetrygda for fleirbarnsfamiliar. Vi veit ein har auka risiko for å hamna i fattigdom når ein har mange barn. Vi støttar I og II og stemmer for forslaga nr. 4 og 7 i innstillinga. Eg tek opp forslaga.

Dette er ei overordentleg viktig og etterlengta melding. Det er den første i sitt slag og ei melding for barn i vår tid. Vi er jo eit digitalt samfunn, og da er det viktig at ein òg tar ansvar for korleis oppveksten til barn er i dette samfunnet – at barn vert beskytta mot skadeleg innhald, internettrelaterte overgrep og seksuelt misbruk, samtidig som det skal vera trygt å oppleva den gleda og utviklinga det er å vera digital og vera på nett. Det er òg viktig at barn og unge skal kunna kommunisera med kvarandre og med omverda som ein del av rettane deira. Det må òg skje på ein trygg måte. Senterpartiet støttar i utgangspunktet forslaget til regjeringa om ei aldersgrense for barn sin bruk av sosiale medium med 15 år som utgangspunkt, og vi ser fram til at det kjem eit forslag om det tilbake til stortinget. Den er bra, den jobben som vert gjort opp mot teknologiselskapa for å ansvarleggjera dei for deira ansvar for å beskytta barn og leggja til rette for tryggare bruk av tenestene deira. Det er mange gode merknader i denne innstillinga. Eg ser spesielt at det er merknader som tar opp at barn leiker mindre ute i naturen, og det er forsking som viser at ein ser ein samanheng mellom bl.a. stillesitting og å vera på nett og det at ein har mindre tid til å leika ute og til frileik. Dette viser at det påverkar ein heil generasjon barn og unge. Eg er så heldig – eller kanskje det er uheldig for komiteen – at eg sit i helsekomiteen, og dette ein debatterer i dag, er kjempeviktig for den psykiske helsa til barn. Eg var nettopp i ein debatt om den psykiske helsa til barn med ein psykiater som jobbar på ein poliklinikk, og eg spurde om han kunne forklara kvifor vi ser at det gjekk ei bratt kurve opp rundt 2010–2012 med ein stor auke av barn som vart tilviste for psykiske lidingar osv. Han svarte med ein gong at det var innføringa av smarttelefonen. Dette er erfaringar som helsepersonell har. Det er i alle fall veldig mange som er bekymra når vi les at over 90 pst. av 9–11-åringar har mobiltelefon, og at ungdomar sjølv rapporterer om for mykje reklame. Halvparten av 9–18-åringane seier at dei har fått reklame for produkt for å gå ned i vekt og/eller produkt som skal gi større musklar. Dette er jo barn. Dei er under 18 år. Da kan vi jo spørja kvifor vi har så mange som vert tilviste for spiseforstyrringar, når det er dette barn og unge lever med i kvardagen sin. Da får dei eit forvrengt bilde av korleis ein kropp skal sjå ut. Dette vert òg dyrka, og dei opplever eit enormt press. Det har store konsekvensar om barn og unge ikkje vert beskytta på nettet, sånn dei har rett til. Vi i Senterpartiet er opptatt av at vi òg må styrkja den digitale dømekrafta til barn og unge. Sjølv om vi får ei grense på 15 år, vil dei måtta forhalda seg til det dei kan verta utsette for på nettet. Vi må læra dei opp til digital dømekraft og til å ha god dømekraft og vita kva dei kan verta utsette for – digital kompetanse, som det heiter, hos barn og ungdom sjølv og òg hos foreldre og dei som jobbar med barn. Vi vaksne er ofte eit veldig dårleg forbilde med vår eigen bruk av sosiale medium og vår eigen bruk av telefon. Det nyttar jo ikkje å vera veldig tøff og klar på barn og ungdom sin bruk av sosiale medium viss vi sjølv er veldig dårlege forbilde. Vi støttar stortingsmeldinga og ser fram til fortsetjinga.

Takk til forslagsstillarane, som fremja eit representantforslag med mange gode forslag om å utjamna og motverka sosiale forskjellar. Det har skjedd veldig mykje positivt når det gjeld å kunna motverka fattigdom blant barnefamiliar og sikra deltaking for alle, slik som kraftig reduksjon i barnehageprisane, gratis SFO, ei stor styrking av barnetrygda og ei forbetra foreldrepermisjonsordning, og det er positivt. I dette representantforslaget er det ein god del forslag som vi synest er gode, men som vi ikkje kan støtta på grunn av at det har store budsjettkonsekvensar, og det er vanskeleg å gå inn på det i eit Dokument 8-forslag, f.eks. forslaget om å auka sosialhjelpssatsane og løpande barnehageopptak. Vi kjem til å stemma for forslag nr. 3, om å lovfesta barns beste i sosialtenestelova, for det er noko som Senterpartiet meiner, og vi har stemt for det før. Det er prøvd alt mogleg. Framleis er det kritikk for at Nav og sosialtenestene ikkje tar omsyn til barns beste, slik som vi må forventa, og det vil ha store konsekvensar viss ein ikkje klarar å forbetra den praksisen. Vi kjem òg til å stemma for forslag nr. 7, eit forslag om felles utbetalingsdato for stønader frå Nav. Dette var òg omtalt i Rege-rapporten, om tiltak for å hindra fattigdom blant barnefamiliar. Så er det eit forslag frå fleire parti om å kraftig auka og skattleggja barnetrygda, og det er Senterpartiet imot. Vi vil kjempa for at barnetrygda framleis skal vera ei universell ordning, utan behovsprøving og utan skattlegging. Eg vil òg visa til at Rege-utvalet, som føreslo dette, gjorde ein feil då dei først sa at dette ville føra til ei halvering av barn som veks opp i fattigdom. Dei nye utrekningane frå SSB viste at det var ein reduksjon frå 11,7 til 10,8. så ein vil jo ikkje få eit veldig stort utslag her, opp mot den store omlegginga det vil vera å skattleggja barnetrygda for alle. Vi fryktar at det vil bli byråkratisk, og at det vil kunna føra til stigmatisering av og mindre oppslutning om barnetrygda. Barnetrygda er jo òg lite eigna til å fordela mellom barnefamiliar. Det er ei god ordning for å fordela mellom barnefamiliar og andre i samfunnet. Vi er kritiske til ei ordning der ein tar frå nokre barnefamiliar for å løfta opp dei andre, og ein risikerer at det kan ramma familiar med vanlege inntekter. Med det tar eg opp det forslaget som vi har fremja.

Det var representanten Benjamin Jakobsen som fekk meg til å ta ordet, då han meiner det er vi som sit i denne salen som må definera kva økonomisk likebehandling betyr. Det synest eg er litt spesielt, for det er faktisk eit ansvar som ligg til departementet og det styrande partiet å definera og finna ut av korleis økonomisk likebehandling kan skje – og ikkje minst å få til ei einigheit med Oslo kommune og Kommunaldepartementet. Ein viser til kva vi har i dei alternative budsjetta våre, og der er eg heilt ærleg på at vi ikkje har hatt det i budsjettet vårt. Det er fordi vi ikkje veit kva som skal til for å leggja inn ei reell likebehandling. Det forventar vi jo at departementet har i sitt forslag til budsjett. Skal vi fortsetja på denne måten i denne salen – at det skal vera pingpong mellom partia om kven som overbyr den andre når det gjeld barnevernsbudsjettet til Oslo kommune? Sånn har vi hatt det i mange år, og det kan ikkje fortsetja. Det er difor vi ber om ei opprydding i bekymringa for at barnevernet i Oslo ikkje får tilstrekkelege midlar. Ein må faktisk berre verta einige om kva økonomisk likebehandling betyr. Det er ikkje noko ein kan forventa at ein skal greia ut på Stortinget. Det kan av og til vera vanskeleg å styra landet, men det er òg eit enormt ansvar, og her har ein ei stor moglegheit til å rydda opp i ei sak til beste for barn og unge. Så vil eg berre melda om at Senterpartiet kjem til å stemma subsidiært for I.

Forslagsstillarane tar opp at dei ønskjer økonomisk likebehandling av barnevernet i Oslo med resten av landet. Det er eit veldig beskjedent ønske, og det er veldig viktig. Det er lang tid sidan Oslo fekk det statlege ansvaret – først vel som ein pilot, og dei har hatt det sidan, fordi dei har ønskt det sjølve. Etter mi vurdering har dei gjort ein veldig bra jobb med andrelinjebarnevernet og barnevernet generelt, og har òg hatt særskilte utfordringar. Mi erfaring er at det i løpet av desse vel 20 åra har vore for lite samarbeid og dialog mellom det statlege barnevernet elles og Oslo kommune, slik at ein har utvikla sjølvstendige fagmiljø utan nødvendig læring på tvers. Ein kjøper òg institusjonsplassar i den same marknaden, utan at ein har hatt godt nok samarbeid, i alle fall. No kjem det òg opp at ein opplever at når kostnadane i barnevernet aukar, har ikkje Oslo fått tilsvarande auke. Eg registrerer at det er litt ulike vurderingar om økonomien her, og ein ser det på ulike måtar. For oss er det viktig at alle kommunar skal vera likebehandla når det gjeld økonomi og barnevern. Difor er det naturlig for oss å stemma for eit forslag om det. Vi stemmer ikkje for at det skal vera kompensert bakover i tid. Vi er ueinig i forslaget frå Arbeidarpartiet og MDG om at ein skal avventa Stene II-utvalet før ein vurderer finansiering, for det kan ta ein del år, og det er barn her og no som har behov for ei god finansiering av barnevernet òg i Oslo. Eg meiner at det Stene-utvalet har føreslått, om at staten bør overta, er det veldig mange gode argument for. Når Oslo òg ser på det sjølv, meiner eg det er veldig viktig no med ein god dialog med Oslo om korleis dette skal skje. Eg vil likevel åtvara mot å gjera det før ein har fått rydda opp i det statlege barnevernet og fått til den delinga av direktorat og etat som Stene-utvalet anbefaler. Det var ein ganske sterk kritikk som kom, med at det statlege barnevernet i dag ikkje har god nok kontroll på verken kompetanse, kostnad eller kvalitet. Eg vil åtvara mot å ta Oslo inn før ein har fått betre organisering, styring og leiing av det statlege barnevernet. Da meiner eg det er naturleg at Oslo vert med på eit nytt og betre barnevern for framtidas barn og unge. Med det tar eg opp det forslaget Senterpartiet har.

På vegner av stortingsrepresentanten Erling Sande og meg sjølv har eg gleda av å fremja eit forslag om å sikre nok jordmødrer i helsetenesta.

Tusen takk til interpellanten, som fremjar ein interpellasjon om eit veldig viktig tema. Vi snakkar ofte om fødselstilbodet, men barselomsorga fortener ein eigen debatt, for vi veit jo at når det er krav til prioriteringar i helseføretaka, vil ein prioritera kvinner i aktiv fødsel – det kan ein forstå – og så vert barselomsorga nedprioritert. Det er òg barselomsorga som scorar dårlegast i dei brukarundersøkingane som har vore. Vi veit at mange ikkje får heimebesøk, slik det er ei fagleg retningslinje for, og det er veldig bekymringsfullt. Liggjetida har gått ned og vorte kortare og kortare. Det krev at kommunane er på plass, men det veit vi ikkje skjer, så det har ført til at mange kvinner er meir åleine med alt ansvaret etter fødsel. Det tenkjer eg er ei veldig dårleg prioritering frå oss, for vi veit jo at dei første tusen dagane er da vi kan gi barn og familiar ein veldig god start. Det vil vi ha igjen for, òg seinare. Eg er bekymra for at statsråden tar så lettvint på heimebesøk av jordmor etter utskriving – at det er anna å bruka pengar på. Fødselsdepresjon kan og må jo verta oppdaga ved akkurat eit slikt heimebesøk. 14 dagar før dei eventuelt kjem frå helsestasjonen, er veldig lang tid i livet til ein nyfødd unge og i situasjonen til ei nybakt mor. Å gå 14 dagar med ein alvorleg depresjon som ikkje vert oppdaga, kan setja liv og helse i fare. Eg er ein sterk tilhengjar av at ein skal få på plass heimebesøk til alle, særleg i ei tid der ein vert tidleg utskriven og liggjetida er så kort. På Haukeland er det bygd eit nytt bygg for kvinneklinikken. I utforminga av det bygget la ein opp til at 40 pst. av mødrene skulle reisa ut seks timar etter fødsel. Eg åtvara mot dei planane i si tid. Det vi no har fått vite, er at korridorpasientar er ganske vanleg. Det er ingen god start for ei mor om ho må sova første natta i ein korridor saman med andre – andre fødande og andre barselkvinner – så bygga er òg viktige. Vi må byggja sjukehus med mange nok barselrom og store nok barselrom til at ein partnar eller barnefar eventuelt òg kan vera med, slik at vi gir desse ein god start. Eg har opplevd at helseføretaka eigentleg definerer vekk at dei har eit ansvar for barselomsorga i det heile, for dei seier dette er friske kvinner og friske barn og at barselomsorga er noko kommunane må ta seg av. Eg meiner det er feil. Eg meiner det burde vore lovfesta at det dei fem første dagane etter fødsel er helseføretaket som har dette ansvaret. Om kvinna er reist heim, er det likevel helseføretaket sitt ansvar å finansiera besøk av ei jordmor osv. Det er jo helseføretaket som kuttar i liggjetid, og dei kan ikkje få kutta i ansvaret på den måten, for det veit vi går ut over kvinnene og dei nybakte familiane. Eg er ikkje så opptatt av lovfesting eller ikkje, men vi må få til at familiar får eit heimebesøk av ei jordmor etter fødselen. Vi synest vi tar for lett på alvoret bak fødselsdepresjonar. Eg synest òg det er eit paradoks å stå her i denne saka, når vi nettopp hadde ei sak frå Sogn og Fjordane der det var snakk om å leggja ned God start-tilbodet, sjølv om ein vil ha utvida Mi jordmor-tilbodet i Drammen til andre plassar. No får vi sjå korleis det vert i Sogn og Fjordane, men òg der er det ein klar tendens til at dette ansvaret – iallfall finansieringa – skal skyvast over på kommunane. Det lar altså statsråden skje. Det meiner eg ein burde ha rydda opp i.

Takk til alle som har hatt innlegg i interpellasjonsdebatten. Eg vil referera litt frå ein mail eg har fått frå ein far til ei dotter som nyleg har vore innlagd for spiseforstyrringar, og som har vorten skriven ut. Han skildrar eit opplegg der dei ikkje får noko hjelp etter utskrivinga. Dei har fått avslag hos DPS, utan at dei forstår kvifor. Dei har ingen koordinator frå kommunen som kan hjelpa dei med måltid, inga måltidsstøtte eller slikt frå kommunen. På Nav er jenta sett på venteliste for aktivisering. Det dei spør om, er kvifor dei ikkje får ein plan for vidare oppfølging. Eg er heilt einig i at det er behov for fleire døgnplassar for spiseforstyrringar, men det er òg viktig med førebygging – det er det aller viktigaste – og så må det koma eit betre opplegg for oppfølging etter utskriving enn det som skjer her og no, og som vi får rapportar om. Det er faktisk berre ikkje bra nok, og det fører til reinnleggingar og fare for liv og helse. Eg vil òg seia at da eg var så heldig å få vera barne- og familieminister, var eg på besøk til ein del barnevernsinstitusjonar. Den fyrste jenta eg møtte, var alvorleg sjuk med spiseforstyrringar, ho var sondeernært på institusjon. Eg fekk veta at ho skulle flytta i eigen hybel om nokre veker, for då vart ho 18 år. Eg såg ei radmager, veldig alvorleg sjuk jente. Det er veldig mange spiseforstyrringar i barnevernet, og eg er oppriktig bekymra for om dei får den hjelpa dei skal ha. Alle hugsar vel saka om Mille og Mina, som døydde. Der starta det med at dei fekk alvorlege spiseforstyrringar. Det var ikkje ei barnevernssak frå starten av, det var ei frivillig omsorgsovertaking. Det var helgestengde behandlingsinstitusjonar i BUP, og det utvikla seg med rus og åtferd. De kjenner historia, som var djupt, djupt tragisk. Statsforvaltaren konkluderte med at det ikkje var svikt i tilbodet frå barnevernet, men svikt i helsetenesta. Dei hadde ikkje fått den helsetenesta dei skulle ha, då dei hadde den alvorlege spiseforstyrringa. Vi sa alle at dette ikkje må skje igjen. Det viser alvoret i denne sjukdommen. Det er ein del foreldre som kapitulerer og seier dei ikkje orkar meir, og ber om hjelp frå barnevernet. Det skal dei få, men det er òg ein risiko, for dei får framleis ikkje den helsehjelpa dei skal ha. Eg vil takka alle som har hatt ordet. Eg håpar at denne interpellasjonen kan føra til at det snart vert ei forbetring for alle desse.

Takk til statsråden for svaret. I mai 2021 hadde eg ein ganske liknande interpellasjon til dåverande statsråd Bent Høie. Han svarte da at han kunne forsikra om at regjeringa skulle ha stor merksemd på både unge med alvorlege lidingar, som spisevanskar, og den psykiske helsa til barn og unge generelt. Den gongen, under pandemien, såg vi ein veldig stor auke når det gjaldt barn og unge som vart lagde inn, òg med spisevanskar. Dette er no fem år sidan. Eg høyrer statsråden vise til at no er det sett i verk tiltak som skal auke både kompetansen på spisevanskar i tenestene og kapasiteten ved dei sengepostane vi har. Det er ei kjensgjerning at sjølv om noko av den toppen vi såg rundt pandemien, har gått tilbake igjen, er det framleis ei veldig stor utfordring. Det er mange familiar som opplever at dei ikkje får den hjelpa som dei skal ha, eller at dei må venta altfor lenge på hjelpa. For dei familiane som her og no står i ein veldig krevjande situasjon og vil ha ei endring og vil ha god hjelp, er det sikkert fint å høyra lovnader om endring og forbetring, men dei vil nok òg høyra om kva som vil skje veldig, veldig snart. Så det vil eg utfordra statsråden på: Når trur statsråden at dei tiltaka han viser til, vil gi ei faktisk forbetring for dei familiane som her og no står i ein sånn situasjon. Eg vil òg gjerne utfordra statsråden på standardbehandlinga for spisevanskar, altså familiebasert terapi, som har vore mykje diskutert i debattar og i media. Ho kan fungera for nokre, men vert det ei individuell vurdering for dei som behandlinga ikkje fungerer for? Kan statsråden i alle fall gjera sitt for at dei vert det? Eg vil òg koma inn på rådgivingstenesta ROS, som har opplevd ganske store budsjettkutt. Dei har no 400 personar på venteliste. Det er eit landsdekkande lågterskeltiltak. Eg vil òg høyra om statsråden sine planar for korleis dette kan utviklast.

Undersøkingar tyder på at så mange som ein av fem er i risikosona for å utvikla ei spiseforstyrring eller har eit problematisk forhold til mat og kropp, og at heile ein av ti vidaregåandeelevar kan ha ei spiseforstyrring. I ein skuleklasse på 30 vil det kunna vera 6 elevar med eit problematisk forhold til mat og kropp, og 3 vil kunna utvikla ei spisesforstyrring. For jenter er talet endå høgare. Det viser litt av omfanget. Altfor mange familiar er akkurat no på sjukehus eller i eigen heim og i ei krise fordi ein son eller ei dotter slit med alvorleg eteforstyrring, som er den mest dødelege av dei psykiske lidingane. I media har nokre av desse stått fram. Vi har lese hjarteskjerande historier om barn og familiar i ein livstruande situasjon, om kampen for å verta frisk, som kan ta lang tid, og om kampen for å få i seg nok næring, slik at dei klarar å overleva. Eg trur det er vanskeleg å forstå kva desse ungane og familiane går igjennom, utan å ha sett det på nært hald eller opplevd det sjølv. Ei av dei som har stått fram, er Linn og hennar familie, som vi kunne lesa om på NRK 25. januar. Halden Arbeiderblad skreiv i fjor sommar om Emilie og hennar sterke vitnesbyrd om ein kvardag prega av sjukdom og manglande oppfølging. Eg vil takka familiane som har stått fram. Dette er veldig krevjande, ikkje berre for dei som har sjukdomen, men òg for foreldre, søsken og vener. Gjennom medieoppslaga kjem det sterk kritikk mot helsevesenet. Det er kritikk mot at pasientar vert skrivne ut for tidleg, at dei opplever for dårleg oppfølging og ein meiningslaus kvardag på sjukehus, og at foreldre kan oppleva at eit for stort ansvar vert lagt over på dei. Det er foreldre som fortel om eit helsevesen som i dag ikkje klarar å gi den hjelpa ein treng for at ungdomen skal koma seg ut av spiseforstyrringa. Dei fortel om tallause innleggingar, psykolog- og behandlingsopplegg. Dei har erfaring med at dei ulike instansane ikkje snakkar saman, og med ei helseteneste med for lite kompetanse og ressursar. Det vert etterlyst ein heilskapleg plan for behandlingsopplegg, og dei kritiserer at mange mister plassen dei har fått, for tidleg. Frå Rådgivning om spiseforstyrrelser, ROS, får vi rapportar om liknande historier frå heile landet. Det er lange ventetider sjølv for å få lågterskelhjelp, som i ROS. Vi får høyra om svingdørspasientar som vert skrivne ut, men ikkje er friske og vert dårlege igjen. ROS meiner vi er nøydde til å bruka meir ressursar på å førebyggja og på å behandla. No har helseministeren i ein kronikk på NRK sagt at barn med spiseforstyrring skal få god hjelp, foreldra òg. Det er oppretta ei nasjonal kompetanseteneste som skal sikra at helsepersonell over heile landet får oppdatert kunnskap. Helsedirektoratet har òg utvikla ei nasjonal retningslinje for behandling av spiseforstyrringar. Statsråden forsikrar om at tenestene tar spiseforstyrringar på alvor, og at ei ny helsereform skal sikra at tenestene snakkar betre saman om pasientane. Samtidig som helseministeren lovar at helsetenestene skal ta spiseforstyrringar på alvor, skal det kuttast om lag 20 mill. kr ved regional seksjon for spiseforstyrringar ved Oslo universitetssjukehus. ROS, som driv rådgiving, har måtte seia opp folk, trass i at det er stor pågang og venteliste sjølv for eit lågterskeltiltak. Mi uro er at det verkar langt frå det helseministeren lovar i sine uttalar, til det som er realiteten for mange som har ei alvorleg spiseforstyrring. Spørsmålet mitt er korleis helseministeren meiner det kan verta meir hjelp til dei barna og familiane som slit, med færre årsverk i tenestene, og kva regjeringa gjer for å betra førebygging og behandling ved anoreksi og andre spiseforstyrringar.

Representanten Svardal Bøe ber oss om å gå i oss sjølve og å evna å ta ansvar når ein har ansvar. Da vil eg seia noko til representanten: Det er i dag forslaget om Førde skal røystast over. Da kan òg Høgre ta ansvar når dei kan ta ansvar. Dei kunne vore med og gitt fleirtal for vårt forslag. I staden brukar dei all taletida si på å kritisera andre parti eller kritisera prosessen. Det må Høgre sine veljarar i Sogn og Fjordane ta inn over seg. Vi sørgde for tolv gonger meir midlar til sjukehusa da vi sat i regjeringa, enn Høgre gjorde da dei sat i regjering. Det er offentlege tal. Vi sette ned renta, mens dei sette opp renta. Så vi gjorde mykje da vi sat i regjering. No er det ein ny situasjon som gjer at kostnadene har auka veldig mykje meir. Vi meiner det er ei grense for kva slags strukturendringar vi kan tillata. Da er det vårt ansvar å gripa inn og gi beskjed om det. Vi vil stemma subsidiert for forslag nr. 7, frå Miljøpartiet Dei Grøne.

Det er staten, som eig sjukehusa, som styrer sjukehusa. Helseføretakslova legg til grunn at ein statsråd kan gå inn når det er vesentlege endringar. Da Senterpartiet sat i regjering saman med Arbeidarpartiet, gjekk vi i fellesskap inn og stoppa forslaga frå helseføretaka om å leggja ned akuttfunksjonar og fødetilbod i nord, i Narvik og i Lofoten. Det var heilt legitimt og bra at vi gjorde det. Statsråden var nyleg i Alta, og med det han sa, overstyrte han i realiteten føretaket der da han sa at det ikkje var akseptabelt, og at ein måtte finna andre løysingar enn å sommarstengja fødeavdelinga der. Statsråden har gått ut og overkøyrt helseføretaket og sagt at dei er nøydde til å bruka meir pengar på kjøp av tenester frå private tilbydarar. Dette viser at statsråden sjølv vel når han vil gå inn og overstyra eit helseføretak, og når han vel ikkje å gjera det. Når det gjeld Helse Førde, vel Statsråden ikkje å gå inn og overstyra, sjølv om han sjølvsagt kunne ha gjort det. Da statsråden var i Alta og sa at sommarstenging ikkje kunne skje, hadde heller ikkje statsråden med seg ei krone ekstra. Men det ligg til staten, regjering og storting, som eigarar av sjukehusa, å seia at det finst grenser for korleis kuttforslag kan disponerast. Ein kan ikkje leggja ned fødeavdelinga i Lofoten og i Narvik, og ein kan heller ikkje leggja ned vesentlege delar av funksjonen på Lærdal sjukehus. Her har statsråden brukt helseføretakslova, som mange seier er ei «trekkspellov»: Ein kan gå inn og styre når ein vil, og ein kan la vera viss ein synest det er meir legitimt å skyva denne endelege avgjerda over til helseføretaket. Vårt forslag inneber inga kutt i Helse Førde. Vi har meint at med den halve milliarden var det rom til å kunne sikra 25 mill. kr, og med den doble betalinga for operasjonar i Helse Bergen, som regjeringa må ha vore inne i – taksten for innsatsstyrt finansiering skal jo verta dobla, så vidt eg har forstått – er det rart at ein finn pengar til det, men ikkje 25 mill. kr til å vidareføra heilt vanleg betalte operasjonar i Lærdal. Dette handlar faktisk om politisk vilje. Eg set òg spørsmålsteikn ved dei partia som stod bak vedtaket i samband med trontalen, om at det skal verta eit minst like godt fagleg tilbod som i dag. Ein er ikkje ærleg overfor veljarane sine når ein seier at dette er eit minst like godt fagleg tilbod.

I Bergens Tidende førre veke gjekk statsråden ut og lovde 52 mill. kr til dobbel betaling på operasjonar i Helse Bergen. Korleis kan han finna pengar til det, men ikkje til å fortsetja vanleg betalte operasjonar i Lærdal? Til Bergens Tidende sa helseministeren også at han var forbanna på vegner av pasientar som måtte venta i Helse Bergen. Kvifor er han ikkje forbanna på vegner av pasientar i Indre Sogn, som mistar store delar av sjukehustilbodet sitt? Når statsråden reiser til Alta og er så tydeleg i sine formuleringar at han i praksis overstyrer helseføretaket der, som vil sommarstengja fødeavdelinga, kvifor ville han ikkje vera like tydeleg mot Helse Førde, da dei planla å leggja ned ortopedisk avdeling?

Det er ein stor skuffelse for meg og Senterpartiet, som har gått til val på ei raud-grøn regjering, at Arbeidarpartiet vender oss og distrikta ryggen i dag. Hadde saka vore kjend for eit halvt år sidan, hadde Arbeidarpartiet aldri vorte det største partiet i Sogn. Arbeidarparti-ordførarar ber no stortingsrepresentanten sin om å stemma for forslaget frå Senterpartiet, men Arbeidarpartiet lyttar ikkje til sine eigne og driv splitt og hersk med raud-grøne parti, som dei vann valet saman med. No har dei i tolvte time fått på plass Miljøpartiet Dei Grøne, og saman med Høgre vil dei med ei stemme i overvekt kunne sikra fleirtal for ei drastisk svekking av lokalsjukehusa og ei sentralisering av helseberedskapen i Indre Sogn. Det er ein dårleg start på totalberedskapsåret 2026, og eg vil spørja Arbeidarpartiet: Veit de kva de gjer? Saka handlar likevel ikkje om Arbeidarpartiet, ho handlar om folk og samfunn i Nordfjord og Sogn, som kjempar for tryggleik for helsetilbodet og beredskapen, og ber om å bevara dei statlege arbeidsplassane sine. Dersom ortopedisk sengepost med elektiv kirurgi og skadepoliklinikk vert lagd ned i Lærdal, vil regionen mista 40 kompetansearbeidsplassar. Mange av desse er kvinnearbeidsplassar. Dette vil sjølvsagt gje samfunnsmessige konsekvensar også for totalberedskapen. Helseministeren meiner at dette ikkje er ei sak av stor betydning. Han ville ikkje retta seg etter helseføretakslova, som i § 30 er tydeleg på at eit lokalt helseføretak ikkje kan gjera slike vedtak, og at slike forslag må behandlast av føretaksmøtet, altså av statsråden sjølv. Det ansvaret tar ikkje helseministeren, og det meiner eg er ansvarsfråskriving. Endringane i Helse Førde er økonomisk motiverte og ikkje fagleg grunngitte. For 25 mill. kr kan ein vidareføra ortopedien i Lærdal som i dag. Dette er det sjølvsagt mogleg å finna midlar til. Senterpartiet fekk forhandla inn ein halv milliard kroner meir til sjukehuset i 2026. I førre veke gjekk helseministeren ut i Bergens Tidende og lovde 52 mill. kr til å dobla betalinga for operasjonar i Bergen. Det har regjeringa funne pengar til, men ikkje til å driva vidare heilt vanleg betalte operasjonar i Lærdal. Det står ikkje til truande. Det manglar ikkje på pengar, men på politisk vilje. Senterpartiet har kjempa i denne saka, som vi òg har gjort før, og vi har hatt folket i ryggen. Eg vil spesielt takka aksjonsgruppa Forsvar Lærdal sjukehus. Erik Bye har sagt: Politikarar skal ikkje vera folkets herrar, dei skal vera folkets tenarar. – Det er det visst nokon som har gløymt her i dag.

Her skal eg faktisk seia at eg var einig i ein god del av det siste talar sa, sjølv om vi er ueinige om kva slags forslag som skal støttast. Det representanten sa, var at det som no kan få fleirtal, handlar om å sjå på det å skilja investering og drift og at det skal vera eitt av fleire alternativ. Det synest eg var ei god oppsummering, for da er ein ved kjernen i saka. Vi vil ikkje berre sjå på å skilja investering og drift. Vi vil vera tydelege på at det er den modellen vi vil gå for. Vi vil ikkje sjå på dette som ein del av fleire alternativ. Det er dette som er alternativet vårt. I tillegg kunne ein ha nemnt at det går på om vi skal fullfinansiera store sjukehusinvesteringar over statsbudsjettet, eller om vi skal gjera det delvis. Det er kjernen i forskjellen på dei to forslaga, og det er det debatten har handla om. Vi er tydelege på at vi står på det vi stod for i innstillinga, og det vi òg har meint tidlegare i denne stortingssesjonen. Så vil eg seia litt om stemmegivinga vår. Vi stemmer for dei forslaga vi står bak i innstillinga, med dei endringane som er gjorde i ordlyden. Vi står bak forslag nr. 4, som var det lause forslaget. Vi vil ikkje stemma for forslag nr. 5, frå Arbeidarpartiet. Vi vil subsidiært kunna støtta forslag nr. 6.

Fleire har vore inne på om det trengst ei utgreiing eller ikkje i samband med forslaget vårt, og då vil eg berre minna om ordlyden i forslaget: at Stortinget ber regjeringa leggja fram forslag til ein finansieringsmodell for sjukehus som skil mellom drift og investering. Vi ber ikkje regjeringa om å innføra dette med ein gong, men koma tilbake til Stortinget med ei sak. Då veit alle som er her, at vi òg får sikra at ei regjering kan gjera nødvendige utgreiingar av det, og det er ein heilt vanleg måte å gjera det på. Men det Arbeidarpartiet og fleirtalet seier, er at Stortinget skal få ei utgreiing av ulike modellar. For eksempel seier helsereformutvalet no at dei òg greier ut ei finansieringsordning der ein skal vurdera ei forsikringsbasert finansiering av helsevesenet, der alle skal bli pålagde ei helseforsikring. Då meiner vi det er viktig at Stortinget seier kva dei meiner er mogleg. Vi er veldig tydelege på at det å skilja investering og drift er nøkkelen til at vi får ei betre helseteneste og betre sjukehusdrift. Eg er blitt omtala som tendensiøs av SV, men eg refererer berre til kva SV stemmer mot i debatten i dag, nemleg at dei vil stemma mot eit klart forslag om å skilja mellom investering og drift. Så har eg òg blitt kalla forvirra av representanten Kristjánsson, og det kan det godt vera eg er, men eg trur ikkje eg er det i denne saka. I dag stemmer vi over eit tydeleg forslag om vi skal skilja investering og drift. Då kan ein lesa dei to forslaga. Det er det som er den store forskjellen og den store usemja i denne saka. Vi kan sjå på det som er felles i forslaga, men det er eit poeng at fleirtalet stemmer mot eit forslag om å skilja investering og drift ved sjukehusa våre, og det er òg eit poeng at mange parti no går vekk frå innstillinga dei stod bak for ei veke sidan. Når vi snakkar om kor ansvarleg Stortinget skal vera, synest eg det er litt spesielt. Så er det ikkje så mange som har snakka om kva helsefolka ønskjer her. Legeforeningen er knalltydelege i svaret på høyringa – dei gir stor støtte til dette forslaget og argumenterer veldig bra for det. Skal vi høyra på dei som faktisk jobbar med pasientane i kvardagen, skal vi faktisk støtta forslaget om ein ny finansieringsmodell som skil mellom drift og investering.

Fleire har i debatten tatt opp at det i samband med trontaledebatten i haust vart fatta eit vedtak om å be regjeringa om å sørgja for at minst ein av modellane som vert utgreidde i samband med ny helsereform, innebar å skilja mellom drift og investering i sjukehusa, og at dette skulle verta lagt fram for Stortinget, med forslag til endringar. Poenget er at Senterpartiet fremja eit eige forslag i samband med trontaledebatten. Vi var i den same diskusjonen med Arbeidarpartiet den gongen. Vi vart ikkje einige fordi Arbeidarpartiet ville utgreia, mens vi vil vera tydelege på at vi skal skilja drift og investering. Det er det som er grunnlaget for at ein i dag har ein dysfunksjonell måte å finansiera sjukehustilbodet på. Vi fremja forslag om at «Stortinget ber regjeringen utrede og foreslå endringer av finansieringen av helseforetakene slik at det skilles mellom drift og investering». Når ein sjekkar kven som støtta vårt forslag da, finn vi noko som ser litt spesielt ut i dag. Dei som støtta det forslaget, var SV, Raudt og KrF. Så om nokon skal bli skulda for å vingla og meine ulike ting i denne saka, er det iallfall ikkje Senterpartiet. Ein kan heller spørje kvifor Raudt og SV meiner noko anna no, når dei i dag stemmer imot eit forslag som seier at ein skal skilja mellom investering og drift av sjukehusa. Vi kan godt ha ein debatt om at vi er veldig einige i denne saka, men vi må òg sjå på kva vi stemmer imot, og ikkje berre sjå på kva vi stemmer for. Her stemmer eit parti imot det som dei tidlegare har stemt for, og mot det som står i partiprogrammet deira – at ein skal skilja mellom drift og investering på sjukehus fordi ein skal bort frå den forretningsrekneskapen som ligg til grunn, og som har vore ein del av heile helseføretaksreforma. Til representanten Kai Steffen Østensen frå Arbeidarpartiet, som ikkje skjønar kva som er forskjellen på desse forslaga, og som seier at dei har same inngang, at ein vil ha ein ny finansieringsmodell: Ja, men det jo ikkje ein seier å få eit vedtak om ein ny finansieringsmodell. Det er sett ned eit ekspertutval, som skal kome med forslag om nettopp det, så det tar eg for gitt. Sjølv om desse forslaga har den same inngangen, har dei ikkje den same utgangen. Den store forskjellen er at vi er tydelege på at vi ikkje kjem utanom å skilja drift og investering, mens det andre forslaget, som Arbeidarpartiet er med på, handlar om at ein skal sjå på og utgreia dette. Der har vi kome lenger, og vi skulle ønskt at vi kunne fått fleirtal for det.

Det at ein ikkje skil mellom investeringar og drift i sjukehusa, er eit resultat av det ein gjorde da ein innførte helseføretaksmodellen i 2002, nemleg at ein òg bestemte at sjukehusa skulle vera underlagde rekneskapslova. Ein innførte altså ein forretningsrekneskap for sjukehus etter kopi av det private næringslivet. Den gongen var det ikkje greidd ut, det var hasteinnført i Stortinget, og det har vore der sidan. Poenget til oss i Senterpartiet er at denne forretningsrekneskapen ikkje eignar seg i det offentlege helsevesenet. Eg trudde at dei i SV òg var einige med oss i det. Eg trudde dei var einige i at vi må skilja drift og investeringar i sjukehus. Eg trudde òg at Raudt var einige. Det står i alle fall i programmet deira at dei vil skilja drift og investeringar i sjukehus. Det som skjer her i dag, er at vi har eit fleirtal i denne salen for å skilja drift og investeringar i sjukehus, og så stemmer altså Raudt og SV mot det. Viss det ikkje var eit alternativ, kan eg forstå det, men ein droppar det som vi var einige om, og ein stemmer mot at vi skal skilja drift og investeringar i sjukehus. Da gir ein regjeringa anledning til å gjera det som statsråden sa i innlegget sitt: No skal vi sjå på om vi skal skilja drift og investeringar i sjukehus, og vi skal sjå på om sjukehus skal fullfinansierast over statsbudsjettet eller ikkje. Det som gjer denne saka så spesiell, er at det er eit reelt fleirtal i Stortinget for å skilja drift og investeringar i sjukehus, slik at vi går bort frå den forretningsrekneskapen som sjukehusa i dag er pålagde å verta styrte etter – ein kopi av det private næringslivet – som gjer at vi får desse veldig utrulege situasjonane der ein f.eks. må leggja ned ortopedien i Lærdal for å klara å betala rekninga for det nye sjukehusbygget i Førde, eller ein må kanskje leggja ned sjukehusaktiviteten i Egersund fordi det er så dyrt å betala tilbake lån og avdrag for det nye sjukehuset i Stavanger. Så les vi i media at det som skal vera så veldig bra med Arbeidarpartiets forslag, er at det står der at ein skal sikra at investeringar ikkje går ut over drifta. Men når ein sit i helsekomiteen og jobbar med helsepolitikk, veit ein at når vi seier at drift og investering skal skiljast, er det jo nettopp for at investeringar ikkje skal gå ut over drift. Noko anna må ein ikkje lata som. For å gjera det heilt tydeleg har vi lagt inn ei linje i forslaget vårt, slik at Raudt i alle fall ikkje kan bruka det som argument for å stemma mot sitt eige program når det gjeld å skilja drift og investeringar i norske sjukehus.

I svarbrevet til komiteen frå statsråden om dette representantforslaget er det fleire A4-sider som er ein vedvarande argumentasjon for at ein ikkje skal skilja investering og drift, og for at det er viktig at drift og investering vert sett i samanheng. Eg vil gratulera statsråden med at ein gjennom iherdig arbeid i går kveld fekk med seg andre parti, slik at han slepp eit forslag i dag der det hadde kome eit klart stortingsvedtak om at ein skulle skilja investering og drift – altså gjera det motsette av det som statsråden iherdig forklarar og skriv i brevet sitt. Eg vil spørja statsråden: Kva modell vil eigentleg koma ut av det vedtaket som får einstemmig fleirtal i dag?

49:34] (leiar i komiteen og ordførar for saka): Helse- og omsorgskomiteen har behandla og gitt innstilling i saka om ny finansieringsmodell for sjukehus. Komiteen har hatt eiga høyring i saka. Eit fleirtal i komiteen står bak forslaget til ein ny finansieringsmodell der store sjukehusinvesteringar må prioriterast av Stortinget i Nasjonal helse og samhandlingsplan og fullfinansierast over statsbudsjettet, og at statlege lån til sjukehusa inntil slik finansieringsmodell er på plass, må verta gitt til kostpris. Det er òg lagt inn eit felles forslag i dag, der ein ber regjeringa fremja forslag om ein ny finansieringsmodell der ein skil mellom investering og drift, slik at store sjukehusinvesteringar vert fullfinansierte over statsbudsjettet. Eg vil tru at dei partia gjer greie for sitt syn i denne saka. Men no les vi i media at Raudt og SV i staden for å støtta fleirtalsforslaget, som vil ha ein annan måte å styra sjukehusa på, no skapar fleirtal for eit meir utydelege forslag som er fremja frå Arbeidarpartiet. Det må eg seia eg synest er litt skuffande for oss som trudde at både SV og Raudt stod saman med Senterpartiet i kampen for å gå bort frå marknadsstyringa i helsevesenet, gå bort frå den forretningsrekneskapen som ligg bak dagens modell, der investeringar av sjukehus må tas av drifta. Forslaget som er fremja frå Arbeidarpartiet i dag, vurderer vi ikkje betyr at vi får ein ny finansieringsmodell som skil mellom investering og drift. Det skal berre greiast ut eit slikt forslag, og det vil ikkje bety at store nye sjukehusbygg vert fullfinansierte over statsbudsjettet. Det skal kanskje gjera det, heilt eller delvis. Det vil utgreiinga visa. Vi meiner at dagens finansieringsmodell, kor rekneskapslovas prinsipp vert anvendt til sjukehus og fører til at kapitalkostnader, altså at renter og avskrivingar skal dekkjast over totalbudsjettet, må endrast. Det er jo òg halve helseføretaksmodellen. Det fører til store utfordringar i helseføretaka at ein må kutta i bemanning, eller sentralisera tenester for å få råd til å betala for dei investeringane ein har gjort. Vi vil oppmoda dei partia som er einige med oss om ei ny finansiering, om å støtta vårt forslag. Eg vil til slutt ta opp dei forslaga som Senterpartiet er ein del av.

På vegner av meg sjølv vil eg fremja eit representantforslag om tiltak for å styrke ideell sektor i helse- og omsorgstenesta. På vegner av stortingsrepresentanten Geir Inge Lien og meg sjølv vil eg fremja eit representantforslag om ei betre pasientreiseordning.

Det er ein viktig premiss i utforminga av våre helsetenester at det skal vera likeverdig tilgang til helsetenester, uavhengig av bakgrunn og kvar i landet ein bur. Det betyr ikkje at alt skal vera heilt likt, men ein skal streva etter å få mest mogleg likeverdige helsetenester. Det gjeld ikkje minst når vi snakkar om det akuttmedisinske tilbodet. Over tid har det vore ein fagleg, politisk og folkeleg diskusjon om utviding av PCI-tilboda, bl.a. i Helse nord og i Helse Midt-Noreg. Eg har respekt for at det er faglege vurderingar som må liggja til grunn, men desse vurderingane må òg ha tillit i befolkninga og vera forankra i fagmiljøa. Det må òg sjåast i samanheng med den akuttmedisinske beredskapen elles og nasjonale faglege tilrådingar. Det er vel kjent at vi har mykje færre PCI-tilbod enn våre naboland, f.eks. Finland. Det er òg vel kjent at fagmiljøa i denne saka til dels står mot kvarandre, og det var på høg tid at helseministeren – etter år med lokale utgreiingar – gav Helsedirektoratet i oppdrag å starta eit arbeid med å laga nasjonale faglege retningslinjer for behandling av hjarteinfarkt i Noreg. For Senterpartiet er det viktig at ei utviding av PCI-tilbodet i Bodø vert basert på å få eit heilskaplege fagmiljø – ta vare på det – og å sikra den faglege kvaliteten. Evalueringa av tilbodet i Bodø tilrår ei vidareføring, og vi føreslår i dag å be regjeringa sikra at det etablerte PCI-tilbodet i Bodø vert vidareført, og at det vert arbeidd for ei utviding til døgntilbod. Eg håpar at dette er eit forslag som kan få fleirtal her i dag. Vi føreslår òg at dei faglege retningslinjene for hjarteinfarktbehandling for norske forhold kjem på plass innan utgangen av dette året, slik at det ikkje går mange år før dette kjem, og at etablering av nye PCI-tilbod elles i landet – vi nemner Ålesund spesielt – vert vurdert i dette arbeidet. Eg vil ta opp forslaget frå Senterpartiet. Så vil eg varsla at vi subsidiært vil støtta I og II i innstillinga. Vi kjem òg til å støtta forslaget til Miljøpartiet Dei Grøne i saka.

Det er beklageleg å seia, men når eg høyrer på statsråden og Arbeidarpartiet, er eg er veldig trygg på at det vi gjer i dag, er veldig nødvendig. Eg er glad for at vi har funne fleirtal saman med Miljøpartiet Dei Grøne, FrP, SV, Raudt, KrF og Venstre. Det er ikkje berre ueinigheit om prosess. Vi høyrer jo her at det er stor ueinigheit om at dei kutta som skjer i døgnbehandlinga, er viktig. Om dei er bra, slik statstråden seier, eller om vi meiner at dei ikkje er bra, sånn som vi meiner. Det er òg ueinigheit om det er riktig at helseføretaka skal vektleggja pris 70 pst. og kvalitet 30 pst. Vi meiner det er feil, men statsråden meiner altså det er rett. Det er ikkje berre slik at målet er kor mange behandlingar du får gjennom. Det som er viktig, er at vi får gjennom behandling som verkar for pasientane, for alle pasientar, òg dei som har så store samansette behov at døgnbehandling er det vi veit verkar.

I dag handlar det for meg om å stå opp for pasientane, for fagfolka og for fagmiljøa innan rehabiliteringsfeltet. Stortinget har sjølvsagt anledning til å vedta rehabiliteringspolitikken som vi meiner at ei mindretalsregjering skal utøva. I dag er det ikkje fleirtal for rehabiliteringspolitikken til Ap-regjeringa, og det er ikkje fleirtal for massive kutt i døgnbehandling som går ut over pasientane med dei største og mest samansette behova. Mange snakkar om at vi må vera ansvarlege, men ansvarlege for kven – for systemet eller for pasientane? Vi står ansvarlege for pasientane, først og fremst, og kva er ansvarleg med ei anskaffing som legg til opp til at pris skal telja 70 pst. og kvalitet berre 30 pst.? Kva er ansvarleg med å nekta pasientar som treng døgnbehandling, å få nettopp det, og å påleggja dei eit dagtilbod og at dei må pendla heim i helgene, uansett avstand, eller betala 1 300 kr av eiga lomme, pengar dei kanskje ikkje har, sidan dei kanskje står utanfor arbeidslivet? Kva ansvar viser ein rehabiliteringspolitikk som utarmar solide fagmiljø i heile landet, og kva er det ansvarlege med denne måten å følgja opp rapporten frå Riksrevisjonen på? Dagbehandling kan vera bra for nokon, og vi er ikkje mot at det vert meir av det, men vi treng eit mangfald. Vi treng òg døgnbehandling, og det gjer vi fordi rehabilitering er eit spesielt helsetilbod. Det handlar òg om å kunna hjelpa folk til å få nye vanar, til å kunna fungera i kvardagen i eit fellesskap saman med andre. Då vert det å vera åleine etter kl. 16 og å reisa heim i helgene faktisk ikkje kvalitet. Det kan heller ikkje statsråden visa til at det finst forskingsmessig belegg for. Dette er ikkje eit forslag som kjem kasta på nokon. Representanten frå SV fortalde akkurat korleis det var. Det har vore kjend i nesten ein månad. Til representantane frå Høgre som har kritisert Senterpartiet mange gonger: Det er ikkje ein kritikk som eg tar innover meg, for dette handlar om saka framover. Vi har stått opp for rehabiliteringsfeltet. Riksrevisjonsrapporten er ein slakt av Høgres helsepolitikk, for den sa at ingenting hadde skjedd på ti år, og flesteparten av dei åra var det faktisk Høgre som styrte Helsedepartementet. Eg brukar ikkje ordet «hyklersk» frå talarstolen, og det synest eg faktisk heller ikkje Høgre skulle ha sagt om andre parti. Statsråden er ikkje nøyaktig når han omtalar det som at vi skal kasta ut pasientar som får behandling no. Dette vedtaket gjeld ikkje inngåtte avtalar, og dei som ikkje får avlyst anskaffinga, skal òg få vidareført avtalar som dei har i dag.

I statsråden sitt innlegg sa han at det ikkje er kunnskapsgrunnlag for at vi treng endå meir døgnbehandling innan arbeidsretta rehabilitering, men det som helseføretaka gjer, er jo eit storstilt kutt i døgnbehandling. Stort sett vert alt omstilt til dagbehandling med ei overnatting. Det eg har lese om forskingsresultat, er at det einaste forskings- og kunnskapsgrunnlaget vi har, er at arbeidsretta rehabilitering med døgnbehandling har ein verdi for pasienten, og det har ein samfunnsøkonomisk gevinst. Det er dagbehandling det ikkje finst forskingsresultat på, som er ein ny kategori. Kan statsråden visa til kor desse forskingsresultata er, og kvifor han ser vekk frå dei forskingsresultata vi har på døgnbehandling og arbeidsretta rehabilitering?

41:26] (leiar i komiteen): I dag står kvar femte person i arbeidsfør alder utanfor arbeidslivet, om lag 100 000 unge vaksne står utanfor arbeid eller utdanning, og rundt 70 000 får helserelaterte ytingar. Sjukefråværet og fråfallet aukar, særleg blant unge. Riksrevisjonens rapport frå 2024 kom med sterk kritikk og viste at nesten ingenting hadde skjedd sidan 2012, og at rehabilitering er eit felt som er prega av store svakheiter. Mange pasientar får ikkje dei rehabiliteringstenestene dei har behov for, og dette får store konsekvensar for helsa, arbeidsevna, familielivet og fritida til pasientane. Det er pasientane denne saka handlar om – pasientar som har behov for rehabiliteringstenester. Senterpartiet er glad for at det no vert fleirtal for at det skal koma ein handlingsplan til Stortinget, og eg vil takka Miljøpartiet Dei Grøne, Framstegspartiet, SV, Raudt og KrF for eit godt og tillitsfullt samarbeid i denne saka. Vi ønskjer ei opptrapping av døgnplassar, særleg innan rehabilitering for unge, ei prøveordning med direkte innsøking frå Nav, og vi vil sikra MS-pasientane i Noreg eit rehabiliteringstilbod. Vi meiner ein må gjennomgå og fornya kvalitetskrava, i samarbeid med fagmiljøa og med pasientorganisasjonane. Eg vurderer at Arbeidarpartiet og Høgre i dag forsvarar systemet og prosessane innan rehabiliteringsfeltet. Vi tar ansvar på vegner av pasientane og fagmiljøa. Ingenting ville vore meir uansvarleg enn å la helseføretaka fortsetja si nedriving av spesialisert rehabilitering – redusera kvaliteten og kutta i ressursane. Det ville vore uansvarleg å akseptera ein storstilt reduksjon i døgnkapasitet og omlegging til dagtilbod – ei omlegging som på ingen måte er kunnskapsbasert, men berre gjort for å spara pengar, òg ved å skyva meir ansvar over på kommunane, utan at dette skjer i ein heilskapleg plan. For pasientane som er langvarig sjukmelde, og som har samansette og komplekse behov, er det i dag solid kunnskapsgrunnlag for at døgnopphald innan rehabilitering er viktig. Det er ikkje slik at ein ikkje da òg skal kunna ha kortare opphald og dagopphald, men det skjer no ei stor omlegging med kutt i døgnopphald og ein anbodsprosess i helseføretaka som går ut over pasientanes behov for rehabiliteringstenester. Eg er glad for at vi har funne fleirtal for å kunna stoppa dei prosessane der det ikkje er inngått avtale.

Statsråden meiner at eg ikkje må gjera denne saka større enn ho er, men det er faktisk ei veldig stor og prinsipiell sak om korleis vi bruker milliardar av kroner til å byggja nye sjukehus. Når det er slik at me må begynna å riva veggene berre nokre veker etter at eit nytt sjukehus står på plass, trur eg faktisk det er fleire enn meg lurer på korleis i alle dagar dette kunne skje, og om vi ikkje skal ta grep for å hindra at andre sjukehus gjer den same feilen. No svarar statsråden at vi skal gjera den same feilen på det nye Mjøssjukehuset og på det nye sjukehuset i Oslo fordi dette er i tråd med dei faglege anbefalingane. Da meiner eg at statsråden må gå inn og sjå på Sykehusbygg HF, som koordinerer og legg fram planane for bygging og seie at vi no må læra av feila og endra, slik at ikkje sjukehus berre vert bygde med einsengsrom, men at vi har ein fleksibilitet i romma. Det vil eg utfordra statsråden på.

Statsråden seier at det må vera lov å gjera feil. Det er greitt, men det er ikkje greitt at ein gjer feil om igjen, om igjen og om igjen. Vi har hatt mange nye sjukehusbygg i Noreg – Kalnes, Ahus osv. – og no gjentar ein dei same feila. Det var jo ein evalueringsrapport etter bygginga på Kalnes som nettopp tok opp at det var for overfylt, og at det har vorte bygd med for liten kapasitet, med mangel på pauserom, garderobeskap og kontorlokale, og at korridorpasientar vert normalen. Om statsråden meiner dette er noko som ein politisk ikkje skal blanda seg i, at dette er ei fagleg utvikling, og at vi må stole på dei faglege råda, er eg faktisk ueinig. Det må vera eit problem òg for ein statsråd at det er dei nye sjukehusa i Noreg som har størst problem med at dei er overfylte. Sjukefråværet går opp, behandlingskapasiteten går ned, og pasientane må liggja to og to på eit einmannsrom.

«På det splitter nye sykehuset i Stavanger rives nå vegger for å gjøre ensengsrom om til tomannsrom. Ensengsrommene ble for små og dyre i drift. Ansatte fikk ikke se løsningene, før det var for sent å endre på planene. Dette forteller om en varslet krise. Kan statsråden forklare hvordan dette i det hele tatt kunne skje, synes statsråden at dette er en verdig og tillitsskapende måte å bygge nye sykehus på, og vil statsråden ta grep og hindre at andre sykehusutbygginger gjentar feilen og kun bygger med ensengsrom?»

Ei jordnær tilnærming er å tenkja på om ein investerer milliardar i nye sjukehus, 18 mrd. kr, og vi endar opp med ein situasjon der det ikkje er pauserom til dei tilsette. Da tenkjer eg: Kva i alle dagar – korleis er dette mogleg? Det er greitt at vi tilsynelatande skal ha enkle løysingar på dette, men ein må jo gå inn og sjå på systemet vårt, som gjer at dette faktisk er mogleg. Det skal ikkje vera jobben til ein helseminister å sørgja for å sjekka ut om det er garderobe til dei tilsette, når vi har ei milliardinvestering som har vore planlagd i mange år. Difor er eg opptatt av at vi òg må sjå på dette systemet. Til slutt: No stod jo statsråden sjølv på Drammen sykehus og heldt ein helsetale, der han snakka fint om at dei tilsette må kunna ta ein kaffi og ha eit pauserom og tid til fagleg og etisk refleksjon. Er statsråden bekymra for at dette vert oppfatta som ein festtale?

Dersom det ikkje er regjeringa sin politikk, bør jo regjeringa endra dei modellane vi byggjer sjukehus etter i dag. Vi har jo eit eige sjukehusbygg-helseføretak som legg til grunn modellar for alle desse sjukehusa, der ein sørgjer for at det blir så arealknappe sjukehus, og areal til tilsette blir nedprioritert. Dette er ikkje det første sjukehuset som vi ser er bygd på denne måten. Det er slik på Kalnes, og det var slik på Ahus. Men mi bekymring er at dette fortset òg på dei nye sjukehusa, f.eks. Mjøsykehuset og nye Oslo universitetsykehus. Da må ein endra modellane. Ein må òg endra på finansiering av sjukehus, for det er jo ingen tvil om at når ein ikkje skil investering og drift, vil det verta arealknappe sjukehus. Det viser all erfaring. Spørsmålet er om statsråden vil gjera nokre konkrete endringar.

«I oktober 2025 opna det nye sjukehuset i Drammen, med ein prislapp på 18 mrd. kr. Men pauserom til jordmødrene var det ikkje pengar til. Når jordmødrene sjølve ordnar til med ein sofa for å lage seg eit pauserom, blir dette slått ned på av leiinga. I Stavanger er det også opna nytt sjukehus. Der må legane krangle om arbeidsstasjonar, og tilsette manglar garderobeplass. Ingen av sjukehusa er bygde med tilfluktsrom. Er det regjeringa sin politikk å bygge nye sjukehus med for liten plass til dei tilsette, og utan tilfluktsrom?»

Legemiddelberedskap er òg ein viktig del av totalberedskapen vår. Sjølv i fredstid opplever vi mangel på viktige legemiddel i Noreg. Noreg har ein svært avgrensa eigenproduksjon av kritisk viktige legemiddel, som f.eks. antibiotika, insulin og smertestillande. Det er ein risiko for svikt i forsyningskjeda, særleg i ei krise, der kvart land helst vil prioritera eigne innbyggjarar først. Stortinget har ved fleire anledningar bedt om tiltak for ein styrkt legemiddelberedskap i Noreg gjennom auka nasjonal lagring og produksjon av kritisk viktige legemiddel. Spørsmålet mitt er: Når vil regjeringa koma til Stortinget med tiltak og rammevilkår som gjer at det vil vera meir attraktivt med ein nasjonal produksjon av kritisk viktige legemiddel i Noreg?

Eg vart litt usikker på kva svaret inneber for sjukehusa. Det er ein realitet at i sommar gjekk helseminister Vestre ut i media og opplyste om at regjeringa ville senda oppdrag til alle norske sjukehus om å førebu seg på krig. Sjukehusa skulle kartleggja kva slags kapasitet og kva for nye behov dei hadde, òg knytt til den militære beredskapen. Da er det eit paradoks at regjeringa har brukt nesten eitt år på å arbeida med ei ny forskrift om tilfluktsrom. Det er stor frustrasjon i helsevesenet over at det har tatt så lang tid. Nyleg sende styreleiar i Helse sør-aust, Svein Gjedrem, sendt brev til departementet og bedt om rask avklaring, for dei står midt oppi avgjerder om endeleg planlegging av nye sjukehus. Spørsmålet mitt til statsministeren er igjen: Kor lenge meiner statsministeren at styreleiar Gjerdrem må venta på ei avklaring om tilfluktsrom i sjukehus?

Vi lever i ei stad meir utrygg verd, og trygg helseberedskap er heilt avgjerande for å møta truslar om krise og krig. Når alarmen går, må sårbare pasientar kunne beskyttast, og helsepersonell må ha ein plass å gå. Verdas helseorganisasjon melder om at det har vore nærmare 2 000 angrep på helsetenestene i Ukraina i løpet av krigen. I Noreg vert inga nye sjukehus bygde med tilfluktsrom. Det gjeld bl.a. Ahus, Nye Aker sykehus, Rikshospitalet og sjukehusa i Ålesund, Kalnes, Drammen, Stavanger, Kirkenes, Narvik og Hammerfest. Det same gjeld nye sjukehus som er under planlegging, f.eks. Mjøssykehuset og Nye Oslo universitetssykehus. Ved Stortinget si behandling av totalberedskapsmeldinga i fjor vår vart det vedteke å gjeninnføra plikta til å etablera tilfluktsrom. No ventar sjukehus i Noreg på at regjeringa skal fremja ei ny forskrift og avklara kva krav som skal stillast til eit tilfluktsrom, og korleis dette skal finansierast. Planlegginga av nye sjukehus skjer no for fullt. Difor er det heilt avgjerande at dette vert avklart snarast. Mitt spørsmål innleiingsvis er: Synest statsministeren at det er ansvarleg å byggja nye sjukehus i Noreg utan tilfluktsrom i den tryggleikspolitiske situasjonen vi står i?

Eg opplever at statsråden heller ikkje i dei føregåande replikkane er inne på eit argument for forslaget frå regjeringa, nemleg at presiseringa tydeleggjer – altså forslaget til presisering, som no ikkje vert vedteke – at enkeltpersonar ikkje skal få urettmessige fordelar, som å gå føre andre ventande pasientar. Meiner statsråden at det er veldig alvorleg at pasientar kan gå føre andre ventande dersom dei får ei helsevurdering av ein lege på fritida, og at det var nødvendig å endra lova for å hindra det?

Eg har same spørsmålet som føregåande replikant. Det er jo spesielt når Arbeidarpartiet i regjering skriv i proposisjonsteksten at private føremål skal verta forstått vidt, medan Arbeidarpartiet i merknad i saka skriv at private føremål skal verta forstått snevert. No er jo denne saka avgjort, så det har for så vidt inga hensikt å spørja statsråden sånn sett, men eg vil likevel spørja om ikkje statsråden forstår at når Stortinget skal vedta ei lovendring som skal få konsekvensar framover, kan ein ikkje ha ein situasjon der det er så motstridande vurderingar frå regjeringspartiet, og at det var bra at det vart endra.

50:41] (leiar i komiteen): Senterpartiet støttar proposisjonen utanom dei to endringane, som eg vil gå inn på, og eg må seia at det er veldig gledeleg at det no ser ut til å verta eit einstemmig storting som meiner det same som Senterpartiet har stått for i innstillinga. Det er veldig bra for norske helsetenester. Når det gjeld § 21 nytt andre ledd bokstav c i helsepersonellova, som omhandlar dette med private formål, så kom det veldig tidleg fram er at her hadde ein tråkka feil i departementet. Eg kan forstå intensjonen, men når det ikkje er forklart med vern av pasienten, men av omsyn til rettferdig prioritering, då har ein gått litt feil frå byrjinga av. Departementet skreiv òg at «uttrykket ‘private formål’ skal forstås vidt», og det vart eksemplifisert i innstillinga at ein skal forstå dette slik at ein får opplysningar for å ivareta andre sine interesser, som f.eks. «en ektefelle, egne barn, slekt, venner, kolleger og naboer». Dette ville eigentleg ha ramma alle legar i heile Noreg, og det ville ha hindra det store samfunnsbidraget som alle bidrar med. Eg vil òg tru at det ville ha auka helsekøane i Noreg, så det ville vore eit veldig spesielt vedtak å gå vidare med. Eg er veldig glad for at komiteen har tatt høyringsinnspela på alvor og ikkje vedtar akkurat denne endringa. Dei andre forslaga i proposisjonen er jo einstemmige, og dei er sjølvsagt veldig viktige. Det som dette ville ha ført til, var at om ein som lege gjekk inn og fekk ein del helseopplysningar frå ein person ein ikkje var sett til å behandla, ville den handlinga bli likestilt med misbruk av teiepliktig pasientinformasjon og journalsnoking og brot på teieplikta, og det ville kunna føra til bøter og fengsel i opptil eitt år. Så det var faktisk eit veldig oppsiktsvekkjande forslag. Når det gjeld helsepersonellova § 21 tredje ledd, om å fjerne unntaket når opplysningane er anonymiserte, var det òg eit feiltrinn frå departementet, der ein sidestilte anonyme opplysningar med avidentifiserte opplysningar. Eg meiner òg det er rett at ein ikkje fjernar dette unntaket, slik at ein kan bidra til kvalitetsutvikling i helsetenestene.

I § 30 i helseføretakslova står det at det er visse saker der eit helseføretak ikkje har kompetanse, og det skal avgjerast i eit føretaksmøte, altså av statsråden. Det er saker av vesentleg betydning. Det kan diskuterast, men det står òg at det gjeld saker som vert antatt å ha prinsipielle sider av betyding. Dette er ei slik sak. Når føretak både i Troms og i Telemark vedtar nedlegging av ein politisk vilja struktur, er det vedtak som har prinsipielle sider, og som må forankrast hos statsråden. Så er det ein statsråd sitt privilegium å tolka lova som ein vil, men ut ifrå debatten i dag, er det ikkje nødvendig med eit føretaksmøte, for regjeringa og Arbeidarpartiet har godkjent desse nedleggingane, for dei veit at dei har kunna gripa inn. Sånn er dette styringssettet. Vi har eigentleg fått det svaret allereie.

13:24] (leiar i komiteen): Oppbygginga av DPS under opptrappingsplanen på byrjinga av 2000-talet var ei politisk satsing på eit desentralisert psykisk helsevern. No ser vi at det skjer ei nedbygging av distriktspsykiatriske senter, og fleirtalet i denne salen karakteriserer det som ei fagleg utvikling som politikarar ikkje har kompetanse til å bry seg med. Det reagerer eg på. Når representanten Dalin seier han har tatt ein telefon til si eiga fagforeining, Legeforeningen, reagerer eg òg, for han kan jo kanskje heller sjå kva dei skriv i høyringa. Der skriv dei at dei i lang tid har meldt si bekymring for nedlegging av døgnplassar i psykisk helsevern og følgjene dette får for dei mest alvorleg psykisk sjuke pasientane. Representanten frå Miljøpartiet Dei Grøne seier han har meir tru på dei polikliniske tenestene. Det har sjølvsagt alle, men Legeforeningen skriv heilt korrekt at spørsmålet er om vi no har nådd eit punkt der det ikkje lenger er fagleg forsvarleg med ytterlegare reduksjon i døgnkapasitet. Når ein no godtar, altså fleirtalet her, at 40 pst. av døgnkapasiteten til psykosepasientar i Telemark vert lagd ned, forstår eg ikkje korleis ein kan la vera å ha nokre overordna føringar for korleis DPS-strukturen i Noreg skal vera. Det er stor støtte til den konkrete, fagleg forankra og tidfesta opptrappingsplanen for DPS og døgnkapasitet i psykisk helsevern, men eg fryktar no, med den siste stemmeforklaringa frå Arbeidarpartiet, at dette ikkje vil handla om DPS, men berre om den totale kapasiteten. Det som var utgangspunktet for heile forslaget, var at vi er bekymra for at DPS-strukturen i Noreg sakte, men sikkert vert lagd ned. Fleire viser til at dei er opptatt av det lokale sjølvstyret. Senterpartiet er opptatt av det lokale sjølvstyret, men ærleg tala: Eit føretaksstyre er ikkje eit lokalt sjølvstyre. Der sit det ikkje folkevalde. Det er bedriftsøkonomiske styre som sit der på nåde frå ein helsestatsråd eller eit overordna føretak og har bedriftsøkonomiske målsetjingar, som er det overordna. Det er ikkje eit lokalt sjølvstyre. Det folkevalde organet som styrer den statlege spesialisthelsetenesta, sit her, og da må òg vi ta ansvar. Når det gjeld mangelen på psykiatrar i Seljord, har føretaket sagt nei til delt stilling. På folkemøtet i Seljord var det nokon frå kommunen som sa: Ja, vi manglar sjukepleiarar på sjukeheimen, men vi legg ikkje ned sjukeheimen for det.

Når eg høyrer innlegget til statsråden, slår det meg at det verkar som det er det same for statsråden og regjeringa om det er eit tilbod i eit distriktspsykiatrisk senter i distriktet, eller om det er eit tilbod meir sentralisert i helseføretaket. Det er òg full tillit til at dette er avgjerder som helseføretaket sjølv må gjere – inga politisk innblanding og ingen politiske visjonar om at vi faktisk skal ha eit godt, desentralisert psykisk helsevern med distriktspsykiatriske senter med døgnfunksjonar. I Seljord betyr nedlegging av DPS-et ein reduksjon på 40 pst. i psykoseplassar. Det hjelper ikkje om ein aukar sikkerheitspsykiatrien, for det er faktisk ikkje den same pasientgruppa – såpass mykje forstår òg vi på Stortinget. Spørsmålet mitt er, som Bård Hoksrud òg tok opp: Har statsråden godkjent denne nedlegginga på eit føretaksmøte?

15:19] (leiar for komiteen): Takk til komiteen for samarbeidet om saka. I den førre store opptrappingsplanen for psykisk helse, frå 1999 til 2008, vart det etablert distriktspsykiatriske senter i heile Noreg. Det var ei tydeleg politisk satsing på desentralisert struktur av spesialiserte tilbod innan psykisk helsevern. Ei slik utbygging skulle sikra nærleik til pasientar, og at dei store institusjonane ikkje lenger skulle vera hovudregelen i psykisk helsevern. Oppbygginga av DPS skulle sikra desentralisert behandling av spesialiserte tilbod og eit godt samarbeid om pasientar med kommunane, og det skulle inngå i det heilskaplege behandlingstilbodet innan psykisk helsevern. Det har vore fleire opptrappingar etterpå, bl.a. ein opptrappingsplan som vart vedtatt i Stortinget i 2023, som òg skulle fortsetja ei utvikling av det nære helsetilbodet i psykisk helsevern. Vår store bekymring er likevel at på tross av ein vedtatt opptrappingsplan er fleire DPS-ar føreslått lagde ned, eller det er gjort vedtak om nedlegging. I høyringa som komiteen hadde, kom det fram frå fleire at det no kjem ei stille nedbygging av DPS-ar i psykisk helsevern. Legeforeningen påpeikte at fleire DPS-einingar har fått redusert kapasitet eller mista døgnfunksjonen. Fagforbundet rapporterer om at tillitsvalde seier at det no skjer ei nedbygging av DPS-ar over heile landet. I Seljord er det no gjort eit vedtak om å leggja ned DPS-en. Det vil bety at kapasiteten for psykosepasientar når det gjeld døgnbehandling, vert redusert med 40 pst. Mitt spørsmål er om Stortinget kan karakterisera dette som ei enkeltsak som ikkje er Stortinget verdig å bry seg om, og at vi berre skal visa til at dette er ei fagleg utvikling som vi skal ha respekt for. I opptrappingsplanen for 2000-talet var det ein politisk visjon om eit desentralisert tilbod. Eg ser ikkje den visjonen no. Eg synest det er veldig, veldig trist at ein skal leggja ned eit fagmiljø i Seljord med over 20 kompetente medarbeidarar og eit unikt tilbod for ei sårbar pasientgruppe i Øvre Telemark med meir. Det synest eg faktisk at Stortinget skulle ha brydd seg om. Eg er glad for fleirtalet vi har fått for det eine forslaget, og forslaga er vel tatt opp frå før.

På vegner av stortingsrepresentantane Trine Fagervik og meg sjølv vil eg fremja eit forslag om gratis legemiddel på kvit resept for barn under seks år.

Eg vil takka for debatten, og eg vil òg seia noko eg gløymde å seia i innleiingsinnlegget mitt. Komiteen har gjort eit godt arbeid med innstillinga, for vi fekk veldig lita tid på å laga ho – det var i løpet av ei helg. Ein del av merknadane kunne nok fått eit fleirtal viss vi hadde hatt litt betre tid til å gå gjennom dei. Det er ein del merknadar frå andre parti utanom partia som har samarbeidd, som er gode merknader vi ikkje nødvendigvis er imot – heller tvert om – berre sånn at det òg er sagt. Når det gjeld dei lause forslaga, går vi ikkje inn i dei, ut frå den vurderinga vi har gjort, sjølv om det òg er forslag der som har gode intensjonar vi sånn sett ikkje er imot. Vi tar det med oss i jobben vidare. For Senterpartiet sin del vil det framover no vera viktig med den saka om å få til ei ny finansiering og ny organisering av sjukehusa. Når det gjeld debatten i dag, skal eg ikkje seia så veldig mykje utanom at det er litt artig å høyra på retorikken. Vi partia som har meir hastverk på den saka om helseføretak og finansiering, vert åtvara mot hastverk og bedne om å pusta med magen, men når Senterpartiet er imot nettlegeordninga, ser vi bakover og er ikkje villige til å endra. Sånn er det i politiske debattar. Eg synest òg at vi i debattar som denne ikkje bør omtala budsjettforslag som absurde eller bløff, eller seia at nokon ikkje har følgt med i timen – viss eg kan få vera litt tante Sofie, når det ikkje har vorte tatt av presidentskapet. Elles vil eg seia at det har vore ein veldig interessant debatt med veldig mange gode innlegg. Dette er jo den fyrste budsjettdebatten til denne helse- og omsorgskomiteen, som er ein veldig aktiv komité – det viser òg talarlista. No er eg saksordførar og har eigentleg uendeleg med innlegg, men det skal eg ikkje ta. Eg vil berre takka for debatten.

Eg òg må til Arbeidarpartiet sin plan for Norge, der ein viser til at ein skal påleggja helseføretaka å ha fleire langsiktige avtalar med private tilbydarar, og at nettlege òg er ei stor satsing. Når vi les på Helsenorge, står det: «Nettlegen har ikke tilgang til journalen din. Nettlegen kjenner derfor ikke sykehistorien din, og det er ikke mulig å få oppfølging fra samme lege etter timen.» Det står også at viss det er noko du treng helsehjelp til, må du kontakta fastlege eller legevakt. Opp mot 130 000 manglar jo fastlege i dag, det stel legeressursar til ei ordning. Så eg vil spørja statsråden: Er det slik at auka bruk av private og nettlege er det som skal til for å vera den største helsereforma, som Arbeidarpartiet har varsla, dei neste 25 åra?

Når eg les det alternative budsjettet til Framstegspartiet, viser dei til ein SIFO-rapport om at halvparten av alle aleineforsørgjarar slit med å gi barna nok og sunn mat. Dei viser òg til Frelsesarmeens fattigdomsbarometer, som seier at éin av fire låginntektshusstandar har måtta hoppa over måltid. Representanten Limi uttalte at berre utgiftene til mat og drikke for ein familie med to vaksne og to barn har auka med 30 pst. sidan 2021. Når eg les budsjettet, har FrP gjort fleire kutt, men det er eitt kutt eg stussar over og synest er litt, viss eg kan seia det, småleg, og det er kuttet på 20 mill. kr i frukt og grønt til barn i skulen – ikkje gratis frukt og grønt, men den abonnementsordninga der ein får subsidiert frukt og grønt. Kan representanten forklara kvifor FrP har eit slikt kutt i budsjettet sitt?

Det er eit godt spørsmål. Eg hugsar eg var saksordførar for ei stortingsmelding om eldreomsorg i 2013 som heitte «Morgendagens omsorg», og da var òg tryggleiksbustader nemnde. Så det har vore ulike regjeringar som over tid ikkje har klart å ta det grepet at òg tryggleiksbustader skal vera ein del av tilskotsordninga. Det er vel det som er utfordringa. Det har vore motstand på ulike område mot å få tryggleiksbustader inn, men dei som er i tenestene, ser absolutt behovet. Eg kan ikkje svara anna enn at det er veldig masse bra i budsjettet, men det er sjølvsagt òg ein del gode ting som ikkje er med, så dette får vi jobba for òg vidare.

Eldreomsorga må òg bestemmast lokalt, og eg er usikker på om det er i dei aller minste distriktskommunane det er størst mangel på sjukeheimsplassar. Dette veit eg ikkje nok om. Eg er bekymra for ventelistene til ein sjukeheimsplass i dei store byane, så eg veit ikkje om vi kan setja eit sånt distriktskilje akkurat for denne utfordringa. Det er òg litt ulikt kor mange sjukeheimsplassar ein skal ha per person over 80 år i dei ulike kommunane, og dette må ein kunna tilpassa lokalt. Eg oppfattar at kommunepolitikarar er opptatt av eldreomsorga og ønskjer å løysa dette, og da er rammene dei får frå staten, avgjerande. Vi er opptatt av kommuneøkonomi, men vi er òg opptatt av investeringstilskotet. Vi har likevel ikkje auka det på same måten som FrP.

Takk for spørsmålet og for at FrP fokuserer på kommunehelsetenesta og sjukeheimstilbodet. Eg er einig i at det er ei stor bekymring korleis kommunane skal klara å førebu seg for det auka antalet eldre som vil koma dei neste åra. Det viktigaste for Senterpartiet har i den situasjonen vore å få styrkt kommuneøkonomien. Veldig mange kommunar vil kunna klara å investera, men dei vil ikkje klara å drifta, og skal ein klara å få fleire sjukeheimsplassar, er det viktigaste ein god kommuneøkonomi. Det er sjølvsagt òg viktig med investeringstilskot, men kommuneøkonomien har vore vår prioritet – og det er for å skapa gode helsetilbod i alle kommunar over heile landet.

58:07] (leiar i komiteen og ordførar for saka): Helse- og omsorgskomiteen har behandla regjeringa sitt forslag til statsbudsjett. I denne innstillinga gjer komiteen greie for dei ulike partia sine prioriteringar og merknader til rammeområde 15, kapittel under Helse- og omsorgsdepartementet, og fremjar forslaga sine om løyvingar under dette rammeområdet. Komiteen har gjennomført ei open høyring i saka, den 23. og 24. oktober. I tillegg har vi fått ei rekkje skriftlege innspel. Helse- og omsorgsdepartementet har òg skrive brev om rettingar i proposisjonen, som ligg ved innstillinga. Budsjettforliket mellom Arbeidarpartiet, Senterpartiet, SV, Raudt og MDG har den 5. desember 2025 lagt rammene for Helse- og omsorgsdepartementets ansvarsområde på vel 300 mrd. kr, jf. Innst. 2 S for 2025–2026. Dei ulike partia vil gjera greie for budsjettforslaga sine i sine innlegg. For Senterpartiet er det eit viktig mål å sikra at helsetenester er likeverdige og tilgjengelege i heile landet, nær der folk bur – ei desentralisert helseteneste som gir tryggleik, styrkjer beredskapen og byggjer tillit i befolkninga. I Noreg har vi skilnader i helse som heng saman med sosioøkonomisk bakgrunn og skilnader i inntekt og utdanning. For å motverka dette treng vi ein tydeleg helsepolitikk, ein tydeleg folkehelsepolitikk. Senterpartiet vil òg styrkja verdigrunnlaget og samfunnsansvaret til helsetenesta vår, ei teneste som byggjer på likeverd, rettferd og solidaritet. Vi vil ha eit offentleg helsevesen som er politisk styrt, med nasjonale mål og lokal forankring. Det er mykje god helse i ein god kommuneøkonomi. For Senterpartiet var det viktig å styrkja kommuneøkonomien, utover det Arbeidarparti-regjeringa føreslo. Vi fekk gjennom 3 mrd. kr – og 1 mrd. kr meir til fylkeskommunen. Auka toppbemanning i barnehage er òg ei viktig folkehelsesatsing. Styrking av eingongsstønad og barnetrygd vil løfta barnefamiliane som treng det mest, økonomisk, og det er òg viktig for helsa. Senterpartiet ønskjer å styrkja dei offentlege sjukehusa. Vi hadde ønskt meir, men er tilfredse med ein halv milliard i auka rammer, i tillegg til 100 mill. kr meir til psykisk helsevern. Av andre gjennomslag i budsjettet vil eg trekkja fram 50 mill. kr til helseteknologiordninga i kommunane. Aktivitetstilskot til eldre er auka med 10 mill. kr, og vi skriv i merknadene at denne auken i 2026 skal tildelast Pensjonistforbundets lokale arbeid for nettopp auka aktivitet og inkludering blant eldre. Pensjonistforbundet, med sine 750 lokallag over heile landet, er eit godt utgangspunkt for å bruka desse midlane på ein veldig god måte. Senterpartiet er òg tilfreds med gjennomslaget for å få øyremerkte midlar til Amathea igjen, som driv med oppfølging av og rettleiing om abort, og til Pårørendesenteret i Stavanger, for å styrkja pårørandearbeidet. Vi er òg glade for 1 mill. kr til Verdighetsenteret, for arbeidet deira for frivillige og særleg frivilligheitsarbeidet rundt livets slutt. Regjeringa hadde òg føreslått kutt i programmet for teknologiordning for vassbransjen. Ho hadde tilsynelatande gløymt kor viktig trygt drikkevatn er for folkehelsa og for beredskapen i Noreg. Teknologiordninga vert no oppretthalden. I budsjettforliket har Senterpartiet òg fått gjennomslag for styrking av legevakt i distrikta. Det er veldig viktig for den lokale beredskapen der det er lengst veg til sjukehus. Vi har òg sørgt for at tannhelsetenester til personar med sterkt nedsett eigenomsorg ikkje vert kutta i. For rekruttering til helsetenesta er det sentralt at Senterpartiet fekk gjennomslag for å hindra ei sentralisering av studieplassar innan sjukepleie til Oslo, og at ein legg studieplassar i sjukepleie tilbake til Molde, Nord universitet og UiT, Universitetet i Tromsø. På den store budsjettdagen har regjeringa fremja sin plan for Noreg, og eg synest det er spesielt å lesa at ei Arbeidarparti-regjering no varslar å føra Høgre-politikk for sjukehusa, med å skulla påleggja helseføretak å kjøpa meir tenester frå private. I planen sin nemner ikkje regjeringa offentlege sjukehus med eit ord. I ei tid der norske offentlege sjukehus står i det som vert omtalt som ei gjeldskrise, er det spesielt at det som er det tydelegaste løftet, er at offentlege sjukehus no skal kjøpa meir tenester frå private – dette som ein kommentar på ein dag der vi behandlar statsbudsjettet for helse for 2026.

For min del har det aldri handla om ideologi, men om at vi, på same måten som i helsevesenet, har ein beredskap i det offentlege for barn og familiar i stor, stor krise. Vi må få bygd opp det offentlege – viss det er ideologi, kan vi vera ueinige, men eg trur faktisk at Høgre òg kan sjå at det er eit poeng. Da vert ein ikkje så sårbar for at alt må vera enkeltkjøp – slik situasjonen eigentleg er no. Det er sårbart, for da er ein avhengig av at marknaden vil levera, og viss ikkje er det svært, svært alvorleg. Så kan vi diskutera meir kva som skjedde for fire år sidan, men eg er veldig ærleg på at brota på bistandsplikta var svært alvorlege, og at vi måtte ta grep. Den langsiktige omlegginga av norsk barnevern er eg likevel framleis veldig opptatt av. Eg har rost Høgre sine merknader om ei ny organisering. Det er veldig i tråd med slik eg tenkjer. Eg sa òg frå talarstolen at vi håpar vi da kan få mest mogleg tverrpolitisk einigheit om det verkeleg viktige no, og det er ny styring og leiing.

Bakgrunnen kan ein veldig godt forstå, for vi har ei lovfesta plikt til å gi eit tilbod til barn når dei treng ein institusjonsplass. Når ein er i ein slik situasjon at det offentlege ikkje maktar å byggja ut tilbodet sitt på den tida ein har, må ein kjøpa dette i marknaden. Men da held den politikken som FrP stod for, fram. Partiet hadde ei veldig stor satsing på dei private og bygde i realiteten ned det offentlege barnevernet i løpet av dei åtte åra, så vi har eit barnevern som er veldig flink til å kjøpe plassar, men ein har veldig liten kapasitet i det offentlege. Vi ønskjer ei styrking av det offentlege tilbodet til barn og familiar i krise. Vi er ikkje heilt imot bruk av private, og særleg ikkje private ideelle, det ønskjer vi meir av. Dette er eit budsjett for å sikra bistandsplikta, men vi etterlyser ei større langsiktig satsing for eit betre barnevern.

Når ein i budsjettet løyver ein halv milliard til bruk av private, synest eg ikkje eigentleg det er ein politikk som avgrensar bruken av private i barnevernet. Det som bekymrar meg, og som eg meiner òg burde bekymra FrP, er at vi i dag har så liten kapasitet i det offentlege til ungar med dei aller største behova og til ungar som er veldig sjuke som får manglande helsehjelp. På grunn av systemet flyttar dei veldig mange gonger. Eg kunne eigentleg ønskt at vi i politikken fokuserte meir på organisering og struktur i barnevernet enn på bruk av kommersielle, offentlege og ideelle. Stene-rapporten viser at vi ikkje får til eit betre barnevern før vi får ei anna styring og leiing i det norske barnevernet og får bygd opp den offentlege beredskapen til familiar i krise. Det meiner eg er ein god politikk og eit mål.

Tillit og fellesskap: Vi er i ei tid med rekordmange unge i utanforskap. Da må vi med politikken byggja samfunn med tillit, små forskjellar og sterke fellesskap. Å veksa opp i utanforskap, i fattigdom, utan å kjenna på fellesskap eller nokon som bryr seg om deg eller familien din, er resepten på ei negativ utvikling. Det kan vi gjera noko med gjennom politiske prioriteringar. Familien er ein grunnmur i samfunnet vårt. I Senterpartiet vil vi byggja opp politikken rundt familien, slik at familiane kan kjenna på tryggleik og fridom i kvardagen, og få hjelp frå fellesskapet når ein treng det. Fødselstala i Noreg har falle betydeleg i løpet av dei siste 15 åra. Det er færre som får meir enn to barn, og det er færre unge som får barn. Fødselstalutvalet peikar i sin første delrapport på at unge vaksne har vore den største drivaren av fallet i fødselstala i perioden. Senterpartiet ønskjer å styrkja ordningane rundt dei unge som ønskjer å få barn. I vårt alternative budsjett føreslo vi å auka barnestipendet for studentar, innføra eit ekstra foreldrestipend på 25 000 kr, innføra dobbel barnetrygd for tredje barn, ikkje redusera foreldrefrådraget og reversera kuttet i eingongsstønaden. Vi er glade for at vi i budsjetteinigheita fekk reversert kuttet i eingongsstønaden. Regjeringa grunngir kuttet med at utbetalinga da kjem ned på nivået for reelle kostnader med å få barn, jf. SIFO-tal for dette, men her har forskarane gått ut mot regjeringa og sagt at departementet brukar tala på ein misvisande måte, og at dette reknestykket utelet reelle kostnader barnefamiliar har. Det trur eg er noko alle forstår. Eg er veldig overraska over at dette kuttet ikkje vart stoppa politisk i departementet. Eg var òg skuffa over omkampen om at barnetrygda ikkje skulle kunna innlemmast i utrekning av sosialhjelp. Eg vil takka samarbeidspartia for einigheita om å reversera desse kutta til barnefamiliar som hadde minst frå før, og for ei styrking av barnetrygda generelt. Barnevernet får i budsjettet om lag ein halv milliard kroner til auka kjøp av private plassar. Det skal gå til om lag 1 000 barn som til kvar tid bur på institusjon. Det kjem i tillegg til ein stor auke til drift dei siste åra. Mesteparten har gått til private og dyre enkeltkjøp. Eg kjenner godt til den vanskelege situasjonen som er kring bistandsplikta. Det viktigaste her og no er sjølvsagt at barn i krise får ein plass når dei har behov for det, men vi kan ikkje fortsetja å driva barnevernet på denne måten. Dette er kortsiktige satsingar og kortsiktig politikk. Det hastar med å gjera det offentlege barnevernet i stand til å ta imot barn og familiar som står i krise. På same måten som vi ikkje har private akuttmottak på sjukehus i landet, meiner Senterpartiet at akuttilboda i barnevernet og tilbodet til barn med dei aller største behova må vera frå det offentlege. Vi ser framleis for lite igjen av planane for å byggja opp det offentlege tilbodet og styrkja ideell drift i barnevernet. Stene-rapporten, om organisering og styring av statleg barnevern, må følgjast opp. Utvalet kom med utruleg sterk kritikk av dagens styring og peikar på at verken departement eller direktorat har tilstrekkeleg kontroll på kvalitet, kapasitet eller kostnadene i institusjonsbarnevernet. Utvalet meiner at dagens organisering forsterkar utfordringar i institusjonsbarnevernet. Utvalet tilrår ei deling av direktoratet og etaten i to sjølvstendige organisasjonar underlagde departementet. Eg ser at Høgre skriv merknader i tråd med dette. Eg vil anbefala at ein no søkjer eit mest mogleg tverrpolitisk fleirtal om ein ny modell, men ny organisering må skje raskt. Eg meiner det må vera gjennomført i løpet av denne stortingsperioden. Til slutt vil eg kommentera trus- og livssynsfeltet. Eg meiner at alle dei som er opptatt av Den norske kyrkja og andre trussamfunn, må vera sjeleglade for at dette statsbudsjettet vert gjort opp på denne sida av politikken. FrP føreslår om lag 1 mrd. kr i kutt til trussamfunn, 400 mill. kr til Den norske kyrkja. Det er mange prestestillingar. Det hjelper ikkje å vera opptatt av bygg viss ein ikkje kan ha aktivitet i dei kyrkjene og ikkje har prestar til å kunna ha gudsteneste. Med budsjettkuttet til FrP hadde det ikkje vore mogleg å ha ei landsdekkjande folkekyrkje.

I dag har Senterpartiet fremja eit representantforslag til Stortinget om eit nytt Nav for å få fleire i arbeid og aktivitet. Nav-reforma vart vedtatt av eit samrøystes storting i 2004 og 2005 og iverksett frå 2006. Reforma bestod av to organisatoriske hovudgrep: etablering av ein ny felles statleg velferdsetat og etablering av arbeids- og velferdskontor, altså Nav-kontor, i alle kommunar. No har det gått 20 år, og vi meiner at erfaringane med Nav-reforma tilseier at det er behov for ei systemendring – ei endring i organisasjonen. Riksrevisjonen mfl. har vist til at Nav-reforma ikkje har oppnådd ønskt resultat, men har ført til færre i jobb og fleire på trygd, og Helsetilsynet har i sin rapport vist til at kanaliseringsstrategien med meir digital kontakt har utgjort ein risiko for samfunnets siste tryggingsnett og ikkje har fungert etter føremålet. Dei såg alvorleg på at enkelte brukarar ikkje klarte å få hjelp til å dekkja grunnleggjande behov som pengar til mat, straum og bustad. Difor er det no eit stort behov for forenkling av systemet, å styrkja kjerneområda i Nav og få fleire i arbeid og aktivitet. Vi må styrkja den evna Nav har til å møta menneske og ikkje berre til å forvalta system. Det meiner vi ikkje er mogleg utan ei større endring i dagens Nav – ei forenkling av Nav som set brukaren i sentrum gjennom ei tillitsreform, der førstelinja i Nav må få større ansvar og myndigheit. Da meiner vi at Nav må delast opp, for å gjenvinna kontroll og få ei oversikt, og vi meiner det hastar med å setja i gang dette arbeidet. Da Nav-reforma vart innført og Nav vart slått saman til ein stor etat, vart ein åtvara om at det ville verta så stort at ein ville mista oversikta. Rattsø-utvalet sa i 2004 at det ville vera ei rekkje utfordringar med intern kompleksitet, omstillingsevne, fleksibilitet og leiingsutfordringar knytte til å samla eit så stort spekter av ulike oppgåver i ein etat. Eg må seia at Rattsø-utvalet hadde meir rett enn det mange kan lika å tru, og Stortinget høyrde jo ikkje på dei, men vedtok samrøystes å gjera det motsette. No meiner eg vi kan seia at Nav er i ei krise. Det har kome rapportar på rapportar, og det har kome ulike tiltak. Vi føreslår i vårt representantforslag å dela Nav opp i ein arbeids- og aktivitetsetat og ein funksjons- og trygdeetat. Slik kan vi fokusere meir på kjerneoppgåvene med å få folk i arbeid og aktivitet. Vi føreslår òg ei tillitsreform der vi heilt klart og tydeleg gir myndigheit til tilsette i førstelinja, og vi føreslår å lovfesta internkontrollen. Det har vorte anbefalt av eit utval før, men er ikkje lagt fram frå regjering for Stortinget. Vi føreslår òg ei ny, heilskapleg vurdering og ein gjennomgang av partnarskapsmodellen mellom stat og kommune, for den òg fungerer litt ulikt. Så har regjeringa sett ned eit lovutval og sett i gang ein ekstern gjennomgang av internkontrollen. Det er vel og bra, men når det gjeld lovutvalet, meiner vi det er kritikkverdig at ikkje brukarar og tilsette er representerte der. Vi er skeptiske til å seia at ein kan ta ting frå lova i forskrift. Vi trur at det kan verta endå meir uoversiktleg, og fremjar i representantforslaget òg forslag om ei justering av både mandat og samansetjing. Nav handlar ikkje berre om pengar og regelverk, slik regjeringa legg til grunn. Nav handlar om menneske, anten dei treng pengar eller oppfølging. Dette møtet mellom vegleiar og enkeltmenneske som treng hjelp i Nav, er sanningas augeblikk, og vi må sørgja for at myndigheita ligg der dette skjer. Eg ser fram til at Stortinget kan behandla dette forslaget – eg ser at Høgre òg har levert eit forslag i dag. Saman håpar eg på ein reell debatt og ein vilje i Stortinget til faktisk å gå inn og gjera systemendringar i Nav, for det treng brukarane av dette systemet.

VTA-plassar er viktig for å gi like moglegheiter for arbeid til alle, og gjennom VTA opplever veldig mange personar meistring og tilhøyrsle og tilgang til arbeidslivet. I 2019 fremma Senterpartiet eit Dokument 8-forslag om ein nasjonal opptrappingsplan for VTA-plassar, der vi føreslo at vi skulle få ei nasjonal oversikt over behovet for VTA-plassar, og leggja ho til grunn for ein opptrappingsplan som den gongen ikkje var vedtatt. Vi fremma forslag om ein saumlaus overgang frå vidaregåande skule for unge som hadde behov for det, og vi meinte at tildelinga av plassar måtte skje etter det reelle behovet i dei ulike fylka. I 2019 stemte Høgre imot forslaget om ein saumlaus overgang frå vidaregåande skule, og eg merkar meg at forslagsstillarane som i dag står bak forslaget – i arbeidsmarknadsmeldinga òg – stemde imot forslaget om å ha nok VTA-plassar, slik at vi kan gi ungdom ein saumlaus overgang til ein VTA-plass når dei har behov for det. Eg synest det er litt spesielt at ein er meir opptatt av at dei som har ein VTA-plass, skal ha han til dei er over 67 år, enn av at vi skal hindra at ungdom som er ferdige med vidaregåande og ikkje har noko anna tilbod, sit og ventar i årevis. Eg har sjølv møtt ein som sat i to år på rommet og venta på ein VTA-plass, så det tenkjer iallfall eg er viktigare. Vi skal ikkje setja grupper opp mot kvarandre, men det er ein realitet at det i dag er for få VTA-plassar til dei som treng det, og da tenkjer vi i Senterpartiet at det er aller viktigast å sikra det som vi faktisk allereie har vedtatt, at vi sikrar ein saumlaus overgang for dei unge – som eg òg spurde statsråden om i replikken. Det er iallfall ein realitet at vi må sikra det aller først. Så skal Senterpartiet vera med på forslaget frå Arbeidarpartiet om å greia ut dette og at ein kjem tilbake til saka på eigna måte. Til slutt: Det har vorte sagt fleire gonger at alle høyringsinstansane var for forslaget. Men eg les at Funksjonshemmedes Fellesorganisasjon tilrår at dette bør greiast ut vidare fordi det er mangel på VTA-plassar i dag, og at det må sjåast i samanheng med opptrappingsplanen for 1 000 nye VTA-plassar i året.

Ved behandlinga av arbeidsmarknadsmeldinga gjorde Stortinget, minus representantane frå Høgre og Raudt, følgjande vedtak: «Stortinget ber regjeringen snarest mulig fremme forslag som legger til rette for en sømløs overgang fra videregående skole til varig tilrettelagt arbeid (VTA) for personer som fullfører videregående skole, og som har behov for varig tilrettelagt arbeid.» Eg vil gjerne høyra med statsråden kva tid dette vert oppfylt, for det har òg konsekvensar for dagens sak – og om statsråden kan gjera greie for behovet for VTA-plassar i Noreg, og for kor mange som eigentleg ventar på ein VTA-plass i dag.

Inkorporering av CRPD i menneskerettslova inneber at konvensjonen gjeld som norsk lov og vil gå føre anna lovgiving ved eventuell motstrid. Det er eit tydeleg signal både nasjonalt og internasjonalt om at menneskerettane til personar med nedsett funksjonsevne skal respekterast og sikrast. Inkorporering har ei viktig politisk og symbolsk betydning, og det gir eit klart signal om at rettane til menneske med nedsett funksjonsevne skal sikrast på lik linje med andre. Som fleire har sagt, vil den rettslege betydninga ved inkorporering vera avgrensa grunna at Noreg allereie har ratifisert konvensjonen, men ei inkorporering kan føra til større merksemd rundt konvensjonen, og det kan føra til meir konsekvent praktisering. Senterpartiet og Arbeidarpartiet tok i Hurdalsplattforma initiativ til å starta ein prosess med å inkorporera CRPD i norsk lov. Da anerkjende vi den diskrimineringa personar med nedsett funksjonsevne vert utsette for òg i Noreg. Det var eit viktig skritt for å anerkjenna og sikra rettane deira. Det gjeld retten til fridom frå vald, utnytting og misbruk, retten til eit sjølvstendig liv – ikkje minst – og retten til å velja bustad og til å delta i samfunnet. Det er ein ting eg har vore opptatt av i denne vurderinga. Det er at det vart gitt to tolkingserklæringar då Noreg ratifiserte konvensjonen, som gjaldt inngrep i sjølvbestemming gjennom tvinga verjemål og bruk av tvang i helse- og omsorgstenestene mot personar med kognitive, intellektuelle eller andre psykososiale funksjonsnedsetjingar. Senterpartiet er ikkje einig med dei partia som meiner at desse tolkingsuttalane skal eller bør trekkjast. Vi støttar heller ikkje forslaget om det i innstillinga frå Miljøpartiet Dei Grøne. Det er gjort greie for i merknader frå Arbeidarpartiet og Senterpartiet på side 5 i innstillinga, der det òg vert vist til ekspertutvalet som har greia ut inkorporering av CRPD. Dei meinte at Noregs tolkingserklæringar byggjer på ei forsvarleg tolking av konvensjonen, og at det ikkje var nokon grunn til at dei skulle trekkjast. Viss vi gjorde det, ville det bety ei heilt anna lovregulering i Noreg knytt til tvangsreglementet rundt det å kunna sikra liv og helse. Eg er veldig glad i dag og veldig glad for at Senterpartiet kan vera med og støtta CRPD inn i menneskerettslovgivinga. Takk til alle som har stått på i årevis for å få dette til!

På vegner av stortingsrepresentantane Erling Sande, Bjørn Arild Gram og meg sjølv vil eg leggja fram eit representantforslag om eit nytt Nav for å få fleire i arbeid og aktivitet.

Er Noreg eit barnevenleg samfunn? Tar vi rettane og vernet til barn på alvor? Er dette eit godt barnebudsjett? Budsjettavtalen har iallfall gjort budsjettet meir barnevenleg, og det er eg veldig glad for. Eg vart overraska over at Arbeidarpartiet kutta eingongsstønaden i forslaget sitt. Han har vore verna for kutt i den tida Senterpartiet og Arbeidarpartiet sat saman i regjering. Argumentasjonen bak kuttet som står omtalt i budsjettet, held ikkje mål, nemleg at dagens eingongsstønad ligg over dei faktiske utgiftene ved å få barn det første året. Som dokumentasjon viser regjeringa til referansebudsjettet frå Forbruksforskningsinstituttet SIFO. Budsjettet anslår at kostnadene i dei første leveåra til barnet vil vera 57 000 kr i 2026-kroner, inkludert mat, klede og utstyr. Forskarane bak tala gjekk ut mot regjeringa sin bruk av desse tala og sa dei var misvisande, og sa til NRK 28. oktober at referansebudsjettet ikkje kan gi eit fullstendig bilde av kostnadene ved å få barn. Det er jo sjølvsagt. Fødselsutvalet som ser på moglege tiltak for å snu fødselstalutviklinga, har i den første rapporten sin tilrådd å leggja meir til rette for foreldre som får barn mens dei sjølv er under utdanning. Eit kutt i eingongsstønaden vil vera det motsette og gjera det vanskelegare for studentar som får barn. Eit sånt kuttforslag vil ramma gravide kvinner med lågast inntekt og dei som har minst frå før. Det var eit usolidarisk kutt eg er glad for at vi, saman med dei andre samarbeidspartia, klarte å reversera. Eg er òg glad for at vi fekk slått fast at barnetrygda skal haldast utanfor berekning av sosialhjelp, for at vi ikkje tar barnetrygda frå familiane som har minst, og at ein òg fekk prisjustert barnetrygda. Det vil bety at det vert færre fattige familiar i Noreg i 2026. Fleire milliardar til kommunane vil òg betra arbeidet for barn og unge. Mange foreldre kan vera bekymra for om bemanninga i barnehagane er god nok, og det er eit stort ansvar barnehagane har. Barn skal vera trygge og ha ei positiv utvikling i barnehagen. Difor er 600 mill. kr til toppa bemanning i barnehagane også ei viktig barneprioritering i budsjettet. Eg vil avslutta med trua, og eg trur at Den norske kyrkja og andre trussamfunn skal vera glade for at budsjettet vert gjort opp på denne sida av politikken. Ære vera budsjettavtalen med Arbeidarpartiet, Senterpartiet, SV, Raudt og Miljøpartiet Dei Grøne, slik at vi unngår milliardkuttet frå Framstegspartiet til Den norske kyrkja og andre trussamfunn i 2026.

Nylege tal frå Helsedirektoratet viser ein auke i dødelegheit blant pasientar med psykiske lidingar og rusmiddelproblem. Utviklinga er stikk i strid med målsetjinga i opptrappingsplanen for psykisk helse om at fleire skulle oppleva god psykisk helse og livskvalitet og ei auking i levealderen. Det er eigentleg ikkje til å bera at det er fleire som døyr tidleg no enn før i desse pasientgruppene. Rapporten frå Helsedirektoratet, som kom i går, viser at talet på personar som er registrerte med ei alvorleg psykisk liding dei siste fem åra, har vore stabilt. Samtidig har det vore ein nedgang i talet på døgninnleggingar i psykisk helsevern dei siste fem åra, frå 2019 til 2024, på rundt 3 000 pasientar – altså har alvorleg psykisk sjuke pasientar fått mindre sjukehusbehandling enn før. Riksrevisjonen sa det slik i sin rapport i februar i år: «Myndighetene svikter personer innen psykiatri og rus» – og eg er einig. Budsjettavtalen har styrkt helsebudsjettet. Senterpartiet har kjempa inn ei styrking av sjukehusøkonomien, bl.a. for at pasientar med alvorleg psykisk sjukdom skal få den hjelpa dei treng – for at det spesialiserte rehabiliteringstilbodet kan styrkjast, og ikkje svekkjast, og for at vi hindrar økonomisk motiverte kutt i pasienttilbod og sentralisering av tenester, sånn som i Helse Førde. Budsjettavtalen inneber ein halv milliard i auka rammefinansiering av sjukehus, i tillegg til 100 mill. kr øyremerkte til psykisk helsevern og fleire døgnplassar. Det er ikkje nok, men det er ein start. Det hastar med ein ny finansieringsmodell for sjukehus. Til neste år må norske sjukehus betala 2 mrd. kr i renter på investeringslån tilbake til staten. Gjeldsbelastinga er stor, og for å handtera gjelda må helseføretaka kutta i drift og pasienttilbod. Dagens dysfunksjonelle finansiering av norske sjukehus må endrast. Senterpartiet vil avvikla helseføretaksmodellen, innføra ein forvaltningsmodell for norske sjukehus, skilja investering og drift og fullfinansiera store sjukehusinvesteringar over statsbudsjettet. Byggjer vi ned helsetenesta vår, byggjer vi òg ned Noreg. I Senterpartiet er vi glade for at vi i budsjettavtalen har fått inn fleire styrkingar der vi kan byggja opp helsetenestene i kommunane. Spesielt er det viktig med styrking av kommuneøkonomien, for alle folk bur i ein kommune, og den aller viktigaste helsesatsinga skjer nettopp der.

Den utgreiinga har jo ikkje vore ute, og nokon meiner at ho er veldig overdriven når det gjeld kva kostnadane vil vere. Det motsette, som statsråden da godtar, er at vi har ei helseteneste i Noreg som ikkje når kvalitetskravet om responstid. Eg må seia at det er ganske spesielt å høyra ein helseminister seia at det er veldig vanskeleg å sikra at alle som bur i Noreg, skal ha nokolunde same tilbod, for å få overleva ved ei akutt hending. Det tenkjer eg er ein verdi i helsetenesta vår. Når ein tar så lett på det som eg opplever at helseministeren gjer, synest eg faktisk det er veldig skuffande. Forskriftsfesting eller ikkje – vi må jo nå kvalitetsmåla, om det no er på Sømna eller i Oslo sentrum.

Eg vil takka for svaret, for etter å ha høyrt på iallfall tre andre spørsmål om ambulanseresponstid, er det første gongen eg høyrer statsråden seia at han er opptatt av at responstidsmåla skal nåast. Det tenkjer eg faktisk at ein helseminister bør seia, og ikkje berre forskyva dette ansvaret til dei regionale helseføretaka. Eg meiner at det er eit nasjonalt spørsmål som ligg til helseministeren og Stortinget dersom det er slik at ambulansetenesta i landet ikkje når responstidsmåla, og det veit vi: Ingen av helseføretaka når dagens responstidsmål. Svaret vi får når det gjeld betre logistikk og betre samhandling, er ikkje roande. Det er klart at når ein opplever sentralisering av ambulansetenesta i nesten alle føretak, blir det vel lengre responstid, og ikkje betre. Så igjen: Har statsråden nokon konkrete tiltak for å betra responstida i dei ulike føretaka?

«Ingen av dei regionale helseføretaka har i perioden 2020–2024 nådd dei rettleiande tidene for responstid for ambulansebil ved akutte hendingar. Tida det tar frå ei alvorleg hending skjer og til ein pasient får nødvendig helsehjelp, er ofte avgjerande for å unngå dødsfall, tap av leveår og funksjonsnivå eller liding. Er statsråden tilfreds med at ingen av dei regionale helseføretaka når dei rettleiande tidene for responstid, eller vil han snart ta grep for å sikra lik tilgang til helsehjelp ved alvorlege hendingar?»

Dette er dessverre ikkje ein unik situasjon for fødselsomsorga i nord. I vår kom TV 2 med sjokktal om arbeidspresset i norsk fødselsomsorg. «Vi har jordmødre som gråter på jobb fordi de er så presset», uttalte den dåverande leiaren i Jordmorforbundet. Kartlegginga viste hundrevis av brot på arbeidsmiljølova og massiv overtidsbruk. Tillitsvalde sa dei hadde varsla om høgt arbeidspress og dårleg bemanning, kvart år. I valkampen sa helseministeren at han skulle ta grep. Han la fram ei tipunktsliste for fødselsomsorga. Ikkje eitt punkt handlar om bemanning, og eg vil seia at det er lite igjen av desse grepa. Det er jo ikkje første gongen at det vert lova ting i valkampen som ikkje er følgt opp sidan. Spørsmålet mitt er om statsråden kan tidfesta når regjeringa vil setja i verk reelle tiltak for å betra den akutte situasjonen i dagens fødselsomsorg.

Det er slik at jordmødrer i Hammerfest er i opprør. Dei uttalar at dei til tider er redde for å gå på jobb, og dei fryktar for pasientsikkerheita. Det er fordi dei er ein del av ein omstillingsprosess, som betyr at dei er ein del av sparetiltaka i helseføretaket. Det er det som er spørsmålet mitt: Meiner helseministeren at det er greitt at fødselstilbodet vert utsett for sparetiltak, og at vi får ein situasjon der tilsette varslar om at dei til tider er redde for å gå på jobb? Meiner statsråden at fødsels- og barselomsorga bør prioriterast og skjermast for kuttforslag, eller vil han ikkje gripa inn?

Ei heilt sentral prioritering i helsevesenet er å gi trygg helsehjelp ved livets start. «Situasjonen på fødestuen er så alvorlig at vi til tider er redde for å gå på jobb», sa ei jordmor til VG i går. Ho jobbar ved Hammerfest sjukehus, og ho fryktar for pasientsikkerheita. Helseføretaka har sett inn sparetiltak som går ut over den einaste nyfødtintensiv- og barneavdelinga i Finnmark. Det gjer eit stort inntrykk å lesa om situasjonen til dei tilsette og dei fødande i Hammerfest. Eg meiner dette ikkje kan forsvarast. Når ein er gravid og skal føda, må ein kunna stola 100 pst. på at det er jordmødrer som er til stades for å yta helsehjelp, slik at fødselen går bra. Situasjonen er no så kritisk at jordmødrer er redde for å gå på jobb og fryktar at ting kan gå gale. Spørsmålet er om helseministeren vil gripa inn i denne uhaldbare situasjonen.

Takk for svara og takk for innlegg. Eg må innrømma at da eg las om desse sakene i VG, vart eg berre så sjokkert og tenkte: Korleis er det eigentleg mogleg at både Helsetilsynet og Helsedirektoratet har gjort eit sånt arbeid? Det er pinleg, det er så alvorleg for tilliten, og pasientar skal ikkje kunna oppleva noko sånt i Noreg. Vi må tenkja: Kva om det var dine nære som vart utsett for eit pasientmøte med legar som absolutt ikkje har noko i det norske helsevesenet å gjera, og eigentleg ikkje bør jobba med pasientar nokon plass? Likevel har vi risikert akkurat det. Eg lurer framleis på kvar internkontrollen har vore før VG blåste opp denne saka. Det er det store spørsmålet vi sit igjen med. Feil kan skje, og det verkar som om både Helsetilsynet og sikkert òg no Helsedirektoratet går veldig grundig inn i saka, og at det kjem eit betre system ut av dette. Men korleis i alle dagar kunne dette skje? I så mange år, og med så mange kontrollar av autorisasjonar i året, har ein altså, slik eg oppfattar det, berre sett på om ein har autorisasjon i det landet ein kjem frå. Ein har ikkje tenkt vidare enn det. Difor var det mogleg at ein kunne ha mista jobben i Sverige, ein kunne ha vorte sett under gransking i Sverige og vorte sett i varetekt i Sverige mistenkt og sikta for overgrep, og likevel sit vi i Noreg og ser berre på om ein framleis har autorisasjon, og ikkje har mista han og ventar på ein rettskraftig dom. Sjølv om statsråden har vore innom veldig mykje av det som no skjer, kan eg framleis ikkje forstå at det ikkje har ringt ei bjølle hos nokon før VG slår opp dette. Det andre er det internasjonale varslingssystemet i Europa og i Norden. Eg kan forstå at ein har lent seg på det, men det burde jo ha ringt ei bjølle når ein såg at det var så mange land som ikkje melde inn. Ein burde tenkt på: Kan vi faktisk stola på dette systemet? Det har vel heller ikkje der vore ein internkontroll – det set eg iallfall spørsmålsteikn ved. Eg er glad for at statsråden vil følgje opp denne saka veldig nøye, og eg forventar at ein kjem tilbake igjen og informerer Stortinget når Helsedirektoratet har fremja sin rapport.

Eg takkar for svaret frå helse- og omsorgsministeren. Statsråden gjer greie for det både Helsetilsynet og Helsedirektoratet har gjort etter at VG oppdaga den store svikten i systema deira. Det er vel og bra, og veldig viktig, sjølvsagt, at ein går grundig inn i det, og det skulle eigentleg berre mangla. Så vil eg seia at kommentarane frå dei som jobbar med dette i Helsetilsynet og i Helsedirektoratet, var veldig oppsiktsvekkjande, ved at ein ikkje hadde forstått det alvorlege i det, men eigentleg bagatelliserte det og sa at det ikkje var noko dei kunne gjort på ein annan måte. Det er veldig bra at dei verkeleg har gått inn i si eiga praktisering og sitt eige ansvar i desse sakene. Eg har tru på at det sjølvsagt vil føra til betre rutinar i Noreg. Likevel saknar eg eit svar frå statsråden om hans eige ansvar og departementet sitt ansvar. Er det slik at dette er eit område som ingen har sett i korta over veldig mange år, men trudd var i orden? Vi importerer jo veldig mange legespesialistar frå utlandet, særleg frå Sverige, og når det er eit så dårleg system, er mi bekymring: Kva skal skje dei nærmaste åra, før vi får til eit betre samarbeid i Norden og betre varslingssystem, for ein vil jo måtta bruka utanlandske legar i Noreg, sjølv om ein òg vil ha opp nasjonal utdanning? Kva ansvar har statsråden for organisering av dette arbeidet? Det spurde eg om i mitt hovudinnlegg. I dag er det Helsedirektoratet som i første omgang skal godkjenna autorisasjonen, og så skal Helsetilsynet i åra etterpå ha tilsyn, slik at ein oppdagar om det er legar som bør mista autorisasjonen sin. Eg ville iallfall ha sett på korleis dette arbeidet totalt sett er organisert under departementet, og eg vil gjerne ha svar frå statsråden på om han òg ser kva han sjølv kunne ha gjort for på ein måte å kraftsamla dette arbeidet og få ein betre samanheng mellom dei som sit og jobbar konkret med autorisasjonar i Noreg, noko som no er delt på fleire område. Det er òg nyttig å vita kor lang tid statsråden ser for seg at det vil gå før det kan koma på plass eit varslingssystem i Europa og i Norden som ein faktisk kan stola på.

VG har i haust avslørt ein helseskandale i Noreg som truar pasienttryggleiken og tilliten til helsevesenet vårt. Legar som kan vera farlege for pasientar, har fått jobba i Noreg sjølv om dei har vorte nekta det i landet dei kom frå. VG har dokumentert at minst 23 legar har fått fortsetja å jobba i Noreg trass i at dei har fått legeautorisasjonen tatt frå seg i andre land. Det er legar som er dømde for knivstikking av naboar, for seksuell utnytting av pasientar, for å ha skremt foreldre til å kjøpa dyre undersøkingar i legen sitt eige selskap ved å fortelja at barna deira kunne ha kreft, for å ha skrive ut store mengder med narkotiske stoff til seg sjølv eller nærståande og for alvorleg feilbehandling. Statens helsetilsyn vart varsla fortløpande om desse legane, men Helsetilsynet opna ikkje e-postane, og dei vart ikkje lesne eller følgde opp. Helsetilsynet slaktar sitt eige arbeid i ein ny rapport. Dei har no funne over 800 uopna varsel og erkjenner alvorleg pasientrisiko, svikt i rutinar og manglande leiarskap. Legesakene viser òg at EUs varslingssystem IMI knapt vert brukt i mange land, og varsla vert ikkje følgde opp av nasjonale myndigheiter. I tillegg er det eit nordisk varslingssystem som heller ikkje er godt nok. Saka stoppar likevel ikkje med dette. Helsedirektoratet, som innvilgar norsk autorisasjon i første omgang, har òg svikta totalt. I sommar vart ein lege i Sverige dømt til åtte års fengsel for valdtekter av ni pasientar. Etter at arbeidsgivar, politi og svenske helsemyndigheiter hadde undersøkt saka i ni månader, hadde nekta legen å koma på jobb, sagt han opp, starta ei gransking, tatt ut sikting og pågripe han, behandla norske myndigheiter søknaden hans om autorisasjon, og han vart innvilga. Legen kunne altså gå rett frå varetekt i Sverige til eit legekontor i Noreg. I slutten av mai 2024 gav Helsedirektoratet autorisasjon til ein annan svensk lege som allereie var funnen skuldig i seksuelle krenkingar mot to pasientar. Eit Google-søk på namnet til legen mens Helsedirektoratet hadde saka til behandling, ville ha fortalt at domen for seksuelle overgrep kom den 3. april, men ein gav da òg den søkjaren autorisasjon. «Vi har ikke rutiner for å google søkere», som Helsedirektoratet svarte i VG. Situasjonen var altså at norske myndigheiter våren 2024 jobba med å gi denne mannen legeautorisasjon i Noreg, mens svenske myndigheiter jobba for å ta den frå han i Sverige. Legar som kan vera farlege for pasientar og hamna i søkjelyset til tilsynsmyndigheitene, vil òg kunne vera legar som er tilbøyelege til å flytta på seg. Når vi ikkje har eit system som klarar å fange opp dette, er situasjonen ein fare for pasientar ikkje berre i Noreg, men over heile Europa. I ein situasjon med fri flyt av arbeidskraft over landegrenser, stor bruk av bemanningsbyrå og import av legar, særleg frå andre nordiske land, meiner eg det er ein skandale at også det norske godkjennings- og tilsynssystemet har svikta, og at svikten ikkje er oppdaga før VG tok saka. Korleis kunne det skje? Eg har mange spørsmål til helse- og omsorgsministeren i denne saka: Ansvarleg direktør i Helsedirektoratet for arbeidet med godkjenning av autorisasjonar sa til VG at det ville krevje «uforholdsmessig mye ressurser» om ein skulle sjekka kvar enkelt av dei 2 500 årlege autorisasjonssøknadene, men gjer det det, og er statsråden einig i dette? Kva ansvar tar statsråden for situasjonen, og kva vil statsråden seia til norske pasientar som kan ha vorte utsett for feilbehandling av legar som ikkje skulle ha praktisert i Noreg? Kva vurderingar har statsråden gjort når det gjeld organisering av dette arbeidet i Noreg, som no er delt på to organisasjonar som tydelegvis heller ikkje snakkar saman? I kva grad har statsråden og hans departement kontrollert arbeidet på dette området, og kva konkret har statsråden sjølv gjort når det gjeld å forbetra varslingsrutinane i andre land i Norden og i EU? Vil statsråden gå inn for at ein kan krevja vandelsattest for arbeid som lege i Noreg? Dette handlar ikkje om legane, det handlar om norske pasientar og tilliten til helsevesenet vårt. Saka er veldig alvorleg, og statsråden er øvste ansvarlege for at denne situasjonen har oppstått, og at han har fått gå føre seg så lenge. Til slutt: Takk til VG for å gjera jobben som andre skulle ha gjort.

Eg vil takka interpellanten for å reisa ein veldig viktig debatt. Pårørande er jo noko som alle er i løpet av livet, og dei utgjer ein stor del av det samla arbeidet som vert gjort på helse- og velferdsområdet. Eg ser av tal frå 2020 at det vert berekna til 136 000 årsverk i pårørandearbeid, mens det var 142 000 årsverk i det kommunale helse- og omsorgstilbodet. Det er altså omtrent like mykje arbeid som vert gjort av pårørande som det offentlege gjer sjølv. Men får det tilsvarande mykje merksemd? Eg meiner at det aldri har fått det. Det har vore ein kamp i veldig mange år for å få respekt for den usynlege omsorga, som er ein berebjelke i velferda vår. Eg synest det har kome ein del viktige ting på plass, slik som pårørandeavtaler. Det har vore ein kamp for Senterpartiet, og no er det sagt at det skal på plass. Men ut frå det eg får vita, er det veldig varierande i kommunane kor langt ein har kome, faktisk innhald og kva slags verknad dei får. Men det er eit veldig godt instrument, og eg meiner vi må byggja ut dei pårørandeavtalene, slik at alle pårørande veit om at dei kan krevja det, og at kommunane òg brukar det aktivt til beste for dei som dei er pårørande for, men òg for dei pårørande sjølve. Det er veldig bra med medverknad og betre informasjon, men det er òg slik at vi må sjå på dei pårørande sine rettar. Vi i Senterpartiet har vore opptatt av avlastning, som er viktig for pasientane det gjeld, men det er òg viktig for pårørande. Difor meiner vi at ein må ha ei mykje større og kraftigare utbygging av dagaktivitetsplassar, korttidsopphald, avlastning, at ein kan få den tryggleiken om at ein vil få hjelp når det vert for strevsamt, og at dette er føreseieleg. Der trur eg vi har mykje meir å gå på, for vi veit jo at mange pårørande sjølve vert sjuke av å stå i den jobben. Eg vil seia at det å vera pårørande er ein del av livet, og det er noko veldig mange ønskjer og er takknemlege for, at ein kan yta omsorg for sine nærmaste, i den grad ein klarer og maktar det. Mange klarer og maktar ein god del, men det vi må vera opptatt av, er når det går ut over det som er rimeleg å venta, og når belastninga vert altfor stor fordi det kanskje ikkje er nok hjelp og dialog med det offentlege, som sjølvsagt har det største ansvaret for å gi forsvarleg hjelp, omsorg og oppfølging. Det var eit vedtak frå Stortinget om å forbetra pårørande sine permisjonsmoglegheiter i arbeidslivet. No får statsråden irettesetja meg i sitt siste innlegg, men eg forstår det slik at vedtaket no berre er kvittert ut med å seia at det ikkje er behov for betre permisjonsmoglegheiter for pårørande i arbeidslivet. Dette er ikkje slik eg kjenner det feltet. Vi meiner at vi må forbetra dei moglegheitene som folk i arbeid har til å kunna vera med sine nærmaste og gi omsorg når det er behov for det, og at ein framleis kan ha ei tilknyting til arbeidslivet. I Senterpartiet har vi i alle år vore opptatt av omsorgsløn. No heiter det ikkje det lenger, det heiter omsorgsstønad. Vi høyrer ikkje så mykje om det i denne debatten, men eg tenkjer den òg er viktig, for ein lever ikkje berre av gode ord; ein må òg få ein kompensasjon for tapt inntekt og ikkje minst for det arbeidet ein gjer. Til slutt: Senterpartiet har i sitt alternative budsjett tatt tilbake det kuttet til Pårørandesenteret. Eg veit at det har vore ei opprydding i tilskot ein kan søkja på, og at det ikkje skal vera på statsbudsjettet. Men vi meiner det er veldig gode grunnar for at Pårørandesenteret skal få det vidare, for det er heller ikkje heilt automatisk at dei vil kunna få tilsvarande gjennom å søkja på andre ordningar.

På vegner av stortingsrepresentanten Erling Sande og meg sjølv vil eg fremja eit representantforslag om å sikra desentraliserte spesialisthelsetenester i Sogn og Fjordane.

No svarte statsråden på det spørsmålet eg skal stilla no. Det er om statsråden ser behovet for å gjera ei evaluering av korleis LIS1-tenesta, og særleg inngangen til ho, fungerer i dag. Det vart jo gjort ei omlegging frå loddtrekning om plass til ei søkbar ordning. Vi får no klare tilbakemeldingar om at legestudentar prioriterer å jobba under studiet fordi det er erfaring som vert lagt vekt på når ein skal søkja om LIS1, og ein prioriterer det i staden for å prioritera studiane. Vi ser òg at det er mange legestudentar med lisens som jobbar i stillingar på sjukehus i påvente av å få ein LIS1-plass. Dette er eigentleg ein ganske utfordrande situasjon. Eg meiner at vi treng ei ny nasjonal framskriving, og at vi treng ein gjennomgang av heile denne ordninga. Da kan jo statsråden få svara igjen på om han vil bidra til det.

Eg er einig i at det er bra at talet på LIS1-stillingar er auka dei siste åra, men i forslaget til statsbudsjett vert den endringa oppfatta på ein annan måte. Blant anna omtalte Yngre legers forening dette som den største overraskinga i statsbudsjettet. Dei viste til at det er ein stor mangel på spesialistar, og om vi skal utdanna fleire spesialistar i Noreg, må vi begynna med LIS1-stillingane. Ansvaret ser ut til å verta overlate til kvart enkelt sjukehus, som har sine stramme budsjett, og da vert ein jo veldig bekymra. Med det statsråden seier no, er det slik at det med denne endringa framleis vil vera nasjonale mål for kor mange LIS1-stillingar det skal vera, eller vil det da verta ført over til dei regionale helseføretaka å bestemma dette med den nye ordninga?

«Regjeringa har i forslag til statsbudsjett gått inn for å skrote dagens nasjonale ordning for LIS1 (lege i spesialisering) og overføre ansvaret til dei regionale helseføretaka. Det er ei stor rekrutteringsutfordring i sjukehus med mangel på spesialistar, samtidig som det ikkje er mange nok LIS1-stillingar til å ta unna ferdigutdanna studentar som ventar på eit spesialiseringsløp. Kvifor vil statsråden ta bort det nasjonale ansvaret for dimensjonering av LIS1-stillingar i norske sjukehus?»

Vi er nok ueinige om at denne prosessen er veldig bra for Helse Førde – for rekruttering der, for fagmiljø og for innbyggjarane. Dei opplever ei stor uvisse, og eg meiner det skulle vore parkert. Det statsråden seier, òg i intervjuet med Nationen, om at ein ikkje berre skal sjå på kva oppgåver ein skal ta frå lokalsjukehus, men òg kva oppgåver ein kan gi til lokalsjukehus, har ikkje eg sett at er vurdert éin plass i Helse Førde sine planar. Dei skal spara 100 mill. kr. Det er snakk om kutt på kutt, ikkje om å desentralisera oppgåver. Spørsmålet mitt er – om vi tar statsråden på ordet: Vil statsråden gi eit direktiv, eller be Helse Førde om òg å koma med eit konkret forslag om å flytta fleire oppgåver til lokalsjukehusa i Sogn og Fjordane?

Takk for svaret. Det er sant at det er mange funksjonar som ikkje er til vurdering, men dei tusen som kom på folkemøtet, var jo opptekne av dei funksjonane vi skal mista. Det trur eg vi skal ha veldig stor respekt for. I helseføretakslova, som òg statsråden må forhalda seg til, er det ein § 30 som seier at det er nokre enkeltsaker som er av ei så vesentleg betydning at føretaka ikkje sjølve skal kunna avgjera dei endeleg, men at dei må opp på statsråden sitt bord i eit føretaksmøte. Det er saker av vesentleg karakter, med samfunnsmessig verknad. Eg meiner at ein del av desse forslaga, slik som å ta vekk ortopedi, som er ei stor teneste ved Lærdal sjukehus, vil få konsekvensar. Er statsråden einig i den vurderinga?

«Statsråden har vore og besøkt sjukehusa i Helse Førde. Til Nationen ber statsråden folket om å pusta med magen, og seier at han ikkje vil vera nokon museumsvaktar over lokalsjukehusa. Statsråden uttalar også at det er betre at avgjerda om lokalsjukehusa si framtid vert tatt i Sogn og Fjordane enn av folk i Oslo. Meiner statsråden at lokalsjukehusa er som museum, ser ikkje statsråden at det i denne saka er betre at statsråden i Oslo parkerer forslaga no, og meiner statsråden at å miste ortopedi og barsel er utvikling?»

På vegner av stortingsrepresentanten Bengt Fasteraune og meg sjølv fremjar eg eit forslag om ei ny og offensiv satsing på arbeidsretta rehabilitering.

Eg er nok litt ueinig. Eg meiner at dei stadige utgreiingane, der folk lurer på om dei har ein jobb neste år, er gift for rekrutteringa til helsevesenet vårt. Eg meiner at vi ikkje skal gjera slike utgreiingar utan å meina noko med det. Ein skal ikkje greia ut berre fordi at «det må vi gjera». Eg ser at statsråden ikkje har den bekymringa. Eg vil òg åtvara mot å bruka helseføretakslova som ei trekkspellov, der statråden går inn og styrer når han vil det, og elles held seg veldig tilbake. Det er òg ein paragraf i helseføretakslova, § 30, som seier at statsråden skal gå inn når eit helseføretak gjer vedtak, eller vurderer vedtak, som har vesentleg betydning for tilbodet eller kan medføra omfattande endringar i tenestetilbodet, noko eg no meiner dei vurderer i Helse Førde. Spørsmålet mitt er: Vil statsråden bruka helseføretakslova § 30 og gripa inn i denne saka, ut frå det som no vert føreslått?

Eg takkar for svaret, sjølv om statsråden ikkje svarer på spørsmålet mitt. Spørsmålet mitt var om det vedtaket som Stortinget gjorde, om å be regjeringa sikra eit minst like godt fagleg tilbod ved endringar som vert gjorde i helseføretaket, vil stoppa at dei f.eks. kan leggja ned barseltilbodet, som er fantastisk bra både på Lærdal og på Eid, og som er det ministeren elles viser til når han skal sjå til korleis framtidig barseltilbod i Noreg skal vera, eller om vedtaket vil hindra at ortopeditilbodet på Lærdal vert lagt ned. Eg trur folk er lei av liksomvedtak i Stortinget. Vi mangla éi stemme på å få eit vedtak om å stoppa desse omstillingane, så det er stort engasjement i Stortinget òg for det som no eventuelt skjer.

«Stortinget har gjort vedtak om å be regjeringa sikre at "endringar i tenestetilbodet ved Lærdal og Nordfjord sjukehus skal gje eit minst like godt fagleg tilbod på tenestestadene i Sogn og Nordfjord som i dag". Det er inga føring i vedtaket om at det faglege tilbodet skal bli gitt nær der folk bur, på lokalsjukehusa i Lærdal og på Eid. Vil vedtaket i det heile tatt få konsekvensar for Helse Førde HF si behandling av kuttforslaga i føretaket, og vil vedtaket stoppe at til dømes barseltilbod og ortopedi blir avvikla og sentralisert?»

På vegner av meg sjølv vil eg fremja eit forslag om ein konkret og tidfesta opptrappingsplan for utvikling av distriktspsykiatriske senter.

Eg skal gjera greie for standpunkta til Senterpartiet i ein del helseforslag. Vi stemmer for vårt eige forslag om leiarløningar i helseføretaka, forslag nr. 33, om at helseføretaka skal følgja leiarlønssystemet til staten. Vi støttar difor ikkje forslag nr. 8, frå Raudt. Vi støttar forslag nr. 7, frå Raudt, om ei sak til Stortinget etter gjennomgang av bruken av leiarløningar og tilhøyrande ordningar for direktørar i Helse nord og andre helseføretak. Vi støttar ikkje forslag nr. 19, frå Arbeidarpartiet, om det same, for det er meir upresist. Ein vil heller ikkje få ei sak tilbake til Stortinget om dette viktige spørsmålet. Vi står for vårt eige forslag nr. 29, om endringar i finansieringa av helseføretaka, slik at det vert skilt mellom drift og investering. Vi støttar ikkje forslag nr. 22, frå Arbeidarpartiet, om det same. Det er fordi det ikkje er konkret – det er berre at vi vedtar at regjeringa kan få greidd ut mange ulike finansieringsmodellar – og det er heller ikkje forpliktande. Skal Stortinget visa politisk retning mot eit alternativ til dagens finansiering og sjukehusmodell, meiner vi at det ikkje held å la eit reformutval stå for all politikkutvikling og berre be om nye utgreiingar, utan ei politisk retning. Når det gjeld forslag nr. 34, om å stoppa kutta i tenestetilbodet i Lærdal og på Nordfjordeid, står vi ved vårt eige forslag. Vi kjem ikkje til å støtta, heller ikkje subsidiært, forslag nr. 40, frå Miljøpartiet Dei Grøne. Vi kan ikkje forstå korleis det er mogleg å få til eit minst like godt tilbod når ein skal kutta 100 mill. kr i tenestetilbodet for ortopedi, barsel og skadepoliklinikk. Vi meiner, som FrP, at forslag nr. 40 eigentleg er ei blankofullmakt til å gå vidare med dei kutta som er, og vi vil sterkt anbefala å støtta vårt forslag dersom ein bryr seg om korleis sjukehustilbodet i Sogn og Fjordane skal verta framover. Vi kjem til å støtta forslaga nr. 20 og 21, frå Arbeidarpartiet, om å utarbeida ein plan for å auka døgnkapasiteten i psykisk helsevern og om å vurdera vaksine mot RS-virus i barnevaksinasjonsprogrammet. Eg må samtidig seia at dei to forslaga er presist upresist skrivne. Ingen av dei har eigentleg stor verdi. Det er allereie vedtatt og gitt i oppdrag til helseføretaka å levera ein slik tidfesta og konkret plan. No er det berre ein plan, og han skal koma 1. november. Arbeidarpartiet skal få «labben» vår òg på dei to forslaga, men dei har ikkje den store betydninga.

Eg vil gratulera med stortingsplass. Vi er iallfall eit parti som står saman med dykk om å seia heilt tydeleg nei til narkotika, så eg kan helsa med det. Eg har tenkt å spørja om familiepolitikk. Eg har vore ein av representantane som i mange år har synst at KrF har ein god politikk der, som vi deler veldig mykje av, men eg har rett og slett vorte skuffa over at KrF eigentleg har gått i den andre grøfta. Ein vil ikkje berre justera ei tredeling – det kan eg forstå at det er argumenter for – men også fjerna heile fedrekvoten. Så langt ønskjer ikkje eg at vi skal gå i Noreg. Vi veit at fedrekvoten har ført til haldningsendringar, til at det er lettare for fedrar å vera heime og til at fedrar lettare er som ein heilt naturleg omsorgsperson. Meiner eigentleg KrF at ein faktisk skal ta bort heile fedrekvoten? Er ein ikkje bekymra for konsekvensane av ein slik politikk?

Takk for gratulasjonen og takk for invitasjonen. For å seia det sånn: Ei av mine første politiske saker i Senterpartiet – eg har jo vore i Bergen bystyre i mange år – var barns rett til å ha ein leikebakke som var så stor at ein slapp å aka i sving. Eg har veldig stor forståing for og er begeistra for denne delen av Miljøpartiet Dei Grøne sin politikk, det er utruleg viktig for folkehelsa og utruleg viktig for barn og unge sin oppvekst. Til og med Senterpartiet forstår at det er veldig mange barn og unge som bur i byar og tettbygde strok, og at vi må skapa dei gode nærmiljøa, dei grøne lungene og eit miljø der som ikkje er farleg å veksa opp i. Sjølvsagt vil vi vera med og sjå på kva vi kan gjera betre akkurat på det området. Det er ein viktig del av folkehelsepolitikken.

Takk for replikken. Eg trur vi kan samarbeida veldig mykje om både legemiddelberedskap og antibiotikaresistensutvikling, osv. Når det gjeld erfaringa frå pandemien og beredskap, er det sjølvsagt slik at vi er for eit samarbeid både i Europa og i Norden, og sjølv om vi er imot EU, er vi for Europa. Under pandemien trur eg òg vi var glade for at vi kunne ha noko å seia når det gjaldt kva tid vi ønskte å stengja grensene for smitte som gjekk, og at vi hadde ein diskusjon om det òg nasjonalt. Svaret er ja, vi vil vera ein pådrivar for at vi skal ha eit samarbeid i Europa bl.a. om legemiddelberedskap og annan beredskap, men vi vil òg løfta det nordiske samarbeidet. Det hindrar ikkje at vi må ta eit større ansvar nasjonalt for å få f.eks. nasjonal produksjon av legemiddel opp igjen i Noreg.

No høyrest ikkje eg ut som det Framstegspartiet har sagt i alle år, for Framstegspartiet var faktisk med på å innføra helseføretaksmodellen, så då var det iallfall andre tonar frå Framstegspartiet. Eg er likevel glad for at Framstegspartiet no har snudd og er einig med oss i at dette ikkje er ein klok måte å styra, organisera og finansiera sjukehustilbodet vårt på. Det som er viktig for oss, er at vi får meir folkevald styring. Først og fremst er det viktig å få ein styrande nasjonal helse- og sjukehusplan – det trur eg Framstegspartiet er einig med oss i – slik at denne forsamlinga kan ta stilling til og vedta dei store endringane: kvar sjukehusa skal liggja, kvar dei største tilboda skal vera, og òg ta stilling til store investeringar, på same måte som vi tar stilling til andre statlege investeringar. Så vil vi òg ha ein modell for folkevald styring lokalt. Vi er imot Framstegspartiet sin modell med eit sjukehusdirektorat som skal ta alle avgjerder her i hovudstaden.

Eg vil takka for at replikken kom på folkehelse. Eg er bekymra for at vi har ein trontaledebatt der mange forslag og innlegg er om helse, men veldig få tar opp folkehelse, så takk for det. Vi har jobba godt saman med Arbeidarpartiet og eigentleg eit fleirtal på Stortinget for å få gjennom viktige folkehelsesatsingar, særleg satsingar som er viktige for barn og unge. Som eg tok opp i innlegget mitt, er det ei stor urettferdigheit i Noreg i dag at helse er ulikt fordelt, og at ein er avhengig av inntekt og utdanning når det gjeld kor godt liv ein skal få, og kor lenge ein faktisk lever. Invitasjonen var veldig generell, så eg kan svara generelt tilbake: Ja, vi og eg er veldig positive til at vi skal samarbeida for ein veldig god folkehelsepolitikk. Så må vi gå inn i dei enkelte forslaga, for det har jo alltid sine sider. Det skal òg ha tillit i befolkninga.

Den tyske legen og politikaren Rudolf Virchow, som levde på slutten av 1800-talet, er rekna som sosialmedisinens far. Han er kjend for utsegna om at «politikk er intet annet enn medisin i stort». Med det viste han til at politikk er å fordela levekår og verdiar, og dermed helsevilkår, mellom grupper i samfunnet. Når politiske myndigheiter lokalt, nasjonalt og globalt fordeler levekår som inntekt, arbeid, utdanning, bustad, mat og miljø, fordeler ein òg rammevilkåra for helse. Grunnlaget for ein trygg helsepolitikk ligg difor i stor grad utanfor helsevesenet: at vi har eit samfunn med små forskjellar og sterke fellesskap, at miljøet vi lever i, ikkje er helseskadeleg, at vi hindrar utanforskap, at alle har arbeid og inntekt å leva av, og at barn får ein trygg oppvekst og sunn utvikling. I Noreg har vi sosiale forskjellar i helse vi ikkje kan forklara eller akseptera. Helse og levekår er avhengig av inntekt og utdanning, og det er eit politisk ansvar å førebyggja dette gjennom ein tydeleg folkehelsepolitikk og sikra likeverdige helsetenester uansett kvar ein bur i landet, eller kva bakgrunn ein har. Senterpartiet vil løfta helsetenesta sitt verdigrunnlag og samfunnsansvar. Helsetenester må byggja opp under dei grunnleggjande verdiane i samfunnet, som likeverd, rettferd og solidaritet. Helsetenester må vera politisk styrte og sikra nasjonale mål. Senterpartiet vil skapa eit helsevesen som skapar tryggleik i samfunnet. For å få det til må vi prioritera eit sterkt offentleg helsevesen som er til stades over alt og for alle, og da må vi satsa på fastlegeordninga og løfta kommunehelsetenesta. Det er ein del bekymringar. På under tre år har 1 980 legar slutta i jobbane i offentlege sjukehus, ifølgje TV 2. Det inkluderer ikkje legar som har gått av med pensjon. Dette er veldig høge tal. Helse- og omsorgsministeren har sagt at han vil skapa verdas beste helseteneste i Noreg, men då må ein starta med å skapa eit helsevesen legar vil jobba i over tid. No mistar sjukehusa både erfarne legar og nyutdanna i starten av sin karriere. Det er flott at vi har fått ei betring i fastlegekrisa, men det hjelper lite om ein ikkje klarar å stoppa den kompetanseflukta ein no ser frå offentlege sjukehus. I trontalen vart det varsla ei helsereform frå regjeringa, men den reforma norsk helsevesen treng, er å avvikla helseføretaksmodellen og ta norske sjukehus tilbake igjen til offentleg forvaltning, med stadleg og fagleg leiing. Vi må slutta å driva sjukehus som butikk. Det er ingen grunn i verda til at akkurat helse, beredskap og sjukehustenester er så spesielt at vi må styra det etter bedriftsøkonomiske prinsipp, og det er heller ingen grunn til å akseptera ei utvikling med fleire og fleire godt betalte direktørar i helseføretaka. No har vi fleire sjukehusdirektørar enn intensivsenger i norske sjukehus, og det seier litt om byråkratmakta – at byråkratar i dag har stor makt til å bestemma over helsetilbodet vårt. Senterpartiet vil ta rekneskapslova bort frå sjukehusa, sånn at vi skil investering og drift, og at større investeringar i sjukehusbygg må fullfinansierast over statsbudsjettet i staden for at ein må kutta i tenester og drift. Vi vil ha ein helsepolitikk som sikrar desentraliserte akutt-, føde- og barseltilbod, ei ny retning som hindrar nedbygging og den manglande satsinga vi ser innan rus, psykiatri og rehabilitering, og som styrkjer og vidareutviklar lokalsjukehusa, grunnmuren i helsetenesta vår. Vi vil løfta kommuneøkonomien og kommunehelsetenesta, inkludert eldreomsorga, og vi vil hindra at kommunane må ta imot stadig sjukare pasientar frå sjukehus utan at finansieringa følgjer med. Vi må òg ta vare på og løfta pårørandepolitikken. Senterpartiet vil altså ha ei helseteneste og ein helseberedskap som gir likeverdige tilbod i heile landet, som skapar tryggleik i samfunnet og tillit i befolkninga – ei offentleg helseteneste der helsepersonell vil og kan klara å jobba.

Helse- og omsorgsministeren har sagt at Noreg skal ha helse- og omsorgstenester i verdsklasse, men når helseføretak føreslår store kutt i heilt sentrale tenester, lar statsråden det skje, med å visa til at han har tillit til vurderingane til føretaka. I Helse Førde har dei no føreslått å kutta i barseltilbodet, å kutta i skadepoliklinikken og å avvikla ortopedien i Lærdal, i tillegg til generelle kutt i psykiatri og i ambulansetenesta. Statsråden kan jo enkelt gå inn og seia at dette ikkje kan skje. Han kan endra finansieringsmodellen ved å skilja investering og drift – for dei må gjera dette for å finansiera det store sjukehusbygget i Førde. Spørsmålet mitt er om statsråden no vil visa politisk vilje og stoppa desse forslaga, som skaper så mykje usikkerheit i Sogn og Fjordane. Eller gjeld ikkje verdas beste helseteneste for Sogn og Fjordane?

Først vil eg gratulera representanten med valet som parlamentarisk leiar, og ikkje minst som medlem i helse- og omsorgskomiteen. Eg gleder meg til samarbeidet. Styring av sjukehus vil nok verta ei stor sak framover, og da helseføretaksmodellen vart vedtatt, uttalte KrFs daverande stortingsrepresentant, Are Næss, følgjande i stortingsdebatten 6. juni 2001: «[D]et er bemerkelsesverdig at jo mindre peiling Arbeiderpartiets helseministere har på helsevesenet, desto større reformer dukker de opp med.» Næss sa òg at kampen mot føretaka er kampen om sjela til helsevesenet, og han sa at det i språket til helsevesenet er pasienten i sentrum, men i språket til føretaka er det økonomisjefen i sentrum. Dette er veldig godt sagt. Spørsmålet mitt til KrF er om dei er like mykje imot føretakssystemet i dag som dei var da føretaksmodellen vart innført.